Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Žjóšviljinn

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Žjóšviljinn

						FSsfötiiag»r 17. rnai 1957 — ÞJÖ&VLhJINN r-  (7 ;
Sænskur bókmenntafræð-
ingur hefur skrifað bók um
Halldór Kiljan Laxness. Og
þaö er ekkert kver: tvö bindi,
384 + 611 = 995 blaðsíður,
auk nokkurra myndasíðna,
skírnisbrot. Stærra rit hefur
vist ekki verið samið um ís-
lenzkan höfund; og fer vel á
því, að svo mikil bók sé helg-
uð svo dýru skáldi. Höfund-
uriam er Peter Hallberg,
fyrrum sendikennari við Há-
skóla íslands, nú dósent í
bókwienntum við háskólann. í
Gautaborg. Við eigum honum
skuld að gjalda.
Fyrra bindið, „rannsókn á
æskuyerki Laxness", nefnist
Den store vavaren: Vefarinn
mikii, enda er sú saga megin-
viðfangsefni þess. Hið síðara
heit&' Skaldens hus eftir
þriðja bindi Ljósvíkingsins,
undirtitill: Skáldskapur Lax-
ness frá Sölku Völku til
Gerplu. Otgefandi verksins er
Rabén & Sjögren / Vi í
Stokkhólmi; fyrra bindið kom
út árið 1954, en hið síðara
á asestliðnu hausti. Þjóðvilj-
inn sagði frá þeim báðum í
aliMeanum fréttum, sem þau
koMu út; en það var alltaf
æthrón að greina frá þeim
nokfcru gerr, og er mikil
hneysa hve lengi það hefur
dregfet. Það er vesæl huggun
að sum önnur blöð okkar hafa
ekki einusinni frétt að bókin
hafi verið skrifuð, og munu
þau raunar aldrei frétta það.
íPeter Hallberg segir í for-
mála fyrra bindis: „Það ligg-
ur í hlutarins eðli, að ævisaga
fær hlutfallslega mikið rúm í
íýsingu á æskuskeiði rithöf-
undar, áður en list hans
þroskast og skáldskaparein-
kenni hans ákvarðast. .... í
síðara bindinu ... skipa ævi-
atriði þrengri sess. Persóna
skáldsins hverfur að baki
verkum þess eða samsamast
þeim. Hin listrænu vandamál
skáldskaparins verða höfuð-
atriði".
Nú kynnu ýmsir að ætla að
síðara bindið sé þeim mun
veigameira sem bækur stór-
skálds skipta meira máli en
fábreytt ævi þess. Þó er það
ugglaust, að íslenzkum lesend-
anda er fyrra bindi verksins
drýgri fengur en hið síðara.
Mvi Laxness var ekki fá-
breytt í æsku, en alveg sér-
staklega erum við ókunnugri
yngri árum hang en síðari
Verkum. Peter Hallberg segir
Okkur t.d. fátt nýtt um Atóm-
stöðina, en það er hvorki þrot
né endir á stórtiðindum af
andlegum umbrotum Laxness
í Vefaranum mikla. Allt fyrra
bindið og þrír fyrstu kapítul-
ar hins síðara eru stórmerki
og opinberanir: heimsköpun-
arsaga Halldórs Kiljans Lax-
ness, og það er ovíst hún
verði öðru sinni betur sögð.
Þegar hér er komið verki
Hallbergs, hefur Laxness
komizt að varanlegri niður-
stöðu um sjálfan sig og ver-
öldina, hann hefur sleppt guði
og fundið manninn — og
hef st nú handa um þau stór-
virkl, sem urðu honum frægð
og* íslandi vegur. Útlendir
menn munu lesa greinargerð-
ir Hallbergs um þau verk af
ódignuðum áhuga; en okkur
löndum hans, sem erum hand-
gengnir þeim, kemur nú færra
á óvart áður í þessu verki —
það eru ekki aðrar eins stór-
f réttir lengur. Sannarlega
kemur þó sitthvað merídlegt
og sbemmtilegt á daginn,
svo sem um þróunarferil
sagnanna í handritum skálds-
ins og sannsögulega atburði
sem það vinnur úr — það ,er
mikil bókmenntasaga. Hóf-
semi höfundar í ályktunum og
dómgreind hans bregðast ekki
fremur en fyrr. Manni virðist
hann kannski ekki skyggnast
eins djiipt í greinargerðum
um Ljósvíkinginn og Islands-
klukkuna og okkur fyndist á-
stæða til; eh allt mái hans
ber vitni einlægri virðmgu
fyrir skáldskap Laxness og
næmum skilningi á marg-
slungna list hans, svo og kunn-
áttu í bókmenntakönnun og
nákvæmni um meðferð stað-
reynda. Bókin er yndislestur
frá upphafi til enda, verkið
lofar meistarann. Og skulum
við nú drepa á efnisskipan
þess.
