LAUGARDAGUR 1. JÚLÍ 2000 Utgáfufclag: Frjáls fjölmiðlun hf. Stjórnarformaður og útgáfustjóri: Sveinn R. Eyjólfsson Framkvæmdastjóri og útgáf ustjóri: Eyjólfur Sveinsson Ritstjórar: Jónas Kristjánsson og Óli Björn Kárason Aöstoöarritstjóri: Jónas Haraldsson Auglýsingastjóri: Páll Þorsteinsson Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaöaafgreiösla, áskrift: Þverholti 11,105 Rvík, sími: 550 5000 Fax: Auglýsingar: 550 5727 - Ritstjóm: 550 5020 - Aðrar deildir: 550 5999 Gran númer: Auglýsingar: 800 5550. Áskrift: 800 5777 Stafræn útgáfa: Heimasíöa: http://www.skyrr.is/dv/ Vísir, netútgáfa Frjálsrar fjolmiölunar: http://www.visir.is Ritstjórn: dvritst@ff.is - Auglýsingar: auglysingar@ff.is. - Dreifing: dvdreif@ff.is Akureyri: Strandgata 25, sími: 462 5013, blaoam.: 462 6613, fax: 4611605 Setning og umbrot: Frjáis fjolmiðlun hf. Filmu- og plötugerð: ísafoldarprensmiðja hf. Prentun: Árvakur hf. Áskriftarverð á mánuði 1950 kr. m. vsk. Lausasöluverð 180 kr. m. vsk., Helgarblaö 250 kr. m. vsk. DV áskilur sér rétt til aö birta aðsent efni blaðsins 1 stafrænu formi og í gagnabönkum án endur- gialds. DV greiðir ekki viðmælendum fyrir viðtöl við þá eða fyrir myndbirtingar af beim. Tungumál guðs Vísindamenn hafa lært tungumál guðs við sköpun mannsins. í því eru aðeins fjórir bókstafir, sem raðast á ýmsa vegu í þriggja milljarða röð bókstafa í 23 bókar- köflum. Þannig raðast erfðavísar í bókarkafla litninga og mynda heila bók erfðamengis hvers manns. Þótt vísindin séu komin á slóð guðs með því að finna mestallt handritið að sköpun mannsins, eiga þau langt í land við að nota þá þekkingu til að búa til Snorra-Edd- ur sköpunarverksins. En þau eru komin á slóðina og hingað til hefur ekkert getað stöðvað vísindin. Á næstu árum munu verða stórstígar framfarir í staðsetningu veikleika mannsins í þessari miklu lífsins bók. Nú þegar vita vísindamenn mikið um, hvar í litn- ingum sjúkdómar eiga rætur sínar og vilja afla sér nán- ari staðsetningar með hinni nýju þekkingu. Vitað er, að alzheimer er í fyrsta litningi, ristilkrabbi i öðrum litningi, lungnakrabbi í þriðja litningi, parkin- son í fjórða litningi og svo framvegis. Næsta skref verð- ur að staðsetja slík vandamál nánar, svo að skipta megi inn heilum erfðavísum fyrir gallaða. Flestir sjúkdómar eiga sér rætur i veikleikum í gena- mengi mannsins, sem magnast við ytri aðstæður, eins og segir í spakmælinu, að fjórðungi bregði til fósturs. Þannig eiga hjartamein, krabbamein, áfengismein og raunar flest líkamsmein rætur sínar í erfðavísum. Lífsskilyrði og lífsstíll ráða svo í mörgum tilvikum, hvort þessi mein verða hættuleg heilsu manna. Mikil áherzla verður því lögð á hvort tveggja í senn, að breyta lífsskilyrðum og lífsstíl fólks og að laga það, sem aflaga hefur farið, með íhlutun í erfðamengi þess. Ekkert þýðir að efast um réttmæti innrásar sérfræð- inga inn á verksvið guðs. Engin leið er að sjá það ferli fyrir sér, að siðfræðilegar eða guðfræðilegar efasemdir muni hemja sókn vísindanna innar á þau svæði, sem hingað til hafa verið talin einkalönd guðs. Pólitískur ótti við villta vestur erfðafræðinnar í einkageiranum hefur leitt til þess, að ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Bretlands hafa knúið aðilana tvo, sem langfremst standa, til að leggja saman þekkingu sína og færni og opinbera lífsbókina öllum lýðum. Annar þessara aðila er bandaríska einkafyrirtækið