Bókasafnið

						Það blasir við að þeír aðilar hafa bestu þekkinguna á

efninu sem nota það mest.

Aherslubreytingar

Þetta breytta umhverfi hefur þegar haft í för með

sér þrenns konar áherslubreytingar í stefnumörkun

háskólabókasafna. Þetta á m.a. við um Landsbóka-

safn Islands - Háskólabókasafn, og kemur fram í

þeirri áherslu sem það hefur lagt á rafrænan aðgang.

Þróunin mun auðvitað halda áfram að kalla á frekari

breytingar í viðmiðum og starfsháttum. Hér verður

nú vikið að hverjum þessara þriggja þátta fyrir sig.

I. I auknum mæli móta háskólasöfn nú stefnu um

tryggan aðgang að heimildum jafnt og stefnu um

uppbyggingu safnkosts til eignar.

Það er veigamikil stefnubreyting fyrir flest söfn þegar

þau snúa frá stefnu um eign að stefnu um aðgang. Þó

má alls ekki líta svo á horfið sé frá því að kaupa efni,

það er fjarri lagi. Aðgengisstefna felur í sér útvegun

á aðgangi að gögnum hvort sem það eru keypt gögn,

leigð eða fengin að láni. Eitt af því sem gerir stefnu

af þessu tagi vandasama fyrir háskólasafn er að mjög

ólík sjónarmið geta ráðið ferðinni á ólíkum fræðasvið-

um og stefnumörkunin verður að taka mið af því.

Við mótun aðgangsstefnu er mikilvægt að velta

fyrir sér eftirfarandi spurningum:

a)   Hver er munurinn á stefnu um aðgang og eign?

Eignastefna felur í sér ákvörðun um hvað safnið ætlar

að kaupa til eignar af öllu því efni sem það á ekki,

gömlu sem nýju, rafrænu eða öðru. Safnið ákveð-

ur síðan sjálft, án utanaðkomandi áhrifa, reglur um

aðgang að þessu efni. I stefnunni felast hugmyndir um

notkun og aðgengi, varðveislu, grisjun eða geymslu.

Aðgengisstefna er flóknari og víðtækari og snertir

í raun fleiri þætti starfsemi safns en innkaupastefna

gerir. Hún felur í sér stefnu um eign en jafnframt um

fjölþættan aðgang að efni, allt frá millisafnalánum yfir

í tímabundið leigðan aðgang að rafrænu efni. Hún

kemur því inn á samstarf við önnur söfn, samskrár og

millisafnalán. Jafnframt fjallar hún um hvar gögnin

eru notuð, þ.e. að hvaða marki aðstaða þarf að vera í

húsakynnum safnsins til að nota þau.

b)  Hverjir eru kostir og gallar þess að eiga bækur eða

tímarit?

Kosturinn við eign er einfaldlega sá að rit eða annars

konar gagn er á staðnum eða geymt einhvers staðar

nálægt og er af þeim sökum aðgengilegt með engum

eða litlum fyrirvara (samkvæmt reglum safnsins).

Almenna reglan er sú að þetta aðgengi er notendum

safnsins að kostnaðarlausu. Ef safnið á efnið þá er

aðgangur að því mögulegur um alla framtíð.

Gallar við að eiga mikið eru auðvitað þeir helstir

að gögnin taka mikið pláss og kostnaður hlýst af

því að hýsa mikið ritasafn, sem jafnvel er ekki allt

mikið notað. I flestum tilvikum þarf einnig sérstakar

aðstæður (hita- og rakastig) svo efnið varðveitist vel.

Hvert safn verður því sífellt að meta og endurmeta

þessi atriði til þess að vega kostí þess og galla að eiga

mikið efni. Það þarf að setja sér skýra stefnu um hvað

það vill eiga, m.a. að beita virkri grisjunarstefnu bæði

hvað varðar bækur og tímarit.

c) Hverjir eru kostir og gallar rafræns aðgangs?

Kostir rafræns aðgangs eru fjölmargir. Það fer lítið

fyrir efninu, notandinn hefur aðgang að því víðar,

mun fljótar, oftast um leið og hann þarf á því að

halda. Það er í flestum tilfellum auðvelt að fylgjast

með notkun á rafrænu efni, þótt tölur frá seljendum

kunni að vera misjafnar að gæðum (Stemper, 2003,

bls. 4). Samningar eru oft gerðir til nokkurra ára í

senn, gjarnan óuppsegjanlegir á föstu verði, sem að

vísu getur verið bæði kostur og galli. Ymsar kann-

anir hafa verið gerðar á notkun rafræns efnis sem

sýnt hafa að það sé frekar yngri kynslóðin sem tekur

rafræna aðganginn fram yfir bækur. Þó eru til nýrri

athuganir þar sem fram kemur að þetta sé að breytast

og rafræna notkunin sé að verða almennari, óháð

aldri (Bar-Uan, 2005, bls. 375).

Gallarnir eru nokkrir en fara eftir aðstæðum.

Sumum finnst enn mun þægilegra að handleika og

nota prentað efni en rafrænt. I sumum tilfellum eru

gæði framleiðslu efnisins á rafræna forminu síðri en á

því prentaða. Stundum er nýjasta rafræna efnið ekki

aðgengilegt, t.d. er oft eins árs frestur þangað til raf-

ræn útgáfa af tímariti er opnuð. Varðveislumálin hafa

verið ótrygg en virðast þó vera að breytast til batn-

aðar. En helsti ókostur rafræns efnis er að oftast er

um að ræða leigu á efninu, aðgangurinn er því ótrygg-

ur, þ.e.a.s. að loknu samningstímabili kann það allt

að hverfa úr aðgangi. Um leið og leigu er hætt getur

aðgangur lokast á efni sem búið er að greiða fyrír í

mörg ár. Þetta er eitt helsta áhyggjuefni háskólasafna

víða um heim og er fylgifiskur leigu í stað kaupa.

Þessa kosti og galla rafræns aðgangs verður safn

stöðugt að meta, en allt bendir til þess að sífellt meira

efni verði á þessu formi. Hins vegar má ekki gleyma

því hve mikið efni er ekki til á rafrænu formi og enn

um sinn munu mörg háskólasöfn telja sig þurfa að

verja talsverðu fé í prentað efni. Meðal ARL* bóka-

safn í Bandaríkjunum varði árið 1986 rúmum 40% rita-

kaupafjár í bækur en árið 2003 var það komið í 25%

(Stoller, 2005, bls. 5). Framboð rafrænna bóka hefur

farið vaxandi og þó enn sé langt í land með að þær taki

yfir bókamarkaðinn mun útgáfa rafrænna bóka aukast

mikið á næstunni (Miller, 2000, bls. 654).

BÓKASAFNIÐ 31. ÁRG. 2007

19