Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Žjóšviljinn

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Žjóšviljinn

						Fimmtudagur 11. ágúst 1966 — ÞJÖÐVILJINN — SlÐA g
175. drtlð Jóns
nmssonar
Mmnzt prestsins sem var svo heit-
trúaður að honum tókst með bæn
sihni að stöðva eyðandi hraun-
strauminn sem ógnaði kirkju hans,
en þó framar öllu mannsins sem
aldrei lét hugfallast og var óþreyt-
andi við að hjálpa og hughreysta
sóknarbörn sín í hörmungum
Skaftáreldanna

¦  .

Hfr.un.df


¦r.-:*:--t-ií-yj.:-if   -**   (                  —«                            •               *                      .           -       **    .    rs      - I            í                                    4.           [......            —             ......     *^----     -------*   ' {-----.....             —*—*¦ *""¦¦¦.....«—
^O't'lUiíL.^iipMlmfijfi ttumn,D0,& irnr.íi.gcin .:. o&d „
'<¦¦¦$

^

l^68í£
¦:¦ *v*::-
Legsteinn Jóns prófasts Steingrímssonar og konu hans í kirkjugarðinum á Kirkjubæjarklaustri. Áletrunin cr sem hér segir: Hér
undir hvílir blundað hold prófasts, þakið foldu, síra Jóns Steingrímssonar. Sendur, boð herrans kenndi. Skaftafellssýslu skartið skæra
bar list og æru. Lifir hans minning Ijúfust, látinn þó öldin gráti. Fæddur 1728, dag 10. Sept. Varð prestur 1761. Próf. 1774. Deyði
1791, d. 11. Ág. Begr. 18. ed. Samhvílir maka sínum sóma vafin, með blóma, madame Þórunn þýða, þæg dróttum, Hannesdóttir.
¦    í dag, 11. águst 1966, eru liðin 175 ár frá andláti séra
.1 óns Steingrímssonar, prests og prófasts í Skaftafells-
þingi    á   hörmungatímum    Skaftáreldanna,    en    sem
^„.y, k^pnugt. er sýndi séra Jjjn þá frábært þrek og mikla
fórnfýsi   við   að   hjálpa   og   lvkna   sveitungum   sínum
sem   bezt   hann   mátti   og  telja   í   þá   kjark,   er   allt
* *""""Wrfiifet vonlaust.              •%»«•«•      -*      ^<«»((»*»»««»Vi :
¦    Jón Steingrímsson fæddist 10. september 1728 að Þverá
í Blönduhlíð, sonur Steingríms Jónssonar bónda þar
' og konu hans Sigríðar Hjálmarsdóttur frá Keldulandi.
Honum var komið til náms í Hólaskóla 1744, varð
stúdent 1750 og djákn á Reynistað 1751, stundaði um
nokkurra ára skeið búskap og sjómennsku, en vígðist
síðan og varð prestur Sólheimaþinga 1760. Prófast-
ur Vestur-Skaftafellssýslu varð séra Jón 1773 og pró-
fastnr í öllu Skaftafellsþingi árin 1779—87. Hann fékk
Prestsbakka á Síðu 1778 og þjónaði þar til æviloka,
11. ágúst 1791. — Jón var tvíkvæntur og var fyrri
kona hans Þórunn Hannesdóttir Schevings og áttu
þau saman fjórar dætur. Síðari kona Jóns var Mar-
grét   Sigurðardóttir   frá   Stafholti.
¦    Séra Jón þótti hinn merkasti maður, var þrestur góð-
ur og heittrúaður og vel að sér í mörgum greinum
öðrum, ættfróður, slyngur Iæknir, dugmikill og skáld-
mæltur. Hann var vel ritfær og eru til eftir hann
nokkrar ritgerðir m.a. um Kötlugos, Skaftárelda og
„Um að ýta og lenda í brimsjó". Hæst ber þó ævi-
