f Gögn um rannsóknarbókasöfn í Norður-Ameríku (ARL) I Miðað er við miðsafnið (miðgildi). Staðan er sett yrír árín 1986-2004. við 100 arið 1991. 240 220 -200 180 160 140 120 100 80 - -„,.•—„. Millisiif'iiíilíín —?— lEfnÍ safhs fcn^ið að láni ífyntalán) A lleildarkkostnaður við tímarit • (Heilclar kostnaður víð bækitr / X /--..• L —ft— fFjöIdi tímarita kcyptur V o jt^^zwy^ O- Fjöldi bóka kcyptur " ^^J^^^^i^^^^J . V tDCOOCNTCDcOOrvJTí-coeoaiO)CJJCJ>o)000 0)0)0)0)0)0)0)000 Mynd 2. Brcytingar á sex veigamiklum þáttum í starfsemi bandarískra rannsóknarbókasafna (einkum háskólasafna) 1986- 2004 (Kyrillidou, M. og Young, M. (2005), sjá töflur 1 og 2). d) Hvað um efni, sem ekki er til rafrænt og ekki er tiltækt á safni? Kostir og gallar millisafnalána. Aðföng snúast auðvitað ekki aðeins um eign eða rafrænan fjaraðgang. Millisafnalán ganga nú orðið fljótt fyrir sig og fráleitt er annað en gera ráð fyrir að þau verði áfram mikilvægur þáttur í metnaðarfullri aðgengisstefnu. Þau hafa aukist mikið á undanförnum árum, m.a. á Landsbókasafni - Háskólabókasafni, og er safnið nú ekki síður veitandi en þiggjandi í þessu efni. Á heimasíðu ARL kemur í ljós að millisafnalán ARL-safna hafa aukist um tæplega 150 prósent á milli áranna 1991 og 2004, sjá Mynd 2. Þar sést að ákveðnir þættir í starfsemi bókasafnanna breytast hratt, aðrir hægar. Gert er ráð fyrir að áfram verði til stór varð- veislu- eða miðlunarsöfn sem veiti greiðan aðgang að öllu tiltæku efni, en önnur söfn gegna einnig þessu hlutverki að nokkru leyti, t.d. öflug rann- sóknarbókasöfn. Millisafnalán kosta talsvert og þess vegna þarf að meta þegar bók er pöntuð oftar en einu sinni í millisafnalán hvort tilefni sé til að kaupa hana. Aðgengisstefna metur kostnað við millisafnalánið á móti kostnaði við kaup og gerir ráð fyrir því að hag- stæðari kosturinn verði valinn að öðru jöfnu. II. Stefnumörkunin krefst annars konar samvinnu háskóla- og bókasafnsfólks, en verið hefur vegna þess að innkaup og aðgangur byggjast nú iðulega á pökkum eða stórum heildum frekar en ákvörð- unum um einstakar bækur eða tímarit. Það er nauðsynlegt fyrir háskólabókasöfn að end- urskoða verklag sitt við stefnumótun um aðgengi að heimildum í Ijósi breyttra aðstæðna. Þegar bæði þekkingar- og markaðsumhverfið er orðið svo flókið sem raun ber vitni er mikil þörf fyrir góð samskipti og samvinnu bókasafnsfólks, kennara og fræðimanna (Stoller, 2005, bls. 4). Söfnin þurfa að eiga frumkvæði að þessu samstarfi en víða sýnist vera svolítið vanda- mál að ná til grasrótar fræðaheimsins. Þetta virðist vera sameiginlegt vandamál háskólabókasafna, hvort heldur er í Evrópu eða í Bandaríkjunum. Það er sennilega eðlilegt vegna þess hve margslungið málið er og að sumu leyti vantar yfirsýn einstakra fræði- manna. Þetta samstarf skiptir þó afar miklu máli vegna þess hve hagsmunirnir eru miklir. Þegar fjallað er um þessi mál af hálfu bóka- safna og fræðasamfélaga virðist tvennt skipta mestu máli. Annars vegar að ræða heildarlínurnar, sem geta verið mjög ólíkar eftir fræðasviðum, og hins vegar einstakar ákvarðanir um tiltekna gagnagrunna eða samninga. En þetta eru ekki bara spurningar um efnisval heldur líka um kostnaðardreifingu. Hvernig á til dæmis að skipta kostnaði af gagnagrunni sem nær yfir mörg hundruð tímarit og ótal fræðasvið? Varla kemur annað til greina en að greiða slíkt af sam- eiginlegri fjárveitingu, eins og nú er að nokkru leyti gert í landsaðgangi að tímaritum. Það gengur ekki lengur að deila öllu ritakaupafé á greinar, deildir eða stofnanir og láta það ráða innkaupum vegna þess að ýmsir stærri samningar eru orðnir svo yfirgripsmiklir. Einstakar greinar eða deildir geta hins vegar staðið undir smærri gagnasöfnum og bókum sem henta afmörkuðum sviðum. Þetta verður að skoða og meta eftir því sem mál þróast. III. Ný sjónarmið koma nú fram um þá vinnu- aðstöðu á bókasöfnum sem nemendum og rann- sóknarfólki verði búin eftir því sem rafræna efnið verður meira ráðandi. Hluti aðgengisstefnu háskólabókasafns er síðan vinnuaðstaða nemenda. Nú er víða rætt um það hvernig aðstöðu eigi að búa nemendum og öðrum notendum til vinnu í rafrænu umhverfi framtíðarinn- ar. Athyglisvert dæmi um slíka fyrirhyggju kemur frá Stanford-háskóla. Þar er verið að reisa nýtt húsnæði yfir verkfræðideildina og var sú hugmynd uppi að gera einungis ráð fyrir rafrænu bókasafni. Við nánari athugun kom í ljós að enn væri um helmingur þeirra rita sem safnið þyrfti að hafa á staðnum einungis til á hefðbundnu formi og þess vegna væri þetta ekki tímabær ákvörðun. I hönnun byggingarinnar er samt gert ráð fyrir að smám saman færist safnið í þetta horf, bókunum muni fækka og nýting húsnæðis muni breytast í að verða vinnusvæði sem henti rafrænu umhverfi. Lokaorð Þau sjónarmið sem ráða uppbyggingu háskóla- bókasafna hafa verið að breytast mjög mikið und- anfarna áratugi og munu vissulega gera það áfram. 20 BÓKASAFNIÐ 31. ÁRG. 2007
Beinir tenglar