Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Žjóšviljinn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Žjóšviljinn

						ÞJÓDVILJINN
Sunnudagur 21. maí 1944.
OLAFUR  LARUSSON prófcssor:
Ashildarmýrarsamþykkt
Hver öld fær dóm sinn í sög-
unni þegar hún er liðin, eftirmæli
góð eða ill eftir málavöxtum, rétt
eða röng eftir því, hversu þekk-
ingu og dómgreind sagnaritaranna,
sem dæma hana, er farið. í sögu
þjóðar vorrar hefur 15. öldin löng-
um hlotið ómilda dóma. Hún hef-
ur verið talin tími mikillar hnign-
unái og afturfarar í þjóðlífinu, á
öllum sviðum þess, jafnt andleg-
um sem efnalegum. Oldin hófst
með því að plágan mikla, svarti
dauði, gekk yfir landið, á árunum
1402—1404. Sú drepsótt hefur að
líkindum verið mannskæðust allra
, farsótta, sem um landið hafa geng-
ið fyrr eða síðar, enda hafa menn
ætlað að afleiðingar hennar hafi
verið ógurlegar. „Féll þá allur forn
dugnaður", segir Jón Espólín, og
það er almenn skoðun, að með
plágunni hafi þyrmt svo yfir þjóð-
ina, að hún hafi ekki beðið þess
bætur í margar aldir, að hún hafi
þá tapað hinum forna manndómi
sínum og þreki. Plágan mikla er
talin marka einhver örlagaríkustu
og óheillavænlegustu tímamótin í
sögu Islands.
Það vantar mikið á, að saga ís-
Iands á 15. öld hafi enn verið könn-
uð sem skyldi, og meðan það er
ógert má segj'a, að hinn almenni
dómur um öldina sé enn undir á-
frýjun, og getur þá brugðið til
beggja vona um það, hvort hann
fær staðfestingu eða eigi. Saga 15.
aldarinnar er erfið viðfangs, m. a.
vegna þess, hvcrsu fáskrúðugar
heimildirnar að henni eru. Jón
Guðmundsson lærði kemst á þessa
leið að orði um tímann yfir plág-
una, í einu af ritum sínum: „Mörg
minnileg tíðindi hafa skeð á ís-
landi síðan og hafa aldrei verið upp-
skrifuð. Því er nú öllu gleymt utan
lítil merki, sem menn hafa fundið í
jarðaklögunum og dómum". Þetta
er rétt lýsing á heimildum þessa
tímabils. Má heita, að engin sagna-
rit séu til frá 15. öld, þar er aðeins
um að ræða einn stuttorðan annál,
Nýja annál, er svo er nefndur, og
hann nær aðeins yfir þrjá fyrstu
áratugi aldarinnar. Það sem segir
frá 15. öld í Öðrum annálum er
allt skrifað miklu seinna, og verð-
ur að nota þær heimildir með mik-
illi varúð. AðaJheimikiin eru bréf-
in, sem varðveizt hafa frá þessum
tímum. En meginþorri þeirra lýt-
ur að jarðakaupum manna og
jarðaþrætum. Það voru þesskonar
bréf, sem menn geymdu einkan-
lega. Þau gátu skipt máli síðar
meir, ef heimildir að jörðinni voru
véfengdar. Þessi bréf veita að vísu
ýmsa mikilsverða fræðslu um
mannfræði þeirra tíma og um ým-
is önnur atriði, svo sem verðlag,
búskaparhætti o. fl., en vér erum
litlu fróðari um sjálfa landssög-
una fyrir þau. En fáein gögn hafa
þó Iíká varðveizt, er landssöguna
varð't. og séu þau áthuguð vand-
lega má e. t. v. lesa tneira út úr
þeim en í þeim virðist felast við
fyrstu sýn. Það er eitt af þessum
gögnum, sem ég ætla að gera að
umtalsefni í kvóld.
