Sunnudagur 1. aprfl 1979 ÞJÓDVILJINN — StÐA 17 Marlene með Hans Albers I „Tvö hálsbindi" 1929 — Von Sternberg koma auga á lifandi andlit. Auk þess vildi Emil Jannings leika á móti henni, þvi hann „hafði miklar mætur á stórum bakhlutum" segir Marlene i end- urminningunum. En Sternberg hafði sitt fram og þar með var mikil kvikmyndasaga hafin. Prufutakan fór reyndar þannig fram, aö Marlene, sem ekki hafði æft sig fyrirfram vegna þess aö hún taldi sig vonlausa, fór að út- skýra fyrir pianóleikaranum, bvað hann ætti aö spila. Þetta tók kvikmyndastjórinn á filmu og sagði að það væri sér nóg. Marlene Dietrich segir, að það hafi verið mjög erfitt að vinna með stórstjörnunni Emil Jann- ings, stundum hafi hann látið Sterhberg dextra sig i allt aö þvi tvær stundir, áður en hægt var að byrja að vinna. Hann hataði alla, og lfkti leikkonunni ungu helst við kálffulla kú. „Oft fannst mér að myndin sem við værum að búa til væri afskap- lega venjuleg", segir i endur- minningunum. „Og það finnst mér enn. Hvert atriði var tekið með fjórum kvikmyndavélum samtimis, og ég vissi að þeim var mest beint að fótleggjum mlnum. Alltaf þegar ég var mynduð var ég beðin um að lyfta hægra fæti eða vinstra fæti." Engan grunaði að þessi mynd mundi verða fræg i kvikmyndasögunni, og þegar hún siöan varð afar vinsæl fannst Marlene sjálfri að það væri eins og hver önnur tilviíjun. Til Hollywood En nú var hjól af stað farið sem ekki varð stöðvað með einföldum hætti. Bandarlska kvikmyndafé- lagið Paramount var komið á vettvang og bauð samninga og aðra þá græna skóga sem þús- undir leikara dreymdi um. Og Marlene Dietrich lagði af stað til Bandarikjanna. í Hollywood byrjaði Marlene á þvi að vinna með von Stérnberg I mynd sem nefnd var Marokkó. Mótleikari hennar var Gary Cooper. Hún var full með van- metakenndir — fannst hún feit og brussuleg I samanburði við kvik- myndageddur Hollywood og var þar að auki viss um aö hún kynni ekki að leika. 1 dag er hún reiöu- búin að játa, að „ég var algjört núll sem leikkona, það var aðeins fyrir sakir leyndardómsfullra aö- ferða von Sternbergs, að ég var vakin til Hfsins, ég var litur á hans hugmyndaspjaldi. Forsýningin á Marokkó lagðist illa I Marlene Dietrich. Flestir boðsgestanna fóru að hypja sig þegar myndin var hálfnuð. (Siðar kom i ljós, að þetta stafaöi eink- um af því, að menn voru þvi vanir að Gary Cooper léki I kábojmynd- um og urðu fyrir vonbrigðum að sjá hann ekki á hestbaki). Mar- lene stalst heim, grét beisklega og fór að pakka niður föggum sinum. Hún var viss um að ósigur hennar væri augljós. Um morguninn kom von Stern- berg I heimsókn með blaöagrein; þar hafði einhver „Jimmý Star" spáð þvl, að „ef þessi kona á ekki eftir að setja kvikmyndaiðnaðinn á annan endann, þá veit ég ekki um hvað ég er að tala". Það lá sem sagt ekkert á að flýja heim. Þetta var árið 1931. af erlendum vettvangi Uppreisn Írans-Kúrda Iran er áfram t fréttunum en að þessu sinni er höfuðborgin þar, Teheran, ekki sá staður sem at- hyglin beinist einkum að, heldur Sanandaj, grámórauð leirhúsa- borg vestur i Iranska