sögu hans, . sem talin er ein ágætasta sjálfsævisaga
sem rituð hefur verið á íslenzku fyrr og síðar. Er þar
að finna mikinn og margháttaðan fróðleik um Vestur-
Skaftafellssýslu og íbúa hennar á ofanverðri 18. öld
og reyndar um Iíf og háttu alls almennings hér á
landi á þeim tíma. Einstæð heimild er frásögn Jóns
og lýsing á þeim hörmungum sem yfir.dundu i Skaft-
áreldunum og lífi manna þá. Birtist hér á eftir Wuti
af  þeirri  frásögn.
¦    Ævisöguna tileinkaði Jón Steingrímsson dætrum sín-
um og öðrum afkomendum og virðist hafa skrifað
hana öðrum þræði í varnarskyni gegn ýmsum- rógi
sem um hann hafði gengið og hann tók mjög nærri
sér, og gefur hann enda í skyn að ævisagan sé rituð
svo að börn hans geti varið minningu foreldra sinna.
Ævisagan ber þess 'vott, að Jón hefur þótzt mæðu-
maður mikill, þótt flestum muni nú virðast hið gagn-
stæða er litið er til baka, og samtíðarmenn hans hafi
veitt honum ýmsar viðurkenningar* þegar í lifanda
lífi og mikið ágætisorð færi af honum um allt land.
¦    Ævisaga Jóns Steingrímssonar var fyrst gefin út 1913
og síðan aftur af Helgafelli í flokki Skaftfellinga-
rita 1945 með inngangsorðum Einars Ólafs Sveins-
sonar  og formála  eftir  Guðbrand  Jónsson.
Sálirnar lifa í sælu, segja hjá drottni eja, líkömum  meður  líka,  ljómandi  eftir  dóminn.
Svo byrjast upphaf drottins
tyftunar og nýrra' hörmunga,
er komu yfir mig og aðra, þó
.- með'stærri biðlund og vægð en
verðskuldað höfðum, sem eftir
fýlgir.
¦ -1783-þann 8. Junii á hvíta-
sunnuhátíð gaus hér eldur upp
úr afréttarfjöllum, sem eyði-
lagði land, menn og skepnur
með sínum verkunum nær og
fjær, hvar um eg ei framar
skrifa, þar bæði eg og aðrir
höfum þar um skrifað á parti.
Svo fljótur skaði og töpun kom
þá yfir skepnur þær, guð hafði
lánað mér, að laugardaginn
áður en pestin kom á, var frá
kvíúm og stekk heim bornar
8 fjórðungsskiólur af mjólk, en
næsta laugardag þar eftir 13
merkur. Og eftir því fóru af
hold og líf. Sauðfé og lömb
foreyddust strax, en kýr mínar
og hesta lét ég færa út að
Leiðavelli, og fólk til að heyja
þar fyrir þeim, þó til lítils
kæmi, því öll ráð, útréttingar
og höndlanir, er menn tóku
sér fyrir, urðu að ráðleysu,
ford.iðrfun, mæðu og kostnaði,
og flest að aldeilis engu.
Frá 12. Aug. 1783 til 24.
Junii árið eftir átti eg slétt
öngvan m.iólkurmat í mínu
heimili. Var það einasta að
þakka allra stærsta almætti
guðs, að eg og mínir skyldum
lífi halda. Pestin í loftinu var
svo þykk, að eg vogaði aldrei
að draga til mín. andann til
fulls og varla vera úti, þá sól
var ei á lofti, allt það ár og
það eftirkomandi. Kjötið, sem
étið var af skepnunum, var
fullt af pest, item vatnið, er
menn hlutu nú að drekka, og
það fór nú fyrst að svekkja
mína krafta, þar svo mikið
varð af þvi að drekka, af því
sífellda ónæði, er eg hlaut um
allan  þann  tíma , í  að  vera.
Eg fór um haustið vestur i
Skálholt til biskupa minna,
fékk hjá þeim 2Ó.rd af fátækra
peninga kössum. Þeir gáfu mér
ei einn skilding, auk heldur
meir, en 7 fjórðunga smjörs
