Stöðugleiki Tilhu Blómaskeið Unglingsár Fyrstu skrefin Bernska Hefðartímabil Nornaveiðar Skrifræði Dauði Mynd 1. Æviskeið skipulagsheilda, byggt á kenningum Ichak Adizes.10 Flestar kenningarnar gera ráð fyrir að skipulagsheild- ir færist fram og tilbaka og leitist við að vera í þróun (blómaskeið) eða búa við stöðugleika. Ef stöðnunar eða hnignunar verður vart er hægt með skipulags- breytingum og endurskoðun á starfseminni að hleypa nýju lífi í skipulagsheildina og fara aftur til baka á próunar- eða stöðugleikaskeiðin. Pnina Shachaf hefur sett fram líkan um lífshlaup samlaga bókasafna og notar vistfræðilega nálgun (ecological approach).11 Það var lagt til grundvallar rannsókninni þrátt fyrir að Landsaðgangurinn sé ekki eiginlegt samlag (consortia), þar sem ákvörðun um verkefnið var tekin í menntamálaráðuneytinu og ekkert safn var skuldbundið til að taka þátt í því. Samkvæmt líkani hennar skiptist lífshlaup samlaga í: Stofnun Frumstig Snemmþróun Þróun Þroski Sundrun eða sameining við önnur samlög (founding) (embryonic) (early development) (development) (maturation) (disbanding) (meta consortia) Ef þau gögn sem eru til um Landsaðganginn eru skoðuð og saga hans borin saman við líkan Shachaf um lífshlaup samlaga má segja að líkanið lýsi þróun hans afar vel. Miðað við líkanið er Landsaðgangurinn snemma á þróunarskeiði. Frumstig og bernska eru að baki og hann hefur náð að þróast í skipulagsheild. Líklegt er að Landsaðgangurinn verði næstu árin á þróunarskeiði en færist síðan smám saman á næsta skeið í líkani Shachaf, sem hún kallar þroskaskeið, nema að hann sundrist eða að stórkostlegar breyt- íngar verði í umhverfi hans. Rannsóknin var tilviksrannsókn og í henni voru notaðar eigindlegar rannsóknaraðferðir (qualitative research methods) þar sem reynt var að nálgast viðfangsefnið út frá sjónarhóli þátttakenda. Annars J0 Adtzes, lchak. 1988. -Adizes, lchak. 1998. Jl Shachaf,Pnina.2003. vegar var um að ræða greiningu á gögnum frá Landsaðganginum og um hann, og hins vegar grein- ing á viðtölum við innkaupanefndina. Þeir áhrifa- þættir sem dregnir voru fram í rannsókninni voru: Umhverfi Uppbygging og skipulag Fjármögnun Ákvarðanataka Verkefni og þjónusta Verkaskipting, samhæfing, upplýsingagjöf Stefna og framtíðarsýn Hér á eftir verður fjallað stuttlega um hvern þessara þátta. Umhverfi Ekki er hægt að sjá neitt í umhverfinu sem beinlín- is ógnar Landsaðganginum. Helstu erfiðleikarnir tengjast útgáfumarkaðinum og fjármögnun. Það eru sömu vandamál og við er að etja erlendis og hluti af þróun á þessu sviði. Hagsmunaaðilar, sem eru útgef- endur, seljendur, höfundar, bókasöfn og notendur hafa fullan hug á að leysa þau úrlausnarefni sem þarf til að skapa sátt á markaðinum. Menntamálaráðuneytið tekur þátt í fjármögnun Landsaðgangsins en deilt er um hversu stór hlutur þess á að vera. Hugmyndin kom fyrst frá bókasafns- og upplýsingafræðingum og hefur tengst samskipta- neti þeirra og bókasöfnin greiða fyrir stærsta hluta efnisins. Það 'er því mikilvægt að halda verkefninu innan þeirra raða þannig að það fái fullan stuðning. Ekki er um að ræða samkeppni við önnur samlög sem starfrækt eru í landinu enda er efni þeirra mun sérhæfðara en meginhluti þess efnis sem er í Landsaðganginum. Rekstur Landsaðgangsins er í samræmi við opin- bera stefnu um upplýsingamál og hefur notið góðs af þeirri umræðu og áhuga sem verið hefur í þeim mála- flokki. Notkun eykst ár frá ári. Segja má að árangur fyrri ára bendi til áframhalds en jafnframt ríkir nokk- ur óvissa um framhaldið. Landsaðgangurinn fer nú í gegnum umbreytingaskeið og það er því sóknarfæri til að þróa hann enn frekar. Uppbygging °g skipulag Samkvæmt kenningum um lífshlaup skipulagsheilda er gert ráð fyrir að á þróunarskeiði taki skipulags- heildir á sig skýrt form. Ráðinn er framkvæmdastjóri og starfsfólk og skipulagið miðar að því að aðgreina dagleg störf og stefnumótun. Skipulag og samskipti verða smám saman formlegri en snúast oft í kringum fólk en ekki verkefni. Upphafsmenn eða frumkvöðlar eiga oft erfitt með að gefa eftir en lausnin er meiri fiÓKASAFNIÐ 31. ÁRG. 2007 39
Beinir tenglar