Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Žjóšviljinn

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Žjóšviljinn

						6 SH>A — ÞJÓÐVILJINN   Sunnudagur 29. janúar 1978.
MAGNUS KJARTANSSON:
HVAÐ ER VERÐBÓLGA?
Meðan kenningar Lúters voru
ennþá trúarbrögð á tslandi voru
tvær meginandstæður i hugum
manna, húsbændurnir i efra og
neöra. Húsbóndanum i neöra var
veitt öllu meiri athygli, jafnt i tali
manna sem ræðum þrumu-
klerka, eins og Jóns Vidalins, og
ég efast um að nokkru fyrirbæri
hafi áskotnast önnur eins ókjör af
gælunöfnum og Kölska. Um af-
stöðuna til Kölska eins og hún
birtist m.a. i gælunöfnunum verð-
ur vafalaust skrifuð lærð doktors-
ritgerð á sinum tima, en þó má
taka hana sama i eina setningu:
Það voru allir á móti honum (að
undanskildum örfáum sérvitring-
um). Eftir að lúterskennihgar
breyttust úr trúarbrögðum i
venju i sérstökum tengslum við
nafngiftir, fermingar, giftingar
og útfarir er sárasjaldan minnst á
hann i neðra og trúlega aldrei úr
prédikunarstólum i kirkjum.
Seinustu áratugina hefur annað
fyrirbæri tekið sessinn, verðbólg-
an, og við henni er brugðist á
sama hátt: Það eru allir á móti
verðbólgunni. Þetta kemur fram i
ræöum og greinum manna lir öll-
um stjórnmálaflokkum, öllum
stéttum og öllum aldurshópum.
Hins vegar er fjallað um hana af
fjölmörgum sjónarhólum, enda
eru áhrif verobólgunnar flókið
þjóðfélagslegt fyrirbæri, þótt
henni hafi ekki enn verið valdar
jafn fjölskrúðugar og skemmti-
legar nafngiftir og húsbóndinn i
neðra átti að fagna. Að þvi kemur
vafalaust.
Aíleiðing
af stéttaátökum
Þótt áhrif .verðbólgunnar  séu
býsna flókið félagslegt fyrirbæri
eru orsakir hennar einfaldar. Hún
er hvarvetna afleiðing af stétta-
átökum i þjóðfélögum. Verðbólg-
an á Islandi er mjög ljóst dæmi
um  þetta.  Hún er  afleiöing  af
átókum   launafólks   og   atvinnu-
rekenda um kaup og kjör og inn-
lent vandamál að langmestu leyti
(þótt alþjóöleg verðbólga geri
vart við sig i vaxandi mæli, eins
og þegar olíuverðhækkunin dundi
yfir 1973 og fjölmargar alþjóðleg-
ar hækkanirá vörum sem tengust
oliu). Islenska verðbólgan þróast
ofur einfaldlega þannig: Samtök
launamanna heyja baráttu fyrir
hærra kaupi og bættum kjörum.
Eftir   tiltekin   átök   eru   gerðir
samningar sem leggja byröar á
atvinnuvegina.   Siðan   taka   at-
vinnurekendur   til   sinna   ráða,
hækka verð á öllum framleiðslu-
vörum   sinum   og   velta   þannig
byrðunum af sér út i verölagið.
Þeir atvinnurekendur sem fram-
leiða fyrir erlendan markað geta
ekki notað svona einfalda aðferð,
heldur er gengi krónunnar skráö
i þeirra þágu með gengislækkun-
um eða þeirri nútimaaðferð sem
nefnd er „fljótandi gengi". Þessi
hringrás   var   frekar   hæggeng
þegar hún hófst i siðustu heims-
styrjöld, en síðan hefur hún aukið
hraða sinn með minniháttar hlé-
um þar til i tið núverandi stjórn-
ar, að viðerum að ná Evrópumeti
og   verðum   vafalaust   fljótlega
heimsmethafar ef áfram veröur
haldið á sömu braut. Verðbólgan
er orðinn meginþáttur i viðhorf-
um allra, fyrirtækja jafnt og fjöl-
skyldna  og  einstaklinga.   Gengi
krónunnar  er  skýr  mælikvarði
um verðbólguna. Alltfram til 1947
var alþjóðlegt verðgildi islenskr-
ar og sænskrar krónu hið sama:
nú þurfa Islendingar að greiöa
um 45 krónur fyrir eina sænska
krónu. Þetta merkir ekki aö lifs-
kjör Islendinga séu nú aðeins einn
fertugasti og fimmti hluti af Hfs-
kjörum Svia i samanburði við ár-
iö 1947, heldur fyrst og fremst aö
verðbólguhjóliö   hefur   snúist
margfalt hraðar hér en þar.