seldu þeir mér. Þá eg kvaddi
herra Finn, segir hann: „Verið
þér nú harður og látið ekkert
á yður bíta". Kom mér þessi
upphvatning : ei síður en lítil
gáfa, því þetta átti svo vel við
mitt geð sem þá var. Var það
og víst, að í öllum þeim býsn-
um, sem á gengu, varð eg ei
hið allra minnsta hræddur,
hvernin sem jörðin og húsin
hristust og skulfu, skruggur
dunuðu, eldblossarnir flygi um
mig, á allar síður .myrkrið ár
þreifanlegt. Var eg í mínum
guði svo hughraustur, því eg
vonaði og trúði, að hann mundi
hjálpa mér, bæði í því, og
fram úr því öllu, ef eg gengi á
hans vegum, og gerði mín emb-
ættisverk með trú og dyggð,
hvað og svo skeði. Á þeirri
minni haustferð í . Skálholt
fann eg marga mína vini, sem
nú kenndu. í brjóst um mig og
gáfu mér smjörfjórðung nokkr-
ir, en sumir minna, og þáðu
þá ei betaling. En þar eftir
sannaðist, að æ veit gjöf til
gjalda. Fóru þeir þá að biðja
mig um ýmsa hluti, þar til
við urðum skildir að öllum
skiptum og vináttu, undir eins
eftir því sem eg tók efnaminni
að  verða.  Sannaðist  enn  að
margur er vinur, vel þá
gengur,
víst  að  nauð,  en  ekki
lengur.
Frátakast börn mín og náung-
ar og einn vandalaus, sem var
Magnús Ólafsson vicelögmaður,
sem þá var enn oeconomus í
Skálholti. Hann átti hjá mér
4 rd.; þá gaf hann mér upp,
og þar til 5 fjórðunga smjörs
og hefur þar fyrir engan betal-
ing þegið. Hann hefur og langt
um fleiri þénustur síðan gert
mér í verki, viðgerningum, ráð-
um og útréttingum, sem hann
hefur að engu reiknað, né vilj-
að betaling fyrir, þó eg hafi
hann fram boðið. Fundið hef
eg og einstöku mann af fátæku
bóndafólki, sem ei hafa slitið
sína tryggð við mig. Við sjó
átti eg, þá eldurinn kom yfir,
rúman 1 hundraðshlut, svo nú
varð eg allt að kaupa, sem
eg með 14 mönnum áttum af
að lifa, og ótal, er að kom til
og frá, hvað mig víst kostaði
140 rd., sem eg hefði ei fyrr
né annars kunnað trúa, nema
reynt hefði. Um haustið sendi
eg 2 vinnumenn mína út á
Eyrarbakka með 7 hesta undir
mat, er eg þar út tók og lagði
þar upp í hendur þeirra. Þeir
voru 9 vikur á þeirri leið. Eng-
inn kom hesturinn lifandi aft-
ur af þeim, er þeir með fóru,
heldur aðrir til láns eður
kaups, hverjir 9 hestar allir
aftur drápust úm veturinn.
Miklu höfðu strákar þeir eytt
af matnum, og það heim komst
var skemmt og fordjarfað. Svo
varð þá allt að óhamingiu og
mannsins heimamenn þeir
verstu. Eg tók þræla þessa aft-
ur í sátt, þó þanninn léki mig
út, hvað aldrei skyldi þó verið
hafa. gerði þá til sjós, en sagði
þeim að vista sig eftirleiðis
annars staðar, hvað þeir gerðu,
þó ei yrði til langgæðrar lukku,
sem ei varð von. Þeir dóu í hungri
og vesöld síðast. Madame
Málmfriður         Brynjólfsdóttir,
ekkja prófasts síra Jóns Bergs-
sonar, míns forna vinar, kom
upp á mig þetta haust, og sál-
aðist hjá mér um Jónsmessu-
leytið árið eftir. Rægðu 6f-
undsjúkir mig og bræður henn-
ar saman um eigur þær og
fatnað, sem hún hefði til mín
flutt, en urðu að renna niður
þeirri lygi, þá skilagreinin á
