og viðtakanda. Þeim sé ætlað að hafa áhrif á dóm- greind og viðhorf viðtakandans. Upplýsingar komi inn í skipulagsheildir með formlegum hætti svo sem tölvupósti og óformlegum hætti til dæmis í formi skilaboða. Árið 1998 settu Davenport og Prusak fram það sem þeir kalla, vinnuskilgreiningu á þekkingu, en hún hefur fest sig í sessi innan þekkingarstjórnunar; „þekking er sambland af reynslu, gildum, upplýs- ingum í samhengi og innsæi byggðu á sérþekkingu sem skapar grunninn að mati og samlögun nýrrar reynslu og upplýsinga. Hún á uppruna sinn og er notuð í huga þess sem veit. Innan skipulagsheilda, er hún ekki eingöngu geymd í skjölum og þekk- ingarbrunnum, heldur einnig í hefðum, verkferlum, þjálfun og stöðlum".2 Af þessari skilgreiningu er ljóst að þekking er ekki einfalt fyrirbæri, heldur blanda af ýmsum atriðum sem eru bæði fljótandi og formgerð. Þekking býr í fólki og er þar af leiðandi flókin og óútreiknanleg eins og fólk. Upplýsingalæsi Arið 1965 kynnti ástralskur bókasafnsfræðingur að nafni Ernest Roe hugtakið upplýsingalæsi til sög- unnar. Tæpum tíu árum síðar eða 1974 í skýrslu sem fjallaði um upplýsingaþjónustu og umhverfi hennar áleit Paul Zurkowski að efna þyrfti til áætlunar í Bandaríkjunum til að kenna upplýsingalæsi.3 Árið 1989 var síðan gefin út á vegum Forsetanefndarinnar í Bandaríkjunum skýrsla um upplýsingalæsi. Þar segir að ein mesta áskorun seinni tíma fyrir amerískt þjóð- félag sé upplýsingaöldin. Tæknilegar framfarir hafa gert það að verkum að möguleikinn til að geyma, skipuleggja og ná í upplýsingar hafi vaxið og að sama skapi hafi magn upplýsinga aukist.4 Þessi skýrsla var höfð að leiðarljósi þegar Samband háskóla- og rannsóknarbókasafna á vegum Samtaka amerískra bókasafnsfræðing (ALA) setti fram leið- beiningar sínar um upplýsingalæsi á efri menntunar- stigum árið 2000. Leiðbeiningarnar notast við skil- greiningu forsetanefndarinnar á upplýsingalæsum einstaklingi. Skilgreiningin er svohljóðandi: „til þess að vera upplýsíngalæs, verður einstaklingur að geta gert sér grein fyrir því hvenær hann vantar upplýs- ingar og hafa getuna til þess að finna, meta og nota upplýsingarnar á viðeigandi hátt".5 Það sem upplýsingalæs einstaklingur á að geta gert samkvæmt leiðbeiningum ACRL er eftírfarandi: • Ákvarða umfang upplýsingaþarfarinnar • Nálgast upplýsingarnar á árangursríkan og skilvirkan hátt • Meta upplýsingarnar og uppruna þeirra á gagnrýninn hátt • Fella upplýsingarnar inn í eigin þekking- argrunn • Nota upplýsingarnar á skilvirkan hátt til að ná ákveðnum tilgangi • Skilja efnahagsleg, lagaleg og félagsleg málefni sem tengjast notkun á upplýsingum. Geta náð í og notað upplýsingar samkvæmt lagalegum og siðferðilegum reglum6 Af fræðunum má draga þá ályktun að hugtakið upplýsingalæsi hafi orðið til vegna fyrirbæris sem nefnt hefur verið upplýsingaofgnótt (<?. information overload). Það ástand hafi skapast í fyrsta lagi í kjölfar mikilla tækniframfara. I öðru lagi vegna þarfar upp- lýsingaþjóðfélagsins fyrir kunnáttusama notendur upplýsinganna. I þriðja lagi vegna þarfar þekkingar- þjóðfélagsins fyrir vinnuafl sem bregst vel við og er upplýst.7 Tom Goad bendir á að í mörgum skípu- lagsheildum sé engin formleg upplýsingastefna eða staðlar sem geri góðar og áreiðanlegar ytri og innri upplýsingar aðgengilegar fyrir starfsfólk.8 Leynd og ljós þekking Árið 1958 gaf eðlisfræðingurínn og heimspekíng- urinn Michael Polanyi út bókina Personal knowledge; Towards a Post-critical philosophy þar sem hann skýrir ítarlega leynda og ljósa þekkingu. Polanyi segir Ijósa þekkingu byggjast á kenningu (e. theory) og vera hlutlausa. Ljós þekking liggur meðal annars í stærð- fræðiformúlum, reiknilíkönum, skjölum, bókum og sérfræðiþekkingu sem er þekkt hjá einstaklingum innan skipulagsheilda. Polanyi vildi meina að nútíma- maðurinn hefði tiltekið raunvísindi sem hina full- komnu fyrirmynd ljósrar þekkingar af því að hún er hlutlaus og byggist á athugunum. Hann taldi einnig að með því að vera hlutlaus væri litið framhjá grunn- undirstöðu vísinda sem er innsæi. 2 Davenport og Prusak (2000), bls. 5 - 6 3 Petrowski, Mary ]ane (2001), http://www.ala.org/ala/acrlbucket/is/ publicationsacrl/newslettersacrl/springOl .pdf 4 American Library Association. (1989), http://www.ala.org/ala/acrll acrlpubs/whitepapers/presidential.htm 5 American Library Association. (1989), http://www.ala.org/ala/acrl/ acrlpubs/whitepapers/presidential.htm 6 Association o/ College and Research Libraries. (2000), httpJ/www. ala.org/ala/acrl/acrlstandards/informationliteracycompetency.htm. Leiðbeiningar í upplýsingalæsi hafa jafnframt verið gefnar út í Ástr- alíu og Bretlandi. Áströlsku leiðbeiningarnar heita Australian and New Zealand Information Literacy Framework; principles, standards andpractice, önnur útgáfa 2004. Sá breski heitir Information skills in higher education, gefinn út 1999. 7 Andretta, Susie (2005), bls. 5 8 Goad, Tom W. (2002), bls. 2 BÓKASAFNIÐ 31. ARG. 2007 63
Beinir tenglar