Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Dagur

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Dagur

						10 - DAGUR - Laugardagur 17. september 1994
DÝRARÍKI  ÍSLANDS
SR. SI6URÐUR ÆCISSON
Fuglar 56. þáttur
SKUMUR
(Catharacta skua)
Skúmurinn er, eins og frændur hans, litlu kjóarnir, hálf-
geróur vandræðagripur í heimi fuglafræðinnar. Um eitt
eru menn þó sammála að hann tilheyri ættbálki strand-
fugla (fjörunga). En hvað svo tekur við er álitamál.
Margir setja hann í undirættbálk strandfugla, er nefnist
máfuglar (Lari). Er hann síðan ýmist talinn af mávaætt-
inni (Laridae), sem hefur að geyma um 50 tegundir, eða
þá, sem reyndar oftar er, af kjóaættinni (Stercorariidae).
Ef fylgt er hinni síðar nefndu greiningu, brotnar kjóaætt-
in svo í tvær ættkvíslir; annars vegar er Stercorarius
(„kjóar" þ.e.a.s. litlir kjóar), er hefur að geyma þrjár teg-
undir (fjallkjóa, kjóa og ískjóa) og hins vegar Carhar-
acta („skúmar", eða ööru nafni stórir kjóar).
Lengstum var talið, aó bara væri eina skúmategund
að finna í heiminum, er svo deildist í nokkrar undirteg-
undir, en síðari rannsóknir virðast benda til þess, að um
fleiri sjálfstæðar eóa hreinar tegundir sé að ræða. Ná-
kvæm útfærsla þessa er svo á reiki, eftir því hvaða bók
maður les.
•   Ein kenningin gengur út á tvær skúmategundir,
þ.e.a.s. annars vegar Catharacta skua (er bæði sé að
finna hér á norðurhveli og víða í suðurhöfum, og grein- Fullorðinn Skúmur
ist í margar undirtegundir, ógreinanlegar í sundur nema í
hendi), og svo Catharacta maccormicki (er sé nokkuð minni en
sú fyrrnefnda og verpi á Suðurskautslandinu).
Onnur kenningin er sú, að tegundirnar séu þrjár talsins,
þ.e.a.s. Catharacta skua (oftast nefndur bara skúmur), Cathar-
acta maccormicki (sæskúmur, er verpi á Suóurskautslandinu og
finnist í ýmsum litarafbrigðum, dökkum og ljósum), og að síð-
ustu Catharacta chilensis (Chile-skúmur; er sé í Chile og suóur-
hluta Argentínu). Samkvæmt þessari kenningu myndi okkar
skúmur þá teljast ein af fjórum undirtegundum Catharacta skua
(vegna mismunandi stærðar og litarháttar, en þó ekki svo afger-
andi, aó nauðsynlegt sé að greina fuglana til sérstakra tegunda),
og bera latneska heitið C. s. skua. Hinar væru þá C. s. antarcticus
(Falklandseyja-skúmur), C. s. lönnbergi (brúni skúmur, eða Suó-
urhafa-skúmur), og C. s. hamiltoni (Tristan-skúmur).
Þriðja kenningin vill meina, að hreinu tegundirnar séu ekki
þrjár, heldur fjórar, þ.e.a.s. Catharacta skua, Catharacta chilens-
is, Catharacta maccormicki, og Catharacta antarctica. Og að
hin síðastnefnda greinist í þrjár undirtegundir, þ.e.a.s. C. a. ant
arctica (er verpi á Falklandseyjum, og í S-Argentínu), C. a. ham-
MATARKRÓKUR
iltoni (er verpi á Gough og Tristan da Cuhna), og svo að lokum
C. a. lönnbergi (er sé þeirra algengust, verpandi umhverfis Suð-
urskautslandið, eins og það leggur sig, og eyjunum þar suður af;
en finnist ekki á hafsvæóum við N- Ameríku eöa Evrópu).
Og eflaust má finna um þetta aðrar hugmyndir eða útfærslur
fleiri. En nóg um það að sinni.
Skúmurinn er mikill fugl vexti, þrekinn, hálsstuttur o'g lura-
legur, um 53-61 sm á lengd (íslenskir fuglar að jafnaði 58 sm),
1200-1600 g að þyngd (þ.e.a.s. næstum fjórfalt þyngri en kjóinn)
og meó gríðarlegt vænghaf, eóa allt að 150 sm. Hann er næsta
einlitur að sjá úr fjarlægð, dökkmóbrúnn allur, meó ryðlitum blæ,
Ijósastur (allt aó því gulbrúnn) aó neðanveróu, en þegar nær er
komið, sést, að töluverður innbyröis munur er á einstaklingum;
þó aldrei eins afgerandi og með öórum kjóum á norðurhveli. Lit-
armunur eftir kynferói er hins vegar enginn. Vængir eru kraft-
miklir, breiðir og snubbóttir. Fremst má sjá þar áberandi hvíta
bletti, jafnt undir sem ofan á.