öllu var með órækum vitnum
og bevísingum sýnd. Umferð
fólksins var svo mikil, að
aldrei kom sú nótt, að ei væri
aðkomandi 7 menn og þar yf-
ir. Það var stór kraftur guðs,
að eg skyldi við hús og búskap
haldast. Svo var matvælum
niðurraðað, að 1 mðrk smjörs
skyldi vera handa hverjum
manni í viku, sem nægði, þá
af öðru var nóg. Ef við feng-
um af mjólk, þá létum við 4,
kona mín, Málmfríður, Helga
dóttir mín og eg okkur mörk-
ína nægja í 4 mál saman við
tevatnið, er við hlutum að
drekka. Svo komst vani á að
drekka vatnið, að það fannst
sem sætur drukkur. En það
leiddi þó meiri ólyfjan eftir
sig en eg frá vilji segja. Eg
heyjaði um sumarið hér af tún-
ihu hér um 30 hesta, sem eg
ætlaði einni kú, en hún drapst
út frá því. En einum hesti,
er eg að keypti um haustið,
hélt eg við á þvi. Var hey
þetta svo vönt, að væri því
kastað á eld, var líkt reykur
og logi af því svo sem af sjálf-
um brennisteininum. Þó lifði
þessi hestur á því, því hann
var sá eini hestur, sem hér á
Siðunni  var  lifandi  eftir  og í
burðum   að  bera lík  til kirkj-
unnar.
Níels Hjaltalín og Þórunn
Jónsdóttir kona hans buðu mér
að taka af mér Katrínu dótt-
ur mína, hvað eg þáði. Vel-
nefnd Þórunn hafði verið hjá
mér til lækninga áður. Svo fór,
að Jórunn dóttir mín varð og
á þeim sama bæ, hvar þau
bjuggu, sem var í Hlíðarhúsum
á Seltjarnarnesi. Hafði þar
hvor skemmtun af annarri á
þeirri   sorglegu   tíð.
Áður áminnzt sumar, haust
og vetur, sem eldsins ógn mest
yfir geisaði, gekk hér svoddan
umbreyting á í öllu, að eg get
þar ef* orðum að komið. Hér
var flótti fólks til og frá. Þar
einn þorði ei vera óhultur
vegna eldsyfirgangsins, þangað
flýði hinn annar, og svo burt
hingað og þangað, allt vest-
ur um Gullbringusýslu. Mátti
eg vakinn og sofinn vera að
hjálpa þeim með ýmislegt, gefa
þeim attest, geyma fyrir þá
etc, en allra helzt telja þeim
trú og hughreysta þá, og þá
aðrir prestarnir flýðu, beiddu
margir mig í guðs nafni að
skilja ei við sig, því þeir hefðu
þá trú, að ef eg væri hér
kjur, biðjandi guð fyrir þeim,
þá mundi hér eldurinn engum
bæ né manni granda, og það
skeði  svo.
Eg fór svipsinnis vestur í
Mýrdal. Á meðan tók eldurinn
einn bæ af sókn minni og for-
djarfaði mikið hinn annan. En
helzta orsök mun þó hafa ver-
ið sundurlyndiseldur er framar
var áður og undir það á þeim
bæjum en öðrum í minni sókn.
Þá tók eldurinn að færa sig
fram eftir árfarveginn, að ei
sá annað fyrir en hann ætlaði
kirkjuna og svo að eyðileggja.
En þar hann var á fullri fram-
rás í afhallandi farveg, stefndi
á klaustrið og kirkjuna, sér-
deiliseinn sunnudag, þ.e. þann
4. eftir trinitatis, embættaði
eg í kirkjunn^ sem öll var í
hristingu og skjálfta af ógn-
um þeim, er að ofan komu. En
svo var eg óskelfdur, og eg
ætla allir þeir, eð í kirkjunni
voru, að vér vorum Ijúfir og
reiðubúnir að taka á móti því,
sem guð vildi. Var þá guð
heitt og í alvöru ákallaður,
Framhald á ,7. síðu.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10