Hinn snauðasti varð
hinn rikasti
Verðbólgan er ekki aðeins til
marks um stéttaátök, hún hefur
orðið sjálf gróðamyndunarað-
ferðin i islensku þjóðfélagi. Faðir
minn sagði mér einu sinni fróð-
lega sögu um þessa þróun. Þegar
hann var um tvltugt austur i
Arnessýslu kom til hans erindreki
skipum. Fasteignirnar höfðu
hækkað I samræmi við verðbólg-
una og raunar öllu meira, en
krónurnar sem lánin voru reiknuð
i urðu verðgildisminni meö hverj-
um degi og því um að gera að
borga sem siðast. Þannig varð
Einar snauði að Einari rika, og
ætti að koma fyrir höggmynd af
honum i þeim deildum háskólans
sem fjalla um svokölluð hagvis-
indi.
500 i gær, 5000 í dag, 50000 á morgun.
sem seldi liftryggingar og lagði
að honum að vera fyrirhyggju-
samur og hugsa til elliáranna.
Þessar röksemdir voru áhrifarik-
ar, þvi að þjóðfélagiö var fullt af
blásnauðum og réttlausum
gamalmennum, sem mörg hver
voru mun verr leikin en arðbær
búpeningur. Faðir minn gerði
samning við erindrekann um það,
að hann fengi sextugur greidda
upphæð sem virtist mjög álitleg
þegar samningurinn var gerður.
Tekjur föður mins voru litlar um
þær mundir, og hann sagði m,ér
að hann hefði margsinnis orðið að
neita sér um að kaupa föt þrátt
fyrir brýna nauðsyn, til þess aö
geta staðið i skilum við liftrygg-
ingarfélagið. Þegar hann fékk lif-
trygginguna greidda sextugur
nægði hún nákvæmlega fyrir ein-
um fötum.
Flestir voru þolendur þessarar
þróunar, en smátt ©g smátt fóru
gáfaoir fésýslumenn með aðstöðu
að átta sig á henni. 1 tið vinstri-
stjórnarinnar fyrri var fram-
kvæmd eignakönnun, þar sem
fasteignir, vélar og önnur verð-
mæti voru metin á réttan hátt en
ekkí samkvæmt úreitu fasteigna-
mati. Útgerðarmenn báru sig þá
mjög illa eins og jafnan, fyrr og
siðar, en enginn var talinn eins
bágstaddur og Einar Sigurðsson
útgerðarmaður i Vestmannaeyj-
um, en hann var þá landskunnur
fyrir athafnasemi, greind og
skemmtilega lund. Einar var
stórskuldugur i lánastofnunum og
hann hafði þann hátt á að skilja
aldrei við sig pening fyrr en i sið-
ustu lög, hvorki I launagreiðslur,
afborganir né vexti, hann greiddi
venjulega af lánum sinum nokkr-
um klukkutimum fyrir auglýst
nauðungaruppboð. Eignakönnun-
in leiddi hins vegar i ljós að þessi
blásnauði útgerðarmaður var i
raun auðugasti maður landsins.
Hann haföi fengið lánsfé i bönk-
um, sparisjóðum og óörum sjóð-
um og fest upphæðirnar i stein-
steypu, framleiðslutækjum og
Verðgildi
krónunnar
Verðbólguþróunin hefur ekki
bitnað jafn greinilega á neinu og
verðgildi krónunnar. Þegar ég
var ungur var mönnum það
keppikefli að reyna að tryggja af-
komu sina á elliárunum, með líf-
tryggingu eins og ég minntist á
áðan, með þvi að nurla saman
vaxandi peningaupphæð í lána-
stofnunum, og allir vildu a.m.k.
„eiga fyrir útförinni sinni". Oða-
veröbólgan hefur ekki leikið
neina jafn grátt og þessa spari-
fjáreigendur, fjármunum þeirra
hefur hreinlega verið stolið.
Vissutega hafa komið til aðrar
aðgerðir á móti, og má þar fyrst
og fremst nefna almannatrygg-
ingakerfið, þótt bætur þaðan séu
enn smánarlega lágar. En þessi
beini þjófnaður úr lánastofnunum
hefur orðið til þess að sparifé
hefur að undanförnu sifellt
minnkaö sem hlutfall af þjóðar-
tekjum, allir sem haft hafa að-
stöðu til, hafa reynt að varðveita
fé sitt I eignum af steinsteyputagi
til þess að tryggja verðgildið.
