FÖSTUDAGUR 2. DESEMBER 1994 39 Mermina Maus - Allar kenningar heimsins og ögn meira ** Ýi Gott byrjendaverk Man einhver eftir því þegar Greifarnir unnu Músíktilraunimar? Þaö er nokkuð langt liöið síðan slíkar ruslhljómsveitir réðu ferðinni þar á bæ og merki um uppgang alvöru tónhstar að Maus hafi unnið síðast. Metnaður hefur aftur færst í tónlistarmenningu landsins og bílskúrarnir eru fullir af hljómsveitum sem vert er að heyra í. Eins og vanalega voru hljóðverstímar í verðlaun og afraksturinn er allar kenningar heimsins og (eins og það sé ekki nóg) ögn meira. Oft er erfitt að koma svona hrárri og kraftmikilli tónhst vel til skila á plötu, en Mausarar hafa tekið sinn tíma og vandað sig. Oft er mikill hávaði í gangi, öll hljóðfærin á fullu, en hljóöfæraleikurinn er þéttur og góður. Tónlistin er svolítið pönkað bílskúrsrokk með dágóðum skammti af drunga og mystík. Textarnir eru vel skrifaðir en stundum eltist Birgir fullmikið við rímið á kostnað inni- Hljómplötur Pétur Jónasson haldsins. Þeir eru íslenskir en hljómfalhð í söngnum er svohtið annar- legt fyrir íslenskuna, áherslur koma oft á síðasta atkvæði í orði. Bestu lögin eru þau sem geisla frá sér heilsteyptustu hughrifunum, sérstaklega Ljósrof sem skapar drungalegt andrúmsloft á vandaðan hátt, en önnur góð lög eru Líkþrá, Lost og Leiftursýn (nei, nöfn allra laganna á plötunni byrja ekki á L, nöfn þeirra bestu gera það hins vegar). Þeir eru svohtið gjarnir á að nostra um of við lögin og gera þau óþarflega löng. Þótt hér sé ekki um neina ofurplötu að ræða er hún heilsteypt og gott byrjendaverk. Elísabet Jökulsdóttir sýnir á Mokka Örsögur tveggja heima Elísabet Jökulsdóttir er þekktari sem skáld en sem myndhstarmaður, en í sýningu sinni á Mokka hefur hún unnið úr skáldskaparhugmyndum sínum á myndrænan hátt. Það form sem hefur hentað henni best í skáld- skap er örsagan - hin knappa saga sem verður stundum vart meira en tvíræður afórismi eða eitthvað í átt við atómhæku - og í myndvinnsl- unni rær hún á sömu mið. Umgjörð verkanna er hér alltaf söm: htið fiska- búr og björgunarhringur með áletrun fyrir ofan. í sumum búrunum eru fiskar og í þeim öllum hefur verið komið fyrir smáhlutum sem ásamt átletruninni túlka söguna sem EUsabet vill koma til skila. Sem dæmi má nefna verið þar sem fiskinum í búrinu hefur ver- Myndlist Jón Proppé ið færður kaffibolli ofan í búrið sitt svo að hann geti heyrt í honum hljöð úr mannheiminum líkt og mannabörnum eru gefnir kuðungar svo að þau geti heyrt hljóð úr heimi fiskanna. Rithöfundurinn og fræðimaðurinn Arthur Koestler benti einhvern tíma á að bæði sköpun og gamansemi yrðu til þegar tveir heimar rækjust á svo að úr yrði eitthvað nýtt sem ekki væri eðlilegt framhald einhverra krafta sem þegar væru að verki. Aðferðir súrrealistanna miðuðu að slík- um árekstrum -að saumavél og regnhlíf mættu hittast af tilviljun á skurð- arborði, eins og Breton orðaði það. í örsögum sínum og í órverkunum á Mokka nær Ehsabet oft að framkalla árekstra af þessu tagi: sakleysisleg- ar þverstæður sem eru í senn fyndnar og umhugsunarverðar. Jólasögur Þrátt fyrir háan aldur og sextíu ára