Austur   í   Árnessýslu,   þar   sem
byggðarlögin  FIói og Skeið mæt-
Úfvarpseríndí   flutt   16.   maí   1944
ast, er hraunfláki nokkur, gamall
og gróinn, sem Merkurhraun heit-
ir. í efra jaðri hrauns þessa er lægð
eða dæld, mýrlend en þó ekki vot-
lend, sem Áshildarmýri heitir. Er
hún nokkru vestar en þjóðvegur-
inn, sem nú liggur upp Skeiðin. Á
þessum stað áttu héraðsmenn fund
með sér árið 1496. Er þetta eina
samkoman, sem vitað er með vissu,
að haldin hafi verið á þessum stað,
en í bréfinu, sem þar var gert,
segjast fundarmenn hafa lagt al-
mennilega samkomu á Áshildar-
mýri á Skeiðum „eftir gömlum
landsins vana", og gætu þessi orð
e. t. v. bent til þess, að þarna hafi
verið almennur samkomustaður
héraðsbúa um nokkuð langt skeið,
enda er þessi staður í miðju hér-
aðinu og liggur því vel við til fund-
arsóknar fyrir héraðsmenn. Á þess-
ari samkomu 1496 var gerð sam-
þykkt og færð í letur, og er það
br'éf til enn, að vísu ekki frum-
bréfið sjálft hcldur aðeins afrlt af
því, og er hið elzta þeirra frá því
um 1620, ritað af Ara sýslumanni
Magnússyni í Ogri. Því miður hef-
ur afritarinn ekki hirt um að taka
niðurlagsorð bréfsins upp í afrit
sitt, en þar hefur dagsetningu
bréfsins verið að finna. Vér vitum
því ekki hvenær á árinu fundurinn
var haldinn, en þar sem bréfið er
stílað til Alþingís er sennilegt að
hann hafi verið háður að vorinu
til, nokkru fyrir Alþingi.
Eg mun nú lesa bréfið, sem gert
var á fundinum, eins og það hljóð-
ar:
„Ollmn, mönnum þeim, sem
þetta bréj sjá eður heyra, sendum
vér lögréttumenn, landbúar og all-
ur almúgi í Árnesi, hirðstjórum,
lógmónnum og lögréttumönnum á
Alþingi, kveðju guðs og vora.
Vitanlegt skal yður vera, að vér
h'ófum séð og yjirlesið þann sátt-
niála og samþykkt, sem gjör var
á millum Hákonar kongs hins
kórónaða og almúgans á íslandi,
sem hann vottar og hér ejtir skrif-
að stendur".
Síðan taka fundarmenn upp í
bréf sitt, orði til orðs, eina af end-
urnýjunum gamla sáttmála, og er
hún á þessa leið:
„/ nafni f'óður og sonar og anda
heilags.
Var þétta játað og samþykkt aj
öllum almúga á Islandi á Alþingi
með lófataki, að vér bjóðum Ilák-
oni kongi hinum kórónaða vora
þjónustu undir þá grein laganna,
e,r samþykkt var í millum kong-
dómsins og þegnanna, er landið
hyggja.
Er sú hin fyrsta grein, að vér
viljum gjalda kongi skatt og þing-
fararkaup, sem lógbók vottar, og
alla þegnskyldu, svo framt, sem
Laldið er vio oss þad móti var ját-
að skattinum.
í fyrstu, að utanstefnvr viljum
vér engar hafa, utan 'þeir menn,
sem dœmdir verða af vorum mönn-
um á Alþingi burt af landinu.
Item að íslenzkir sé lögmenn og
sýslumenn hér í landinu af þeirra
ættum, sem goðorðin hafa upp gef-
ið að fornu.
Item að vi hafskip gangi á
hverju ári til landsins forfallalaust
með landsins nauðsynjar.
Erfðir skulu upp gefast fyrir ís-
lenzkum mönnum í Noregi, hversu
lengi sem staðið hafa, þegar réttur
erfingi kemur til eður þeirra um-
boðsmenn.
Landaurar (það var skattur sem
íslendingar áttu að greiða í Nor-
egi) skulu og upp gefast.
Item skulu islenzkir menn slík-
an rétt hafa í Noregi, sem, þeir hafa
beztan haft.
Item að kongur láti oss' ná friði
og íslenzkum l'ógum eftir því, sem
lógbók vottar, og hann hefur boð-
ið í sínum bréfum, sem guð gefur
honum framast vit til.
Item jarl viljum vér hafa yfir
oss á meðan hann heldur trúnað
við yður en frið við oss.
Halda skulum vér og vorir arf-
ar allan trúnað við yður meðan
þér haldið trúnað við oss og yðrir
arfar og þessar sáttargerðir, en
lausir, ef rofið verður af yðvarri
hendi að beztu manna yfirsýn".
Hér lýkur endurnýjun sáttmál-
ans og tekur nú við það sem fund-
armenn sjálfir leggja til málanna.