Stjórnarvöld hafa gert sér
þetta ljóst að undanförnu og reynt
að draga til sin sparifé með si-
hækkandi vaxtagreiðslum, með
útgáfu á ríkisskuldabréfum og
sérstökum sparifjárbókum sem
tryggja hámarksvexti með til-
teknum bindingarákvæðum um
spariféð. Er nú svo komið að
opinberir vextir á Islandi eru
orðnir fimmfalt hærri en hlutfall
þaö sem hét okurvextir i islensk-
um lögum fyrir tiltölulega fáum
árum. Samt fer því fjarri að þessi
ávöxtunaraðferð jafngildi stein-
steypuaðferðinni. Þeir sem sifellt
þurfa á lánum að halda eins og til
að mynda atvinnurekendur
kvarta mjög undan þvi að vext-
irnir séu þungur baggi sem at-
vinnurekendur fái ekki undir ris-
iö, nema velta þeim út i verðlagið
og  magna  þannig verðbólguna.
Allt er þetta rétt, en það á ekki við
um vexti frekar en annað. 011 að-
föng atvinnufyrirtækja hækka
jafnt og þétt, stundum stórlega og
ófyrirsjáanlega.og hækkununum
er auövitað velt út i verðlagið.
Laun hækka árlega um tugi pró-
senta — að krónutölu en ekki að
verðgildi — og hækkununum er
velt út i verðlagið. Þannig mætti
lengi telja. Að taka vextina eina
út úr og ætlast til að sparifé sé
verr tryggt en önnur aðföng i at-
vinnurekstri stenst ekki. Af-
leiðingar slikrar stefnu yrðu þær
einar að frjáls sparifjármyndum
hverfi, enginn vildi eiga fé heldur
allir skulda peninga.
Engar bremsur
Ein orsök þess aö verðbólga er
orðin óðari hér en i öllum nálæg-
um löndum er sérkennilegt hag-
kerfi sem ég hef stundum nefnt
pilsfaldakapitalisma. Meirihluti
framleiðslukerfisins og peninga-
kerfisins er I hóndum félagslegra
aðila að. forminu til, rikis,
sveitarfélaga og samvinnuhreyf-
ingar. Einkaatvinnurekendur
koma árlega volandi til rikis-
stjórnar og alþingis og biðja um
„rekstrargrundvöll". 1 þróuðum
auðvaldsþjóðfélögum eru hópar
voldugra manna sem leggja
stund á peningaviöskipti, og þeim
er að sjálfsögðu brýn nauðsyn að
peningar haldi sem best verði
gildi sinu. Slíkir fjármagns-
kapitalistar með eigið fjármagn
hafa ekki verið til á Islandi. Menn
hafa vissulega fengist við lána-
starfsemi i gróðaskyni en ævin-
lega stundað þá iðju I skjóli bank-
anna. Þeir sem hafa verið taldir
efnahagslega sterkir hafa haft
vissa lánakvóta I bönkum. Þeir
hafa siðan keypt vixla af bág-
stöddu fólki með ærnum afföllum
en getað selt þá á fullu verði I
bönkum. Bankarnir hafa borið
ábyrgðina, séð um innheimtuna
og tekið á sig skellina, ef til þess
kom. Fjárplógsmilliliðum af
þessu tagi er auðvitað sama þótt
verðgildi peninganna rýrni jafnt
og þétt, þvl að þeir lána I raun
ekki eigin f jármuni heldur sparifé
almennings. I traustum auð-
valdsþjóðfélögum er það við-
fangsefni peningamanna að
tryggja sem best verðgildi pen-
inganna, enda er Þýska sam-
bandsríkið og Sviss, þau Vestur-
evrópuríki sem minnsta verð-
bólgu hafa, en verðbólgu-
kapitalisminn Islenski hefur eng-
ar bremsur — og þess vegna er
verðbölgan gróðamyndunarað-
ferðin hérlendis.
„Með einu
pennastriki"
Þegar óðaverðbólgan sem er
megineinkenni islensks þjóðfé-
lags hófst i siðustu heimsstyrjöld,
komst Olafur Thors, þáverandi
leiðtogi Sjálfstæðisflokksins, svo
að orði að verðbólguna væri hægt
að stöðva „með einu penna-
striki". Trúlega getur þessi kenn-
ing staðist fræðilega, en i fram-
kvæmd yrðu afleiðingarnar ógn-
arlegar i þjóðfélagi þar sem búið
er að gera verðbólguviðhorfið að
þætti I öllum ákvöröunum, jafnt
hjá fyrirtækjum sem einstakling-
um. Ef verðbólgan stöðvaðist I
einu vetfangi án annarra aðgerða
myndu þúsundir fjölskyldna
missa húsakynni sin og verulegan
hJuta þeirra gripa sem menn
safna kringum sig, sama máli
gegnir um hvers konar fyrirtæki.
Eins og vikið var að I upphafi er
verðbólgan afleiðing, ekki orsök.