rithöfundaraf- mæli lætur Ármann Kr. Einarsson það ekki aftra sér frá skrifum og nýútkomin bók hans Valli valtari ber óþrjótandi frásagnargleðinni merki. Valli valtari er í rauninni bara fyrsta sagan af fjórum sem prýða bókina. Hún segir frá Valla sem er tæplega tólf ára og uppnefndur valtari vegna frjálslegs vaxtar- Bókmenntir Oddný Árnadóttir lags síns. Sökum þess er Valli lagður í einelti af jafnöld- rum sínum og til að fá útrás fyrir vanlíðan sína níðist hann á sér yngri börnum. Það verður hins vegar tals- verð breyting á viðhorfum hans þegar hann bregður sér í hki jólasveins og kynnist htlu krökkunum betur. Höfundur er greinilega að reyna að fá lesendur sína til að velta fyrir sér því algenga vandamáli sem ein- elti er orðið og sýna fram á hversu slæmt það er. Til að höfundi takist það ætlunarverk þarf að vekja sam- úð lesanda með fórnarlambinu en Valli er of yfirborðs- kenndur til aö það gangi upp. Hann uppgötvar hins vegar þau algildu sannindi að sælla er að gefa en þiggja og það er nokkuð sem vert er að hafa í huga í jólamánuðinum. Önnur sagan nefnist snjóhúsið og er um vinina Sigga og Kidda sem eru á leið í snjóhúsið sitt til að leggja síðustu hönd á það. Á leiðinni koma þeir við í búðinni hjá Skeggja gamla til að kaupa kerti og nesti. Fjárráð- in leyfa ekki að keypt verði meira en einn kexpakki í nesti og það finnst gamla manninum lítið. Síðar meir þegar þeir eru búnir að innrétta snjóhúsið og koma sér fyrir, sársvangir eftir erfiðið, ber að óvæntan gest sem kemur færandi hendi. Þetta er einkar hugljúf saga um það hvað jólastemn- ingin hefur góð áhrif á alla, jafnt unga sem aldna. Gleðin yfir veisluhöldunum er mikil en höfundur leyf- ir sér líka að predika svolítið með því að benda á að við megum þó „aldrei gleyma tilefni jólanna". Þriðja sagan, Jólasveinninn, er æskuminning Ár- manns. Þar segir hann frá skiptum sínum við skrítinn karl sem kom ofan úr fjaUinu fyrir ofan bæinn þar sem hann átti heima. í fyrstu hélt hann að þetta væri mað- ur sem hann átti von á en þegar hann uppgötyar að Armann Kr. Armannsson, rithöfundur svo er ekki renna á hann tvær grímur. Það er ævintýraljómi yfir þessari sögu og mér finnst hún sú besta í bókinni. Ármanni tekst að draga upp skemmtUega mynd af persónum sínum og lesandi á auðvelt með að setja sig í spor sögumanns enda er höfundur að tala frá eigin brjósti. Lifandi jólagjöf er síðasta sagan í bókinni og hún greinir frá systkinunum Gísla og Þóru. Jólaundirbún- ingurinn er í hámarki á heimilinu og þau eru send út í garð að leika sér. Þar byggja þau myndarlegt snjóhús og innrétta það með gömlu dóti úr geymslunni. Jólahá- tíðin gengur í garð með gjöfum og tilheyrandi en það er á jóladag sem systkinin finna bestu gjöfina í snjó- húsinu sínu. í þessari sögu bendir höfundur réttilega á að nýja- brumið á þeim dauðu hlutum sem við gefum hvert öðru á jólunum er oft fljótt að hverfa. Dýrmætasta gjöfin er nefnilega vinátta og væntumþykja. í heUd er bókin hin ágætasta lesning þar sem sköpun- ar- og leikgleði barnanna er hinn yfirskipaði þáttur. Friðar- og kærleiksboðskapur jólanna er sígildur og kemst vel til