Þeir segja:
„Nú fyrir þessa grein, að oss
þykir þessi sáttmáli ei svo haldinn
vera, sem, játað var, fyrir sakir
lagaleysi, ófsóknar og griðrofa, ó-
mögulegar áreiðir og nóglegra fjár-
upptekta og manna, sem nú gert
hefur verið um tíma í fyrr greindri
sýslu Arnesi, og hér fyrir lögðum
vér greindir Arnesingar almenni-
lega samkomu á Ashildarmýri á
Skeiðum eftir gömlum landsins
vana, því viljum vér með engu
móti þessar óvenjur lengur þola,
hafa né undir ganga.
Item samtókum vér að hafa eng-
an lénsmann utan íslenzkan yfir
greindu takmarki Arnesi og ríði
eigi fjölmennari en v.ið fimmta
mann, því viljum vér gjarnan
styrkja hann með lög og rétt kong-
dómsins vegna, þann sem það má
með lögum hafa og landsins rétti
vill fylgja. En ef sýslumaður hef-
ur greinda sýslu Árnes, þá riði
ekki fjölmennari en við tíunda
mann, sem bók vottar.
Item samtókum vér að enginn
maður i sögðu takmarki taki «ér
húsbónda utan sveitar, þó' þeir búi
á annarra manna jörðum.
! Item ef nokkur uppsteytur byrj-
ast í vorri sveit Árnesi af utan-
sveitarmönnum með nokkurn ó-
rétt, hvort sem gert er við ungum
eður gómlum, ríkum eður fátœk-
um, þá skulu allir skyldir eftir að
fara þeim er vanhlut gerðu, og
eigi fyrri við hann skiljast en sá
hefur fulla sœmd, sem fyrir van-
virðingu varð. Kann svo til að
bera, að hefndin verði meiri í eftir-
förinni en tilverknaðurinn, þá
skulu allir skattbœndur jafnmiklu
bítala. En þeir sem minna eiga,
gjaldi sem hreppstjórar gera ráð
fyrir.
Item skulu ij menn vera til
kjörnir í hrepp hverjum að skoða
og fyrir að sjá, að þessi vor skip-
an og samþykki sé haldin, og ef til
Alþingis þarf að ríða sveitarinnar
vegna, þ<\ skal hver skattbóndi
gjalda viij álnir i þingtoll, en þeir
iiij álnir, sem minna eiga, þeim
kost skulu 'halda.
Item viljum vér ei hér hafa inn-
an héraðs þann, er ei fylgir vorum
samtökum. Skulum vér eiga sam-
komu vora á Ashildarmýri á
Bartolomeus messudag á haustið,
en í annan tíma á vorið, föstu-
daginn þá mánuður er af sumri,
og koma þar allir forfallalaust.
En hver sem eitt af þessum sam-
tökum rýfur og áður hefur undir
gengið, sekur iij mórkum og taki
innanhreppsmenn til jafnaðar.
Og til sanninda og fullrar sam-
þykktar hér um, setti Halldór
Brynjólfsson, Páll Teitsson, Ólaf-
ur Þorbjamarson, Pétur Sveins-
son, Gvöndur Einarsson, Gísli
Valdason, Ari Narfason, lögréttu-
menn, Jón Arnason, Sigurður Eg-
ilsson, Einar Hallsson, Þorvaldur
Jónsson, Þórður Sighvatsson,
bœndur i Arnesi, sin innsigli, með
fyrrnefndra lógréttumanna inn-
siglum fyrir þetta samþykktarbréf
með almúgans samþykki, leikra og
lærðra, með jáyrði og handa-
bandi".
Þannig hljóðar þessi samþykkt
Árnesinganna. Stíll hennar og orð-
færí er nokkuð óhönduglegt, en
það skiptir ekki máli, það er efni
hennar og andi, sem mestu varða,
og ég mun nú víkja að nokkrum
aðalatriðum þess, sem mér virðist
hún gefa ástæðu til að minnst sé á.