Vefarinn miMi skiptist i 11
kapítula, en hver kapítulí f
marga  undirkafla.   Þar  segir
hans." Siðan eru sérkapítular
um allar seinni skáldsögur
Kiljans, einn um Russlands-
ferð, annar um Rauða penna,
hinn þriðji um andlægni og
hiutlægni í stíl skáldsins —
samtals þúsund blaðsíður af
hlutlægri         bókmenntasögu,
sannferðugri ritskýringu.
Við grípum niður í verkið
á einum stað og lesum undan
og ofan af um Rauða kverið,
sem við höfum.. aldrei áður
heyrt getið.
Laxness sendir Stefáni Ein-
arssyni slitrin af þessu hand-
riti frá Los Angeles í október
1929. I meðfylgjandi bréfi
kveðst hann hafa skrifað
Rauða kverið í Þýzkalandi og
Austurríki veturinn 1921-'22,
handritið hafi verið um 300
síður ef hann muni rétt, upp-
haf bókar sem aldrei hafi
orðið lokið. Þessu handriti
lýkur samt á 192. bls., en 83
síður vantar þó inn á milli —
það eru þannig til 109 bls. af
Rauða kverinu. Hallberg
kveður það fyrst nefnt í bréfi
rote Biichlein", af því mér
þótti ekki sæma að skrifa slík
stórmæli nema með rauðu
bleki: en það táknar blóð".
Peter   Hallberg   hefur   úr
mörgum , stað   borizt   efni   í
Peter Hallberg
verk sitt, auk alls þess sem
liggur prentað eftir Laxness:
skáldverk, greínar, ræður, \ið-
töl. Hann heftir t.d. orðið sér
$t0rv@rfc um Immss
fremst af uppvexti, sbóla-
göngu og fyrsta skáMskap
Laxness. En hann fór fyrst til
útlanda 17 ára að aldri; 19
ára heldur hann af stað öðru
sinni að sigra heiminn, og
næsti kapítuli heitir ISvrópa
eftiretríðsáranna. Þá segir af
siðaskiptum Laxness og
klausturvist, 4. kapítuli:
Heima. á íslandi 1924-25.
Fimmti kapítuli f jallar um
„ytri sköpunarsögu" Vefarans
mikla, en síðan kemur efn-
isútdráttur. Þá er kapituli um
Tíðarandann og nútíma-
manninn, annar um Konuna
og Vefarann mikla, kafli um
stílfyrirmyndir,           Vefarinn
mikli og íslenzkur veruleikur
og að lokum Vefarinn mikli
sem persónulegt skilriki.
Pyrsti kapítuli í Húsi skáMs-
ins   segir   af   dvöl   Laxness
f                    9                    •
Halldór Kiljan Laxness
heima 1926-1927, næsti: 1
Ameríku 1927-1929, þriðji:
Alþýðubókin — sósíalisminn,
fólkið, ísland. Þessir 2 síðari
kaflar, sem eiga að því leyti
sammerkt að Alþýðubókin
var skrifuð I Ameríku, eru
nær 90 bls. að lengd; og skýr-
ir höfundur það þannig í for-
mála seinna bindis að
„reynsla (Laxness) á þessum
tíma leggur í svo ríkum mæli
gruiininn að öllu síðara verki
höfundar   til   Einars    Ölafs
Sveinssonar,  frá  Leipzig,  28.
október  1921.  Segir Laxness
þar að hann sé einmitt núna
að draga saman efni í heim-
spekiritið    sitt.    1    bréfi    til
sama mauns,  rituðu á Fjóni
20.   september   1922,   kveðst
hann  vinna.   14-16  stundir  á
dag   að   Rauða   kverinu   og
muni ljúka þvf eftir 10 daga.