Kúrdistan. Kúrdneskir skæruliðar, klæddir vfðum pokabuxum og með hvita túrbana, hafa borgina að mestu á valdi sinu. Enn verst þar þó iranskur herflokkur og skýtur sprengikúlum, en Kúrdar beita á móti léttum skotvopnum sjálf- virkum. Oljóst er hvernig þeir hafa fengið vopnin, en kúrdnesk neðanjarðarhreyfing hefur lengi verið starfandi i tran og kann að vera að hún hafi fyrir löngu verið búin að koma sér upp leynilegum vopnabúrum. Þar að auki er trú- legt að Kúrdar hafi komist yfir slangur af vopnum I byltingunni, þegar mikið upplausnarástand komst á her og lögreglu, og tekið þau herfangi i her- og lögreglu- stöðvum. Sagt er að eitt til tvö hundruð manns hafi þegar fallið i Sanandaj. Einnig er sagt að viðar hafi komið til bardaga milli Kúrda ogiranskra herflokka, þar á meðal I Mahabad, borg skammt frá Sanandaj. Fréttamaður AP I Sanandaj segir að ekki fari það leynt að borgarbúar haldi með kúrdnesku skæruliöunum Kröfur Kúrda Baráttusamtök Kúrda I Iran áttu drjúgan þátt I baráttunni gegn ógnarstjórn keisarans og vilja nú fá eitthvað I staðinn. Helsti stjórnmálaflokkur Kúrda, Kurdneski lýðræðisflokkurinn, hefur lagt kröfugerð þeirra fyrir Komeini erkiklerk og Basargan forsætisráðherra. Helstu atriðin eru: Sjálfstjórn.Kúrdneska (sem er iranskt mál eins og persneska) verði notuð sem kennslumál i skólum I Iranska Kúrdistan. Allar herstöðvar I héruðum, þar sem Kúrdar eru I meirihluta, skulu vera undir eftirliti kúrdnesks þjóðvarðarliðs. — Ennfremur krefjast Kúrdar aukinna itaka I stjórnarstofnunum I Teheran, og er þeim sérstaklega umhugað um að fylgjast með samningu nýrrar stjórnarskrár, sem er á döfinni, til þess að tryggja að réttur þeirra veröi þar ekki fyrir borð borinn. Við þessu var að búast eftir að keisaranum var sparkað. Kúgun hans kom ekki slst niður á þjóö- ernisminnihlutunum, sem neitað var um sjálfstjórn og menningar- legt sjálfsforræði, þótt að visu væri kúgunin á Kúrdum i Iran sjaldnast eins hrottaleg Og I Tyrk- landiog Arabalöndum. Það mátti þvi gera ráð fyrir að þjóð- ernisminnihlutarnir losnuðu úr læðingi, eins og svo margt annað i Iran, þegar hin hataða keisara- stjórn var á bak og burt. Og i Iran geta þjóðernisminni- hlutarnir vissulega verið mikið afl. Persar, hin rikjandi þjóð landsins, eru vart nema tveir þriðju hlutar landsmanna, sumir segja ekki nema tæpur helming- ur. Kúrdar, sem búa I þeim hér- uðum Irans sem liggja að írak norðanverðu og Tyrklandi, eru liklega að minnsta kosti hálf þriðja miljón talsins, að sumra sögn fjórar til fimm miljónir. Sem fyrr segir eru þeir hvað tungumál snertir skyldir Persum, en aöhyllast Sunni (hina „rétt- trúuðu") —grein Múhameðs- trúar, ekki Sjia-greinina eins og Persar. Aðrir þjóðernis- minnihlutar ókyrrast Annar fjölmennur þjóðernis- minnihluti er Aserar eða Asar- bædsjanar, sem búa norövestast I landinu, I landshluta sem við þá er kenndur, Aserbædsjan. Þeir mæla á tyrkneska tungu, Nokkur hluti þjóðar þessarar býr noröan landamæranna, i sovétlýðveldinu Aserbædsjah. Aserar hafa verið taldir undirgefnari Persum og minni þjóðernissinnar en Kúrdar, en skömmu eftir að byltingar- menn tóku völdin I Teheran gusu upp blóðugir bardagar i Tabris, aðalborginni i iranska Aserbædsjan. Talsmenn Komeinis sögðu þar hafa verið um að ræða uppreisn Savak- agenta og annarra gagn- byltingrsinna, en suma grunar að aserskir þjóðernissinnar hafi átt þar að minnsta kosti einhvern hlut að máli. Uppreisn þessi mun hafa verið bæld niður skjótlega, en samkvæmt einni frétt féllu um 600 manns. 