Samþykktin er gerð í lok ald-
arinnar, þeirrar aldar, sem almennt
hefur verið talin hafa drepið kjark
úr landsmönnum meira en nokk-
ur öld önnur. En hver sem les sam-
þykkt þessa, mun ganga úr skugga
urh það, að fundarmennirnir, sem
gerðu hana, voru ekki menn, sem
bugaðir voru 'orðnir af eymd og
ánauð. það eru frjálsbornir menn,
sem slíka samþykkt gera, menn
sem vita vel hvaða réttur þeim
ber, standa fast á rétti sínum og
eru reiðubúnir til að leggja mikið
í sölurnar fyrir hann. Þeir rifja upp
réttindi þau, sem konungavaldið
hafði heitið þeim og öðrum lönd-
um þeirra. Þeir lýsa því yfir með
fullri einurð, að þau loforð hafi
ekki verið haldin af konungdóms-
ins hálfu, og þeir segjast ekki leng-
ur vilja þola slíkt, hafa né undir
ganga. Hér birtist andi-hins forna
frjálsa bændaþjóðfélags enn í full-
um krapti, sá andi, sem Snorri
Sturluson lýsir svo fagurlega í
Heimskringlu í ræðu Þorgnýs lög-
manns af Tíundalandi á Uppsala-
þíngi. Sá frjalsmannlegi andi lifði
enn hjá bændum og búaliði í Ár-
nesþingi í lok 15. aldar, 'og það er
engin ástæða til að efast um það,
að sami andi hafi þá lifað enn í
öðrum byggðum landsins. Vér eig-
um að vísu ekki samskonar sam-
þykktir úr öðrum héruðum, en vel
má vera, að þær hafi verið gerðar
víða annarsstaðar, en annaðhvort
aldrei færðar í letur eða týnzt síð-
ar, hafi þær verið skjalfestar. Orð
og andi samþykktarinnar, sem gerð
var á Áshildarmýri, eru að mínum
dómi ein út af fyrir sig næg sönn-
im þess, að hinn almenni dómur
um 15. öldina er rangur, auk þess
sem margt annað bendir til hins
sama. Hversu geigvænleg sem
plágan mikla kann að hafa verið,
þá hefur hún ekki bugað kjark
þjóðarinnar. Það er rétt að geta
þess, að þegar samþykktin var
gerð, var annarri drepsótt nýlétt
af, plágunni síðari, er svo var
nefnd, og gekk um landið árið áð-
ur, 1495. Séra Jón Egilsson í
Hreþphólum segir frá síðari plág-
unni í Biskupaannálum sínum eft-
ir manni,; sem hann hafði sjálfur
haft tal af og verið hafði 14 vetra
þegar plágan gekk, og sýnir frá-
sögn hans, að Árnesþing hefur
goldið mikið afhroð í þeirri sótt.
Héraðið hefur verið í sárum eftir
pláguna, er fundurinn var haldinn
á Áshildarmýri, en það hefur ekki
skert tilfinningu héraðsbúa fyrir
rétti sínum né vilja þeirra til að
halda honum fram.
Annað, sem eftirtektarvert er og
merkilegt við samþykktina, er hinn
sterki félagsandi, og samheldnis-
vilji, sem hún lýsir. Árnesingar
ætla sér að standa allir saman sem
einn maður um réttindi sín og vörn
þeirra. Þeir kveða svo á, að ef ein-
hver utansveitarmaður byrjar
„uppsteyt" með nokkurn órétt þar
í héraðinu, þá er sama, hvort sá,
sem á er ráðist, er ungur eða gam-
all, ríkur eða fátækur, allir skulu
skyldir til að fara eftir þeim, sem
óréttinn gcrði og skiljast ekki fyrr
við málið en sá, sem fýrir óréttin-
um varð, hefur fengið fulla upp-
reist. Þeir gera ráð fyrir því, að
svo kunni að fara að hefndin verði
meiri í eftirförinni en tilverknaðin-
um svarar, og að sá, sem þau
hefndarverk vinnur, felli á sig sekt
af þeim sökum. En þá ætla þeir
allir að taka á sig ábyrgðina, og
bera hana sameiginlega. Þeir ætla
að standa sameiginlega undir sekt-
unum og skaðabótunum, jafna
þeim niður á sig og taka allir þátt
í greiðslu þeirra. Sama er að segja
um kostnað, sem kann að hljótast
af því, að þeir þurfi að senda menn
til Alþingis vegna héraðsins. Þeir
gera ráð fyrir að þess kunni að
þurfa, og þá er vitanlega ekki um.
það eitt að ræða, að lögréttumenn
héraðsins sæki Alþingi, heldur þaðr
að senda þangað heila sveit vopn-
aðra manna til þess að verja rétt-
indi héraðsins og héraðsbúa, er
þess er þörf. Kostnaðinn við slíkar
sendifarir ætla þeir einnig að bera
sameiginlega. Þeim voru samtök
þessi svo mikið alvörumál að þeir
lýsa því yfir, að þeir vilji ekki hafa
neinn þann mann í héraðinu, sem
skerst þar 'úr leik. Samtök þeirra
voru skipulagsbundin. Tveir menn
skyldu kosnir í hverjum hrepp til
þess að sjá um að samþykktin sé
haldin, og gert er ráð fyrir, að.
eftirleiðis verði haldnar tvær sam-
Framh. á 5. síða.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
4-5
4-5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8