20 FIMMTUDAGUR 28. MARS 2002 Helgarblað •wwa^ «w tmm Fyrir rúmu ári var frumflutt í Hallgrímskirkju óratórían Passía op. 28 eftir Hafliða Hall- grímsson. Verkið fékk gríðarlega góð- ar viðtökur og verður það flutt að nýju í Hallgrímskirkju klukkan 21.00 á morgun, föstudaginn langa. Flytjendur eru llkt og í fyrra messósópransöng- konan Mary Nessinger, Mótettukór Hallgrímskirkju, 34 manna kammer- sveit undir forystu Gerðar Gunnars- dóttur fiðluleikara auk organistanna Douglasar A. Brotchie og Kára Þorm- ar. Srjórnandi er Hörður Áskelsson sem nýverið hlaut Menningarverðlaun DV í tónlist. Endurskoðuð útgáfa tón- skáldsins kallar á nýjan liðsmann, ten- órinn Garðar Thór Cortes, sem meðal annars syngur sjö síðustu orð Krists á króssinum eins og þau koma fyrir í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar. 1 fyrri útsetningu var það messósópransöngkonan sem söng síð- ustu orð Krists og verður það að teljast nokkuð óvenjulegt. „Ég leit þannig á að ég stæði í ákveðinni fjarlægð frá verkinu og það væri líkt því að hlusta á trúboða lesa oröin og því gilti einu hvort um væri að ræða karl eða konu," segir Hafliði. „Ég ákvað hins vegar að breyta verkinu þannig að orð Krists væru sungin af karlrödd; það skapar meiri fjölbreytni og gerir fólki auðveldara með að nálgast verkið. Ég hef einnig breytt ýmsu i hljóm- sveitarútsetningunni, gert hana skarp- ari. Þetta er ekki ósvipað því að málari sem málað hefur altaristöfiu stendur einn góðan veðurdag andspænis henni í kirkjunni og ákveður að skerpa hana örlitið því hann er með pensla og málningu með sér." Horft tíl hafs „Passía fylgir formi sem ég nota oft," segir Hafliði um tónverkið: „byrj- ar veikt og hægt og smám saman eykst styrkleikinn og hraðinn og leiða að há- punkti verksins sem er nálægt lokum þess; ekki ósvipað fjalli sem augað fylg- ir upp úr sjávarmálinu og á hæstu tinda en fjarar út í hafið að nýju. Þetta verk fylgir þessari byggingu en á mun flóknari hátt en önnur. Áheyrendur skynja heildarformið nokkuð vel og það hafði ég I huga frá upphafi." Verkið er byggt á textum eftir ís- lenska höfunda. Fyrst og fremst eru það Passíusálmar Hallgríms Péturs- sonar en einnig koma til sögunnar 20. aldar skáldin Matthías Johannes- sen, Hannes Pétursson, Steinn Stein- arr og Baldur Óskarsson. „Orðin eru eins og beinagrind sem tónlistin þek- ur," segir Hafliði, „Upphaflega átti Hallgrlmur að sjá um allan textann en þrátt fyrir að ég færi margsinnis yfir efniö og vinsaði meira og meira úr þá var niðurstaöan sú að þetta yrði alltof langt. Ég fleygði allri vinn- unni frá mér og byrjaði upp á nýtt. Og sem betur fer þekkti ég töluvert af ljóðum sem hentuðu I verkið. Segja má að hafið sé samnefnari þeirra ljóða sem ég valdi; ég reyni að not- færa mér þessa stillu, þessa kyrrð og frið sem kemur yfir menn þegar þeir horfa til hafs." Leitin frekar en trúin Ég spyr tónskáldið hvort trúin standi því nærri... „Ég myndi frekar segja að leitin stæði mér nærri. Tón- skáld sem fær verkefni af þessu tagi á að geta sinnt því hvort sem það trúir eða ekki, alveg eins og málari sem mál- ar altaristöflu á með djúpum skilningi á mannlegu eðli og þekkingu á Biblí- unni að geta lifað sig inn I efnið. En ég hef ekki svör við leitinni frekar en aðr- ir. Eftir því sem ég lifi lengur því bet- ur kemst ég á þá skoðun að svarið sé hvorki ákveðið já né nei. Svarið liggur held ég þar á milli, flókið og skrýtiö og ekki mögulegt mínum heila að skilja það eða skynja. Og þar við situr. Tónlist segir ekkert ákveðið, jafnvel þótt texti fylgi með. Tónlistin lifír utan við texta og mannlegar hugmyndir. Það skemmtilega við hana er að hún vekur andblæ og tilfinningar, alls