Fimmtudagur 10. júni 1982 ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 9 ^ Hvers vegna er Neskaupstaður rauður? Frá Nesi við Norðfjörö 1917. A miori mynd sést Goodtemplarahúsið, sem gegndi mikilvægu hlutverki I félagslifi bæjarins. Á f erð minni um Austur- land á dögunum heyrði ég athyglisvert sjónarmið ónefnds Alþýðubanda- lagsfélaga. Hann sagði, að hver sá, sem ekki hefði búið í Neskaupstað, hefði ekki hugmynd um, hvað það merkti í raun, að f lokkur á borð við Alþýðu- bandalagið sæti i stjórn bæjarf élags, og að margra flokka samkrull gæfi ekki færi á að sanna eitt eða neitt um getu Banda- lagsins í þeim efnum — til þess hefðu samstarfs- flokkarnir ávallt of mikil völd. Þessi fullyrðing vakti hjá mér þá spurningu, hvers vegna Alþýðubandalagið stæði jafn sterkt að vigi og raun ber vitni á Neskaupstað. Ég uppgötvaöi, að ég vissi nákvæmlega ekki neitt um pólitiska sögu Neskaup- staðar, annaö en aö þar hefðu Lúðvik Jósepsson og Bjarni Þórðarson byrjað stjórnmálaferil sinn sem ungir menn. Og ein- hverju sinni vann Svavar Gests- son, nú ráðherra þar sumarlangt. Þetta er auðvitað óafsakanleg vankunnátta, ekki sist með tilliti til þess, að stjórnmálaþróunin i Neskaupstað er að mörgu leyti einstæð, vinstri hreyfingin i landinu hefur hvergi annars staðar setið jafn lengi samfellt viö völd, og þaö eitt út af fyrir sig gerir málið áhorfsvert. Ég haföi þvl samband við Smára Geirsson, formann Alþýðubandalagsins I Neskaupstað, en hann á sæti i sögunefnd bæjarins, og miðlaði mér fúslega af fróðleik sinum. Um siðustu aldamót var Ibúa- f jöldi i Nesþorpi og nágrenni þess um það bil 150 manns. Uppúr aldamótunum veröur þróunin mjög ör, og um tuttugu og fimm árum slðar er Ibúatalan um 1000, og árið 1930 búa i Neskaupstað yfir 1100 manns. Orsakir þessarar öru þróunar eru m.a. þær, að mjög hagstætt var að stunda sjávarútveg með þeim hætti, sem þá tlðkaðist, þ.e. á litlum, opnum árabátum. Stutt var aö sækja á gjöful fiskimið og fiskur gekk gjarnan inn í fjörðinn. Þess má geta til gamans, að Bjarni Sæmundsson náttúru- fræðingur geröi könnun undir lok siðustu aldar, hvar væri hag- kvæmast að stunda útveg á Austurlandi og komst að því að þaö væri frá Nesi i Norðfiröi. Ennþá er mikil útgerð stunduð frá Neskaupstað, eins og kunnugt er, og smábátaútgerð er mikil þar, nú er f jöldi slikra á staðnum Á milli 40—50, og er þar bæði um að ræða opna vélbáta og litla dekkbáta. Auk þeirra eru svo gerðir út stærri bátar og skip. I Nesþorpi settust aö nokkrir kaupmenn um aldamótin, sem komu á fót verslunum, sem eins og algengt var i sjávarplássum, ráku ekki aðeins sölubúðir heldur einnig umsvifamikla útgerö og fiskverkun. Helstir þessara kaup- manna voru Sveinn Sigfússon, sem kom á fót verslun árið 1885, og Konráð Hjálmarsson, sem hefur verslunarrekstur 1908. Sig- fús Sveinsson, sonur Sveins, tók við verslun föður sins fljótlega uppur aldamótum og Norð- firðingar tala enn I dag um Sig- fúsarverslun. En þessi tvö fyrir- tæki urðu glfurlega stór á lands- mælikvarða, og menn, sem fóru um Austfirði á árunum fyrir kreppuna, eins og t.d. Jónas frá Hriflu, héldu þvl fram aö Sigfús og Konráð væru meðal sterkrlk- ustu manna landsins. Fyrirtæki þeirra stuðluðu mjög að þvi að fólk settist hér að, enda er bæði útgerð og fiskvinnsla vinnuafls- frekir atvinnuvegir. Það hefur svo ekki heldur dregið úr aðflutn- ingi fólks I Nesþorp, að þar var einnig að finna fjölda smærri aðila og einstaklinga sem stunduðu útgerð og verkuðu sinn fisk og seldu hann slðan kaup- mönnunum til útflutnings. En i kreppunni veröur mikið verðfall á saltfiski og öðrum framleiðsluvörum Norðfiröinga, og hinir sterkriku kaupmenn og þeirra öflugu fyrirtæki lenda i