1 sjálfu sér þarf verðbólga ekki
að vera gróðamyndunarkerfi fyr-
ir auðstéttina, fræðilega væri
hægt að búa til verðbótakerfi er
tryggði launafólki hagnað af
veröbólgu, ef það fengi hærri
verðlagsbætur með hverju hækk-
uðu  visitölustigi   en   kostnaðar-
aukningunni nemur. Sllkt kerfi
mundi stöðva verðbólguþróunina
á svipstundu, en I glundroöa þjó-
félagi eins og þvi islenska er hætt
við að afleiðingarnar yrðu veru-
legt og vaxandi atvinnuleysi, og
það er ennþá verri kostur. Þótt
orsakir verðbólgunnar séu aug-
ljósar, eru afleiðingar hennar
flóknar. Þvi koma engar penna-
strikslausnir til greina, hverjir
svo sem ráða efnahagsstefnunni.
Eina baráttutækið
Verðbólgan er til marks um
stéttaandstæður i þjúðfélaginu og
þvl verður ekki unninn bugur á
verðbólgu nema með þvi að briia
andstæðurnar og vinna að þvl að
uppræta þær á markvissan hátt.
Sá aðili sem samtök launafólks
þarf fyrst og fremst að takast á
við er rlkisvaldið, vegna þess
hvernig islenska efnahagskerfinu
er háttað. Lykillinn aö rlkisvald-
inu er alþingi, og það er helsta
meinsemdin hjá samtökum
launafólks, að þau eru veik á
þingi þótt þau séu mjög öflug i
samningum um kaup og kjör —
þau hafa til skamms tlma veriö
þverklofin á stjórnmálasviðinu.
Sighvatur Björgvinsson, þing-
maður Alþýðuflokksins, skrifaði
nýlega grein I Alþýðublaðið og
hélt þvi fram aö i pólitískum deil-
um innan samtaka launafólks
hefðu hægrikratar alltaf haft rétt
fyrir sér siðan Alþýðuflokkurinn
klofnaði 1930. Ekki ætla ég að
deila við Sighvat um þetta, allra
slst á þeim umræðugrundvelli
sem hann velur sér, enda gerist
þess ekki þörf: kjósendur hafa
kveðið upp dóm sinn eftir áratuga
hjaðningavlg. I slðustu kosning-
um styrkti Alþýðubandalagið
stöðu sina meðal kjósenda og á
þingi, en þaö valt aöeins á
hundruðum atkvæða aö Alþýðu-
flokkurinn héldi nokkrum manni
innan veggja þinghússins. Siðan
hefur Alþýðuflokkurinn veriö i al-
gerri upplausn. öfl innan flokks-
ins hafði hrakið Gylfa Þ. Gisla-
son, aðalleiðtoga flokksins og
hugsjónafræðing, frá framboði I
næstu kosningum. A sama hátt er
búið að flæma frá framboði Egg-
ert G. Þorsteinsson, eina þing-
mann Alþýðuflokksins með rætur
I verklýðshreyfingunni, og Jón
Armann Héðinsson. Hinir
væntanlegu arftakar stunda mál-
flutning sem ekki er I neinum
tengslum við sóslaldemó-
kratisma eða hagsmuna- og rétt-
inda-baráttu launafólks, þeir
ástunda kenningar af svipuðu
tagi og Glistrup hinn danski. Það
gildir einu hvort Alþýðuflokkur-
inn veltur út af þingi eða hangir
þar inni, hann hefur skorið á öll
tengsl sin við samtök launafólks.
Alþýðubandalagiö er eini flokk-
urinn sem heldur uppi merki
launafólks og félagslegra við-
horfa. Þvi fer fjarri að ég hafi
hug á að bera nokkurt lof á Al-
þýðubandlagið, mér eru mjög
ljósir annmarkar þess, jafnt I
skipulagi sem störfum. En Al-
þýðubandalagið getur oröiðöfl-
ugt baráttutæki til jafns við
aðra verklýðsflokka i V-Evrópu,
sem ýmist kalla sig sósialdemó-
krata eöa kommúnista ef lands-
menn gera sér ljósa nauðsyn
sliks baráttutækis. 1 slikum flokki
þarf að vera hátt til lofts og vltt til
veggja, þar þarf að ræða öll við-
fangsefni fræðilega og láta mis-
jöfn viðhorf þróast, en taka jafn-
an kreddulausar ákvarðanir.
Þegar slikur flokkur hefur náð
þeim styrk sem samtök launa-
fólks þurfa á að halda, er hægt að
takast I alvöru á við óöaverð-
bólgu, rangláta tekjuskiptingu og
önnur þau mein sem herfilegust
eru I Islensku þjóðfélagi. Þetta
gerist ekki I hendingskasti frekar
en aðrar félagslegar breytingar
heldur með þrautseigju, en þetta
veröur að gerast ef landsmenn
vilja tryggja sér öryggi og vax-
andi réttlæti I þjóöfélagi sinu.
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
12-13
12-13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24