1  janúar   1923   skrifar  hann
Jóni  Sveinssyni  frá   klaustr-
inu í Clervaux, að Rauða kver-
ið lýsi þróun sinni síðustu ár-
in heima á Islandi,  ævintýr-
um  sírium fyrstu  árin í  út-
löndum áður en hann kynntist
kaþólsku kirkjunni, leit ungs
manns    að    fótfestu,    manns
sem þreifar sig áfram gegnum
hvert heimspekikerfið af öðru,
án   þess   að   finna   það   sem
hann leitar — unz hann að
lokum  uppgötvar  bænina  og
mátt hennar. Þar lýkur bók-
inni. Þá kveðst hann hafa von
úm   að   bókin   komi   út   með
vorinu;    Guðm.    G.   Hagalín,
ritstjóri   á   Seyðisfirði,   hafði
boðizt til að gefa hana út. Sú
ráðagerð rann þó út í sand-
inni,   og   Rauða   kverið   var
aldrei prentað. Samt er það á
dagskrá    enn    um    hríð,    17.
ágúst 1924  skrifar höfundur
Jóni   Helgasyni   að   nú   ætli
hann að endurskoða og stytta
handritið, en 5. nóvember um
haustið     segir    hann    sama
inanni að hann hafi stórverk
í smíðum og láti þann hluta
kversins, sem ekki verði kast-
að,   ganga   inn  í   það.   Þetta
stórverk var Heiman ég fór,
sem  var   héldur  ekki   prent-
að,  fyrr  en  28  árum  síðar;
og  má   hér  skjóta   því   inn,
sem segir þar um kverið:
„Eg man hvernig ég hugs-
aði þá: það sem hefur komið
fyrir sál mína er efni í bók,
hugsaði ég, settist síðan að
borðinu og fór að skrifa þessi
stórtíðíndi. Eg skrifaði í sex
vikur samfleytt og nefndi
blöðin    á    þjóðversku    „Das
úti tim ótalmörg bréf skálds-
ins   til   ýmsra   manna;   hafa
nokkrir þeir helztu þegar ver-
ið   nefndir,   en   að« auki   má
nefna bréf til fyrri konu hans
og   Erlends   í   Unuhúsi.    Þá
skulu nefnd handrit Laxness,
en    hann    skrifar    ævinlega
mörg handrit að sögum sínum
og hefur gætt þeirra flestra
af fágætri dygð. Sjálfur hef-
ur hann og verið óþreytandi
að svara, munnlega og bréf-
lega,    spurningum    höfundar
jafn   óðum   og   hann   samdi
verkið; og að lokum er engu
líkara en Hallberg hafi lesið
öll blöð á fslandi síðan 1920.
Hefur  hann  aflað  sér   ýtar-
legri  og  traustari  þekkingar
á    ævisögu,    þroskaferli    og
vinnubrögðum      Laxness   en
nokkur   maður   annar;    enn-
f remur er hann svo margf róð-
ur um sögu okkar næstliðinn
mannsaldur, og svo vel heima
í ýmsum atburðum sem skáld-
ið gerir sér að yrkisefni, að
vart skeikar. í sannleika sagt:
sá sem þetta ritar þefur ein-
ungis f undið eina'Smávægilega
villu í verkinu.  TDIagan um
að flytja íslendinga suður á
Jótlandsheiðar er ekki „hist-
orisk"    —    Jón    Sigurðsson
blessaður diktaði þessa sögu
eitt  sinn  er  hann  þurfti  að
taka Dani í karphúsið. Fótur-
inn fyrir sögu Jóns mun vera
dönsk tíllaga frá  18.  öld að
flyt,ia 500 tslendinga til Vest-
urindía.
Aðdáun Hallbergs á list
Laxness leynir sér hvergi.