svo miklum erfiðleikum, að þau bera ekki sitt barr eftir það áfall. Þetta ástand varð auövitað til þess að skerpa mjóg allar stétta- andstæöur I byggðarlaginu. Sér- hver verkamaður var á einn eða annan hátt háður kaup- mönnunum, og þegar á reyndi, varð fólk að sitja og standa eins og þeir vildu. Það var þvi ekki undarlegt, þegar Nesþorp fékk kaupstaðarréttindi áriö 1929, að Alþýðuflokkurinn fengi hreinan meirihluta i kosningunum það sama ár. Róttækir menn i Neskaupstað fylktu sér undir merki Alþýðu- flokksins, en þar gætir einnig klofningsins á vinstri vængnum og árið 1932 er stofnuð deild úr Kommúnistaflokknum I Nes- kaupstað. Hún býður fram lista til bæjarstjórnarkosninganna tveimur árum siðar án þess aö fá mann kjörinn, en öflugt starf mana á borö við Bjarna Þórðar- son, Jóhannes Stefánsson og Lúð- vlk Jósepsson varð til þess að til- trú fólks á þeim fór stöðugt vax- andi. Kratar ráða ferðinni i Nes- kaupstað á þessum árum, og það er óhætt að segja, að erfiðleika- ástand það, sem þá rikti, lék þá stjórn var rofin og efnt til nýrra kosninga. Liklega hafa engar kosningar i einu litlu bæjarfélagi vakiö jafn mikla athygli á landsmælikvarða og þessar. Alþýðuflokkurinn bauö fram sérlista og sameiningar- mennn. Þá þegar var farið að undirbúa stofnun sósialistaflokks, en sameiningarmenn voru vinstri menn úr Alþýðuflokki (fylgis- mennHéðins Valdimarssonar) og svo kommúnistar. Bæði Alþýöublaöið og Nýtt land, málgagn Héðins, voru lögð undir bæjarstjórnarkosningarnar i Neskaupstað, auk þess sem deilt var grimmt I fjölrituðum blöðum. flokksmönnum — og það var reyndar gagnkvæmt — og áttu meira að segja hlut að þvi að sjálfstæðismaður var ráðinn bæiarstjóri i Neskaupstað! En þess ber þo aö geta, að á þessum tlma var fremur deilt um menn en málefni, og I bæjarmálablöð- unum var oft fremur reynt aö kryfja sálarllf ákveðins and- stæöings ofan I kjölinn en einstök málefni. Það er svo árið 1946 að kjós- endur snúa við blaðinu, og Sósial- istaflokkurinn fær meirihluta og hann hélt honum til ársins 1958, eða þar til Alþýðubandalagið bauð fyrst fram, en það hefur haft Þá var lifio saltfiskur. Myndin er tekin 1937, en um það leyti voru umbrotatfmar i pólitlskri sögu Nes- kaupstaðar. mjög illa og varð einnig til þess að fylgi fór frá þeim yfir til kommúnistadeildarinnar. Kommúnistar og Alþýöuflokks- menn bjóða svo fram sameigin- lega I næstu bæjarstjórnarkosn- ingum 1938, þrátt fyrir erjur sin i milli, enda höfðu samfylkingar- hugmyndir kommúnista erlendis borist hingað. Listi þeirra vann glæsilegan sigur i kosningunum, en aftur á móti varð samstarf þeirra ekki með jafn miklum glæsibrag. Það varð stjórnar- kreppa frá þvi I janúar '38 fram I september sama ár, þegar bæjar- sem gefin voru út I bænum. Og bæði Héðinn og Jónas Guðmunds- son komu til Neskaupstaðar til að taka þátt i kosningabaráttunni! Jónas var þá alþingismaður en hafði veriö forystumaður Alþýðu- flokksmanna I Neskaupstað, en var fluttur burt, þegar þetta gerist. Kosningarnar enduðu með jafntefli, og báðir listar fengu þrjá menn kjörna, meö þeim af- leiðingum, að bæjarstjórnin starfaði án meirihluta allt til árs- ins 1946. Sósialistar gátu ekki hugsað sér að vinna með Alþýðu- meirihluta I bæjarstjórn slðan. Hér hefur verið stiklað á af- skaplega stóru I stjórnmálasögu Neskaupstaðar, enda er óvinn- andi vegur að gera henni full skil i blaðaskrifi, til þess er hún of margþætt og auðvitað viðburöa- rik. Hins vegar má að endingu skjóta að til gamans annarri skýringu á velgengni sósialista I Neskaupstað — sú skýring mætti e.t.v. kallastalþýöuskýring: Nes- kaupstaður er sá bær á íslandi, sem næst liggur Moskvu! Það er þvi varla nema von... -jsj.
Beinir tenglar