Celera og hinn er brezk-bandaríska rannsóknastofnun- in National Human Genome Research Institute. Þeir hafa verið að finna upp hjólið samtímis, en munu nú væntanlega snúa bókum saman og skipta verkum. Vegna þessa samstarfs yfir Atlantshafið verður lík- lega ókleift að búa til einkaleyfavædda einokun í rann- sóknum á þessu sviði. Það þýðir, að miklu fleiri geta tekið þátt í kapphlaupinu og að framfarir fræðanna verða sennilega enn örari hér eftir en hingað til. Ekki er hægt að sjá, að þessi niðurstaða muni skaða önnur fyrirtæki, sem ætla sér hlut í frekari þróun máls- ins, svo sem þau fyrirtæki, sem starfa á íslandi, deCODE genetics og Urður Verðandi Skuld. Þvert á móti gæti birting gagna hjálpað slíkum fyrirtækjum. Athyglisvert er þó, að ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Bretlands kusu að hafna einkaleyfum og að krefjast op- inberunar gagna, en fóru ekki leið íslenzku ríkisstjórn- arinnar að gefa einu gæludýri sínu ókeypis einokun á erfðaupplýsingum um lífs og liðna íslendinga. Ekki er ofsagt, að uppgötvun tungumáls guðs á sjálfri lífsbókinni og opinberun upplýsinganna feli í sér mesta afrek og mestu tímamót vísindasögunnar. Jónas Kristjánsson Skoðun I>v Er kalda stríðinu loksins að ljúka í Karíbahafinu? Bandaríkjaþing samþykkti í vik- unni að létta að hluta áratuga við- skiptabanni af Kúbu og leyflst nú Bandarikjamönnum 1 fyrsta sinn í tæp 40 ár að selja Kúbumönnum landbún- aðarafurðir og fleiri vörutegundir, einkum lyf. Það er að sumu leyti tákn- rænt að þingið ákveður þetta á sama tíma og þeir Gonzales-feðgar fá farar- leyfi heim til Kúbu. Þeir hafa verið eitt helsta fréttaefni vestra síðan þeim yngri var bjargað af rafti úti fyrir strönd Flórída fyrir sjö mánuðum. Deilt hefur verið um hvort senda beri drenginn heim til sín eða leyfa ættingj- um í Flórída að taka hann að sér. Far- sinn í kringum það forræðismál er tal- inn hafa styrkt Bandaríkjastjórn í þeim ásetningi að slaka á löngu úrelt- um efnahagsþvingunum gagnvart Kúbu. Viðskiptabannið var lögfest á síð- ustu vikum Eisenhower-stjórnarinnar árið 1960, nokkru eftir að Fidel Castro varð hæstráðandi á Kúbu. Það var einn hluti af þeirri atburðarás sem skipaði Kúbu á bekk með Sovétríkjun- um og fylgiríkjum þeirra. Efnahagsaðgerðir Bandaríkjamanna gegn Kúbu á fyrstu árum Castro- stjórnarinnar voru að sjálfsögðu til þess ætlaðar að stöðva kommúníska þróun á Kúbu. En raunin varð önnur: Hvað eftir annað snerust vopnin í höndum Bandaríkjamanna og engar aðgerðir þeirra skiluðu tilætluðum ár- angri. Verst varð afhroð þeirra þó í misheppnaðri innrásartilraun kúbverskra útlaga sem hlotið höfðu þjálfun hjá CIA, bandarísku leyniþjón- ustunni. Bandarískir eignamenn sem áttu fasteignir og fyrirtæki á Kúbu töp- uðu um einum milljarði dollara þegar upp var staðið sem var miklu meira fjárhagslegt tjón en Bandaríkjamenn höfðu af byltingum annars staðar í heiminum á 20. öld. Hvaða máli skíptir afnám bannsins? Margir hafa á síðustu dögum bent á að það sé fyrst og fremst táknræn að- gerð að slakað sé á þvingunum því það er ekki þar með sagt að viðskipti við Kúbu hafi verið gefin frjáls. Banda- rikjastjórn verður eftir sem áður bann- að að veita Kúbu lán eða fjárhagslega fyrirgreiðslu og sömuleiðis verður bandarískum bankastofnunum bann- að að fjármagna viðskipti við Kúbu. Það verður því Kúbumönnum eríitt að nýta sér nýfengnar heimildir til við- skipta, þeir verða