Hinsvegar koma ýmsir and-
stæðingar hans á vettvangi
dagsins við sögu, og er hlut-
lægni höfundar í allri frá-
sögn þeim mun merkilegri. 1
þessu sambandi má vekja
athygli á því að Hallberg tel-
ur síður en svo að hin sósí-
alíska sýn Laxness, pólitísk-
nr skilningur hans, hafi væng-
stýft skáldskap hans — eins
og sumir veiklyndir landar
halda  stundum  fram.   1  lok
þriðja kapítula síðara bmdia
lýsir höfundur þvi skilmerki-
lega, hvernig sérstök lifsýa
og þjóðfélagsskilnúigur fái
Iyft skáldskap í hæðir, hvem-
ig skoðanabrigði Laxness eftíE
Vefarann mikla hafi leyst
skáldlega orku hans úr læð-
ingi. Munu fáar ályktanir í
þessari réttsýnu bók fara
sanni nær.
Ég drep á annað atriði, semi
ýmsum mun þykja ekki síður
raunaleg^t. Það kemur sein sé
é daginn að ýms þau atvik,
sem Hvatar-konur og Varðar*
félagar kalla ljótust og fárán-
legust í skáldskap Laxnessj
hafa raunverulega gerzt í
þjóðf élaginu; en það, sem allir
hafa orðið sammála um aS
kalla „fegurst" í verkum,
hans, átti að jafnaði hvergi
stoð nema í hjai'ta hans, í
draumi hans. Má nú telja
sennilegt að þeir, sem mest
hafa borið sig upp undan lús-
inni í Sjálfstæðu fólki, hafi
einhverntíma þurft að klora
sér í höfðinu af mjög hlut-
kenndum ástæðum.
Ritið er stórt, en enginn.
ætli að efnið sé fullrætt. Það
kemur jafnvel fyrir að höf-
undur tæpir aðeins á efni, sem
ætti skilið gaumgæfilega at-
hugun. Síðasta setningin á
508. bls. síðara bindis er dæmj
þess. Á því er ekki nokkur
vafi að Laxness dulWæðir
„með nokkrum hætti" sína
eigin reynslu í sögu Þormóðaí'
kolbrúnarskálds í Gerplu, (og
enn er frægðin á dagskrá i
Brekkukotsannál). Laxness
hefur yfirleitt rætt margt iim
frægð og frama á síðustu ár-
um, og sýnist viðhorf hana
markast af þeirri fullvissu
að hvortveggja sé eftirsókn
eftir vindi. Þorsteinn Erlíngs-
son sagði að „. . . .heimsfrragð
er köld, hversu vítt sem liún
nær". Halldór Kiljan Laxness
virðist skrifa undir þau orð,
þótt hann beri vel raun frægð-
arinnar í útlendum samkvam-
um þar sem brosið er skyMu-
kvöð.
Það verða samdar doktcrs-
ritgerðir og aðrar góðar bæk«
ur um hverja einstaka skáld«
sögu Laxness, um sérstök at«
riði  í  verkum  hans,  um   af-
mörkuð tímabil í lífi hans -*•
senn verða bækurnar um hanrj
fleiri en bækurnar eftir hann,
Enn er sitthvað á huldu  nm
ævi  hahs   og   yerk   fram   tll
þessa,  en það  kemur allt  á
dagi'nn.  En það er trúa  míra
að langur tími líði þangað til
honum  verður  helgað   an;iað
verk  jafnmikið og rit Peters
Hallbergs, svo vel stutt frum-
heimildum,   svo   ýtarlegt   urja
manninn og list hans í hiild.
Víst er um það að Vefíiinra
mikli og Hús skáldsins vcrða
alla  daga  grundvallarrit   urra
Halldór   Kiljan. Laxness   —
Peter Hallberg  hefur í  hinut
mikla verki sínu unnið  starf
brautryðjandans;     þeir    gerrí
síðar koma standa um m^rgt
á herðum hans, byggja á Veim
grunni sem hann lagði. Verk
hans   er   mikilvægt   fraralag
til  íslenzkrar bókmennta-  og"
menningarsögu;   Peter   Hall-
berg verður héðau af íslenzk-
un   ríkisborgari   með    líkunrt
hætti  og Konrad Mavirer og
Kristján Rask.
BJB.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12