Stélið er þverstýft og stutt og mióstélfjaðrirnar tvær, sem eru
eitt af aðaleinkennum litlu kjóanna (fjallkjóa, kjóa og ískjóa) -
langar, beinar og oddhvassar, og skaga töluvert aftur og
út fyrir aörar stélfjaðrir þeirra - eru mun óásjálegri á
skúm og í raun varla greinanlegar. Nefið er gildvaxið
og sterklegt, krókbogið í oddinn; svart að lit. Fætur með
sundfitjum milli þriggja táa; einnig svartir.
Sumar- og vetrarbúningur eru nánast eins.
íslenski skúmurinn er farfugl, sem kemur til Iands-
ins nokkuó snemma á vorin, eða í apríl-maí. Kjörlendi
hans á varptíma (a.m.k. á íslandi) er dreifbyggóir á
söndum eða í graslendi vió sjó. Varpstaðirnir hér eru að
mestu á sunnanverðu landinu; lítilsháttar þó einnig við
Öxarfjöró og Héraðsflóa.
Aðalvarptíminn er síðari helmingur maímánaðar.
Eggin eru yfirleitt 2, ólífubrún að grunnlit, sett tiltölu-
lega fáum, dekkri blettum og flikrum, og þau lögð í
grunna dæld, lítió sem ekkert fóðraða. Útungun tekur
28-30 daga og sjá bæói hjón um ásetuna, sem og aó afla
ungunum matar eftir ábrot og næstu vikur eftir það og
verja óóal sitt af mikilli hörku, bæði fyrir mönnum og
skepnum. Ungarnir eru hreiðurfælnir. Þeir veróa fleygir
6-7 vikna gamlir og fullkomlega sjálfbjarga um 3 vik-
um eftir það.
Á tímabilinu október-mars er skúmurinn úthafsfugl
og fer þá einförum. Ungir fuglar þvælast bæði langt og víða (allt
til N-Afríku og S-Ameríku og á sumrin norður í Ishaf), en eldri
fuglar dvelja einkum út af SV-Evrópu.
Skúmurinn lifir á margskonar fæðu og aflar hennar með ýms-
um ráðum. Hann er einstaklega flugfimur og beitir því oftast aðra
fugla (t.d. máfa og súlur) ofríki, þ.e.a.s. rænir þá matnum á flugi,
en einnig drepur hann fugla, litla og stóra (mófugla, fýla, endur,
gæsir o.s.frv.) eða tekur egg þeirra og étur. Og sandsíli er líka
tekið í allstórum mæli og fiskúrgangur hverskonar. En skordýr
lætur hann vera.
íslenski skúmastofninn hefur verið áætlaður um 6.000 varp-
pör. Það telst vera um helmingur allra skúma á noróurhveli jarð-
ar. Annar helsti varpstaóur fuglsins er Hjaltlandseyjar. Einnig eru
allmörg pör á Orkneyjum, en í Færeyjum ekki nema um 200. Og
örfá pör verpa á Svalbarða og á Lofótensvæðinu í N-Noregi.
Elsti, merkti skúmur, er ég hef gögn um, náði tæplega 13 ára
aldri. En fuglinn veróur eflaust miklu eldri en þetta, ef mið er
tekið af kjóanum t.d., sem merkingar hafa sýnt að getur náð 18
árum, rúmum.
Þau sækja sér
mat í lustu
náttúruiuiar
„Mér finnst skemmtiiegt að matbúa
það sem við höfum aflaó okkur sjálf í
stað þess aó kaupa í matinn út í búð,"
sagði Svanhildur Gunnarsdóttir, sem
býr í Stapasíóunni á Akureyri.
Svanhildur starfar hjá Rannsókna-
stofnun Fiskiðnaóarins á Akureyri,
þar sem hún rannsakar hversu hreinar
og ómengaðar ýmsar matvörur eru,
einkum sjávarfang.
Uppskriftirnar hennar Svanhildar
byggjst sannarlega á því að nýta það
sem landið gefur, blómkál og kartöfl-
ur úr garðinum, sjóbirting, gæs og ber.