annaðhvort að greiða út í hönd fyrir þær vörur sem þeir kaupa eða afia sér lána annars staðar. Og þó að banni við að selja Kúbumönnum ákveðnar vörutegundir frá Bandaríkjunum verði nú aflétt eru Fidel Castro, einvaldur á Kúbu. Ýmislegt bendir til þess aö kalda stríðinu í Karí- bahafinu milli Kúbu og Bandaríkjanna sé aö Ijúka. engar tilslakanir boðaðar á innflutn- ingi frá Kúbu. En þrátt fyrir þetta má hæglega færa rök fyrir því að tilslakanirnar marki upphafið að endalokum þving- unarstefhu Bandaríkjanna gagnvart Kúbu. Hagsmunirnir eru slíkir að full- víst má telja að þrátt fyrir alla fyrir- Jón Ólafsson heimspekingur í \:; Erlend tíöindi varana muni bandarískir framleiðend- ur sjá sér hag í þvi að stofna til við- skiptasambanda við Kúbumenn. Tilslakanir gagnvart Kúbu eru gerð- ar um leið og Bandaríkjamenn breyta afstöðu sinni til nokkurra ríkja í heim- inum sem hingað til hafa verið talin ógna Bandaríkjunum. Þetta eru auk Kúbu, iran, Súdan, Líbýa og Norður- Kórea. Um leið og gefinn er kostur á viðskiptum við þessi ríki ætlar utan- ríkisráðuneytið bandaríska að milda orðfærið sem það viðhefur um þau. í stað þess að nefna þau „rogue states" (úrhraksríki) munu þau nú verða nefnd „states of concern" (ríki sem valda áhyggjum). Það er aðeins gagnvart Kúbu sem sérstakir fyrirvar- ar eru gerðir um tilslakanir og skýrist það af sterkri stöðu kúbverskra útlaga inn- an bandaríska stjórnkerfis- ins en þeir hafna staðfast- lega öílu samstarfi við Castro. Fulltrúar þeirra í hópi þingmanna á Banda- ríkjaþingi fullyrða að við- skipti við Kúbu verði hverf- andi lítil vegna þeirra fyrir- vara sem tekist hafi að koma inn í frumvarpið. Aðrir gera þó ráð fyrir að viðskiptin verði strax nokkur eða sem svarar 100 milljónum Banda- ríkjadollara á ári til að byrja með og muni ná 4-500 dollur- um á ári eftir fimm ár. Með vaxandi viðskipta- hagsmunum vex tilhneiging- in til frekari tilslakana og því er hægt að geta sér þess til að viðskipti við Kúbu fær- ist frekar í frjálsræðisátt á næstu árum. Hvaða áhrif slíkt gæti haft á valdastöðu Castros er önnur saga. And- stæðingar hans óttast að aukning viðskipta verði vatn á myllu hans og þar hafa þeir sjálfsagt rétt fyrir sér. Heimsviöskipti og pólitík Þegar öllu er á botninn hvolft er langnærtækast að setja þessa ákvörð- un Bandaríkjaþings í samband við þróun heimsviðskipta á síðustu árum. Þau ríki sem áður mörkuðu sérstöðu sína með eindreginni andstöðu við Bandaríkin hafa týnt tölunni og ekki einu sinni Líbýumenn standa lengur í því að berjast gegn bandarískum áhrif- um af nokkrum krafti. Á sama tíma er það að verða eitt helsta hagsmunamál allra ríkja heims að tryggja sér aðgang að heimsmörkuðum, skapleg kjör í viðskiptum við önnur ríki og aðild að samningum sem í gildi eru um heims- viðskipti. Það hefði verið hlálegt ef Banda- ríkjamenn hefðu aflétt viðskiptabanni gagnvart óllum ríkjum nema nágrönn- um sínum Kúbumönnum. Þó að and- stæðingar Castros séu sterkir í Banda- ríkjunum sýnir þetta þó að þeim eru takmörk sett. Það sýnir líka að kalda stríðinu er ekki fyEílega lokið. Þvi er enn að ljúka. Það sem tekur við er þó ekki heimur þar sem mannréttindi og frelsi eru endilega í neinu fyrirrúmi. Það er heimur heimsviðskipta þar sem gengið er út frá því sem vísu að frjáls viðskipti geti af sér siðferðis- og stjórn- málaverðmæti. En um það er hægt að efast og raunar full ástæða til þess.
Beinir tenglar