1 suðausturhluta landsins, sem er næsta ömurlegur eyðifláki, búa Balútar (Baluchi), þjóð náskyld Persum og mun munurinn á annan áratug. Leiðtogi Kúrda i þvi striöi var ættbálkshöfðinginn Múlla Mústafa Barsani, sem nú er nýlátinn vestur I Bandarikj- unum. Helsti stjórnmálaflokkur Kúrda bæði i tran og Irak er Kúrdneski lýðræðisflokkurinn, „sem er sósialdemókratiskur i friði en gerist sjálfkrafa byltingarsinnaður þegar berjast þarf gegn harðstjórn," eins og einn forustumanna flokksins sagði við undirritaðan. Flokkur þessi var stofnaður I iranska Kiirdistan I slöari heimsstyrjöld. Þá var Iran hernumiö af Bretum Hver eru landamæri Kúrdistan? Haft er fyrir satt að Kúrdar séu fjölmennastir þeirra þjóða, sem ekki hafi eigið rfki og njóta ekki einu sinni sjálfsstjórnar. persnesku og balútsku litill. Þeir eru margir sagðir vilja taka höndum saman við þjóðbræður sina í Balútsjistan, vesturhluta Pakistans, og stofna sjálfstætt riki Balúta. Balútar eru viga- menn talsverðir að erfðavenju og höfðu lengi fyrir vana að fara ránsferðir vestur i Iran. Þær vikingaferðir lögðust ekki niður fyrr en á dögum Resa Sja keisara, föður Múhameðs Resa. I byrjun þessa áratugs, eftir að Pakistanar höfðu tapað Bangla- Dagur Þorleifsson skrifar dess, gerðu Balútar I Balútsjistan uppreisn, en her Pakistans bældi hana niður af engri vægð. Það striö þótti ekki „slórpólitlskt" og komst þvl varla stafur um það I heimsfréttirnar. Einhverjir af skæruliðum Pakistan-Balúta halda til I Afganistan og hafa stuöning núverandi vinstri- stjórnar. Þá má geta þess að i Kúsistan, landshlutanum við botn Persa- flóans, þar sem olian er, er um hálf miljón arabiskumælandi fólks. Þrotlaust strið Af þjóðernisminnihlutunum öllum hafa Kúrdar mesta sjálf- stæðisvitund, svo sem eðlilegtmá kalla með tilliti til sögu þeirra á þessari öld. Haft er fyrir satt að Kúrdar séu fjölmennastir þeirra þjóða, sem ekki hafi eigið riki og njóta ekki einu sinni sjálf- stjórnar. Utan Irans er um hálf þriðja miljón þeirra i Irak, á að giska um fimm miljónir i Tyrk- landi og tvö til þrjúhundruð þúsund I Sýrlandi. Frá þvi í lok fyrri heims* styrjaldar hefur sjaldan linnt vopnaðri sjálfstæöisbaráttu Kúrda. I Tyrklandi háðu þeir svo að segja linnulaust frelsisstríð gegn þarlendum stjórnarvöldum frá 1925 til 1939 og I Irak laut frelsishreyfing þeirra I lægra haldi 1975 eftir baráttu I hfllfan og Sovétmönnum, sem skipt höfðu landinu á milli sln, en stor partur kúrdnesku héraðanna lenti á milli hernámssvæðanna. Þar gátu Kúrdar þvi haft slna henti- semi, þvi fremur sem iranska miðstjórnin var að mestu úr leik vegna hernámsins. Eftir striðið fóru trans-Kúrdar fram á sjálfs- stjórn og