Eiginmaður Svanhildar, Magnús
Lárusson, starfsmaður Hitaveitu Ak-
ureyrar, sér um aó skjóta gæsina.
Svanhildur lætur sig hinsvegar ekki
muna um það að veiða sjóbirtinginn
sjálf en þau hjónin fara á hverju ári í
veiðiferö í Vatnamót á Síðu í Vestur-
Skaftafellssýslu.
Svanhildur skorar á Helgu Harðar-
dóttur, hússtjórnarkennara á Sauöár-
króki, aó senda uppskriftir í næsta
Matarkrók. „Hún er nýlega útskrifuð
fagmanneskja og þaó verður forvitni-
legt að sjá hvað hún hefur fram að
færa," sagói Svanhildur.
Blómkálssúpa
I blómkálshöfðuð, meðal stórt
II vatn
1 tsk. salt
50 g smjór
5 msk. hveiti
1  tsk. karrý
2 tsk. súpukraftur
1 dl rjómi
salt, season all
Vatnið og saltið hitað aó suðu.
Blómkálið þvegió og því skipt í litla
stilka, sem settir eru í sjóóandi vatnið,
soóið í 5 mín. Blómkálsstilkarnir sigt-
aðir frá. Bræóió smjörið í potti, bætió
karrýi og súpukrafti út í, látið krauma
litla stund. Setjið hveitið út í og jafnið
meó blómkálssoðinu. Bætið rjóman-
um í og bragðbætið með salti og sea-
son all.
Að síðustu eru blómkálsstilkarnir
settir í súpuna og hún hituó aó suðu.
Berið súpuna fram með grófu snittu-
brauði og smjöri.
Soðinn sjóbirtingur í súpu
l'/i kg sjóbirtingur (lax)
1'á l vatn
2 msk. edik
2 tsk. salt
2 lárviðarlauf
sveskjur og rúsínur eftir smekk
1-2 msk. sykur
50 g hveiti
1 dl vatn
Þegar vatnið með salti, ediki og
lárberjablöðum sýóur er fiskurinn,
ásamt sveskjum og rúsínum, látinn út
í. Froðan veidd vel ofan af þegar sýó-
ur aftur. Fiskurinn soóinn þangað til
Svanhildur Gunnarsdóttir með allt tilbúið í eldamennskuna.
hann losnar frá beini. Sjóbirtingurinn
settur á fat. Sykurinn settur í soðið og
jafnað með hveitijafningi. Sjóblrting-
urinn er borinn fram með soðnum
kartöflum úr garðinum, smjöri og að
sjálfsögðu súpunni.
Villigœs
- fyrir 4-5
1 gœs 2,5-3,0 kg
1 poki steinlausar sveskjur
2-3 epli
salt, pipar, kjötkraftur
Sósa
Soð afgas, hjarta, hálsi
ogfóarni
rjómi
rifsberjahlaup
sósulitur
hveitijafningur
Gæsin en nudduó að utan og innan
með salti og pipar, sveskjur og epli
skorin í báta, sett inn í gæsina og
saumað fyrir báðu megin.
Ofninn hitaður í 200° C, gæsinni
stungið í ofninn í ofnpotti og hún látin
brúnast. Hellt yfir gæsina 'A 1 af sjóð-
andi vatni með örlitlum kjötkrafti í og
steikt áfram í 2 klst. eóa þar til bring-
an er laus frá beini, gott að athuga það
með prjóni.
Meðan gæsin steikist er hjarta, háls
og fóarn soðió í léttsöltuðu vatni til að
fá kraft í sósu.
Soðið af gæsinni er siktað í pott,
fitan fleytt ofan af, soðinu af hjarta,
hálsi og fóarni bætt í og suðan látin
koma upp. Þykkt meó hveitjafningi,
smakkað til með rjóma og rifsberja-
hlaupi, sósulit bætti í, allt eftir smekk.
Gæsin er best með brúnuóum kart-
öflum, eplunum og sveskjunum sem
voru í fyllingunni, hrásalati, grænum
baunum, rauðkáli og aó sjálfsögðu
rifsberjahlaupi.
Rifsberjahlaup
I kg rifsber
1 kg sykur
'á-I dl vatn
Berin þvegin vel, sett í pott með
sykrinum og vatninu soðið í 2-3 mín.
Áríðandi að suðutíma sé fylgt. Hellt á
þétta línsíu eóa sikti og látió síga í
krukkur. Lokin sett strax á.          KLJ
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20