skila hjá Ármanni. Ármann Kr. Einarsson Valli valtari Vaka-Helgafell 1994 Forvif nilegt fólk utan alf araleiða SennUega þekkir enginn maður Island betur en Ómar Ragnarsson fréttamaður. Trúlega á það jafnt við um landið sjálft og fólkið sem í landinu býr. Sem sjónvarpsfréttamaður er Ómar einstakur í sinni röð og hefur örugglega átt flestum mönnum meiri þátt í Bókmenntir Gunnlaugur A. Jónsson því að vekja áhuga okkar íslendinga á fegurö lands okkar með dugnaði við að sækja heim forvitnUega og fallega staði í náttúru landsins. Enn meiri athygli hafa þó vakið fjölmörg forvitnileg sjónvarpsviðtöl hans við fólk sem býr utan alfaraleiða og á það sameiginlegt að binda ekki bagga sína sömu hnútum og samferða- mennirnir. Hefur Ómar alveg einstakt lag á að grafa slíkt fólk upp og fá það tíl að opna sig fyrir framan sjónyarpsvélarnar. Hver man ekki eftir sjónvarpsvið- tali Ómars við Gísla á Uppsölum sem sýnt var á jólum 1981? Raunar bjó ég erlendis á þeim tíma sem viðtalið var sýnt en ég minntist þess þegar ég spurði frétta að heiman eftir þau jól, að þá þótti fólki sem ég ræddi við einna fréttnæmast að Ómar Ragnarsson hefði átt alveg stórkostlegt sjónvarpsviðtal við sérkennilegan einbúa vestur í Selárdal. í þessari bók Ómars kynnumst við á nýjan leik ýmsu af þessu fólki, ýmist með því að hann heimsæk- ir það að nýju eöa rifiar upp fyrri kynni sín af því. Hann segir frá Gísla á Uppsölum og leitast við að skUja hvers vegna hann einangraði sig frá umheimin- um með þeim hætti sem hann gerði. En ferðalag Óm- ars hefst í Haga í Skorradal þar sem hann tekur taU hinn síunga Þórð í Haga, 98 ára gamlan, því næst heim- sækir hann systkinin í Knarranesi á Mýrum þar sem fólk lifir „í dásamlegum samhljómi við náttúruna". Ós í Mosdal er næsti viðkomustaður hans. Þar þekkti bóndinn aUar 600 rollur sínar meðvnafni og mundi að auki fæðingardag þeirra aUra og ætterni þeirra. Frá Mosdal liggur leið Ómars til Sigríðar Ragnarsdóttur, einbúa á Hrafnabjörgum sem eyðir jólahátíðinni í fjár- húsinu hjá kindunum. Einnig kemur hann við í Fljóta- vík og heimsækir Óla komma í Hornbjargsvita. Þá eru Guðmundarstaðir í Vopnafirði viðkomustaður Ómars Hver man ekki eftir sjónvarpsviðtali Ómars við Gísla á Uppsölum sem sýnt var á jólum 1981? en þar virtist sem tíminn hefði að flestu leyti staðið í stað síðan 1910. Einna forvitnUegust fannst mér frásögn Ómars af Kvískerjabræðrum og óhætt er að taka undir með Ómari þegar hann heldur því fram að erfitt sé að benda á stað þar sem íslensk menning hafi „risið hærra í öUu sínu hljóðláta lítíllæti" en þar. Frásögn Omars einkennist fyrst og síðast af mikilli einlægni. Samúð hans með því fólki sem hann lýsir leynir sér heldur ekki eöa einlæg aðdáun þegar því er að skipta. Áhugi hans og ánægja af verkefninu er sömuleiðis augljós enda verður honum tiðrætt um hversu gott sé fyrir „streittan fréttamann" að komast með þessum hætti út úr skarkala borgarinnar. Þegar á heUdina er Utið fannst mér þetta hin læsUegasta bók þótt ekki jafnist hún á við sjónvarpsþættina. Ómar Ragnarsson Fólk og firnindi - Stiklaö á Skaltinu Fróði hf. 1994 (248 bls.)
Beinir tenglar