stofnuðu lýðveldi innan ramma keisaradæmisins. Var það kennt við höfðuborg slna Mahabad, en náöi aldrei yfir nema nokkurn hluta iranska Kúrdistans. Komeini á báðum áttum Þá toguðust vesturveldin og Sovétrikin á um Itök I lran. Keisarinn, sem bæla vildi niður allar sjálfstjórnarhreyfingar, var á bandi vesturveldanna, en sjálf- stjórnarhreyfingarnar i Kúrdistan og Aserbædsjan fengu hinsvegar einhverja aðstoð frá Sovétmönnum. En Sovétrlkin voru of máttvana eftir striðiö tilað þau þyrðu að standa þarna upp I hárinu á Bandarikjunum og drógu sig þvi fljótt út úr Iran, og var þá úti um sjálfstjórnarT hreyfingarnar. Her Mahabad- lýðveldisins (að mestu skipaðui traks-Kúrdum undir forustu Múlla Mústafa Barsanis) hafði að visu betur i bardögum við iranska hermn, en forustumenn lýðveldis- ins töldu sig ekki geta varist ofureflinu til lengdar og gáfu sig keisaranum á vald. Hann hafði heitiðþeim griðum, en gekk eins og vænta mátti á gefin heit og lél hengja þá. Siðan hafa Irans- Kúrdar haft hægt um sig þangaf til nú. Komeini erkiklerkur og rikis- stjórn hans eru greinilega mjög tvistigandi I afstöðu sinni til upp. reisnarinnar I Sanandaj. Ýmist fordæma þau uppreisnarmenn sem „gagnbyltingarsinna" og segja að þeir verði barðir niöur af fullu miskunnarleysi, en jafn- framt gerir Komeini út háttsetta sendimenn, bæði lærða og leika, að ræða viö þá. Að öllum likindum vita hinir nýju valdhafar i Teheran ekki I hvora löppina þeir eiga að stiga i þessu máli. Senni- lega óttast þeir að ef Kúrdar fái kröfum sinum framgengt, muni aörir þjóðernisminnihlutar fylgja á eftir og geti þetta endað með þvi að rikið leysist upp. En sé snúist viö Kúrdum af mikilli grimmd, er hætta á aö það afli stjórninni viðtækra óvinsælda, bæði meöal Kúrda sjálfra og margra stuðningsmanna stjórnarinnar, er hafa samúð með Kúrdum. Þetta gæti endað með þvi að herinn, sem risið hefur veriö heldur lágt á undanfarið, magnaðist á ný. Svo gæti fariö ef Komeini og hans menn tækju þann kost að setja traust sitt á herinn til að bæla niður Kúrda og aðra uppreisnarmenn. Hers- höfðingjarnir myndu varla gera það fyrir ekki neitt. Uppreisn Kúrda I Iran er ekki mál sem snertir þaö land eitt. Enn er ekki hálfur áratugur siðan uppreisn traks-Kúrda var bæld niður og enn eru kurdneskir skæruliöar á kreiki þar I fjöll- unum. Ekki þarf aö efa að ein- hver tengsl séu á milli þeirra og bardagamannanna i Sanandaj. Vaxandi ótta stjórnarvalda i Vestur-Aslu við það að Kúrdar allra landa sameinist i réttinda- baráttu sinni má marka af þvi, að nýlega hafa Tyrkland og Irak, sem annars hafa ekki verið sér- stakir vinir, gert með sér samn- ing um aö berjast sameiginlega gegn hverskonar andspyrnu Kúrda. dþ. Tökum að okkur viðgerðir og nýsmiði á fasteignum. Smiðum eldhúsinnréttingar: einnig við- gerðir á eldri innréttingum. Gerum við leka vegna steypugalla. Verslið við ábyrga aðila TRÉSMIÐAVERKSTÆÐIÐ Bergstaðastræti 33,simar 41070 og 24613 • Blikkiðjan Ásgaröi 7, Garðabæ Önnumst þakrennusmiöi og uppsetningu — ennfremur hverskonar blikksmíöi. Gerum föst verðtilboö SIMI 5346
Beinir tenglar