kon- ar tilfinningar sem maður skynjar líkt og bragð. Tónskáld á að skemmta grá- um heilasellum eða vekja til umhugs- unar; veita fólki upplifun ólíka hvers- deginum. Tónlistin er sér á parti vegna þess að þótt hún geti gefið ýmislegt til kynna þá verður hún ein og sér, hver hljómur, ekki skilgreind þannig með orðum að annar geti lesið hana og skil- ið. Það er ekki að ástæðulausu að it ria@ísmennt.is o ^J ¦jf* H ¦ öl/w* *Ki*. ¦ **¦ ¦' ^ ' '^B DV-MYND HARI Hafiö, trúln og passían „Segja má að hafíð sé samnefnari þeirra Ijóöa sem ég valdi; ég reyni aö notfæra mér bessa st/7/u, þessa kyrrð og frið sem kemuryfir menn þegar þeir horfa til hafs," segir tónskáldið Hafliði Hallgrímsson um óratðríuna Passiu sem flutt veröur að kvöldi föstudagsins langa í Hallgrímskirkju. Listin á að vera marg- slunginn draumur - Passía Hafliða Hallgt¦ímssonar verður flutt í Hallgrímskirkju annað kvöld mörg ljóðskáld öfunda tónskáldin; ljóð- skáldið er I þann veginn að fara inn á svið tónlistarinnar en kemst aldrei þangað því það er bundið orðunum." Langtímabjartsýnismaður I umfjöllun um Passíu var talað um að upplifun áheyrandans væri trúar- leg. Hafiiði segist láta aðra um að vega það og meta. „Þetta er afar persónu- bundið," segir hann. „Við horfum til hafs og inn á öræfín og skynjum svip- aða hluti en ekki eins. Fólk er mis- munandi næmt og þar kemur hug- myndaflugið líka til sögunnar." Hafliði segir að Hallgrímskirkja sjálf hafl haft mikil áhrif á verkið. „Skýrleiki kirkjunnar," segir hann, „vekur löngun til að skapa eitthvað einfalt, skýrt og stflhreint. Eitthvert af- skræmi gæti túlkað þjáninguna betur en mér flnnst það ekki passa I þessari kirkju. Það er eftirtektarvert að I öll- um passíum Bachs er fegurðin I fyrir- rúmi; þær eru aldrei ljótar þótt fjallað sé um hræðilega hluti. Það fer tónlist ekki vel að túlka ljótleikann sem alltof mikil áhersla er lögð á I listum I dag. Listin á að vera margslunginn draum- ur sem lifir utan þess erfiða raunveru- leika sem við lifum við en á ekki sífellt að minna á hann." Lifum við alltaf á síðustu og verstu tímum? spyr ég og Hafiiði segist ekki sjá þá bjartsýni hjá ungu fólki í dag sem hann ólst upp með á Akureyri og bætír við: „Ég er langtimabjartsýnis- maður en skammtímasvartsýnismað- ur." Og þjáningin fylgir svartsýninni, skýt ég inn í. „Allir sem hugsa um þetta bláa rykkorn sem hringsólar um sólina án þess að við fáum því srjórn- að, allir hljóta þeir að fyllast einhverri öiræntingartilfinningu öðru hverju. Við erum fædd inn í þessi ströngu lög- mál og þegar við brjótum þau líður okkur illa - en við skiljum þau ekki. Þetta er eins og að brenna sig, maður kippir að sér höndinni." Áminning um eigin vangetu Hafliði hefur alla tíð samið tónlist. „Ég þorði lengi vel ekki að horfast í augu við það," segir hann, „en ég vissi hvað beið mín. Ég dró það lengi að taka virkilega af skarið vegna þess að ég vissi að þetta yrði mjög erfitt." Tekur þetta á þig? „Það er búið að semja mikið af dýrlegri tónlist sem er manni stöðug áminning um eigin vangetu. Ég hlusta mikið á Bach og það heldur mér á jörðinni. Margt hefur gerst í tónlistarheiminum síðustu öldina sem hefur ruglað tónskáld og hlust- endur í ríminu; það er allt leyfilegt og of mikið frelsi getur verið hið mesta böl. Menn verða að vera mjög ákveðnir hvert þeir vilja stefha. Ég held að efasemdir um eigið ágætí nægi manni ríkulega. En það er alltaf þessi löngun tíl að halda áfram og leita." -sm Yfir bárur ágirndar, elligrár og slitinn, Árið 1947 kom út Vísnasafnið I, Ég skal kveða við þig vel, í umsjón Jó- hanns Sveinssonar. Árið 1961 sendi hann frá sér Vísnasafnið n, Höldum gleði hátt á loft. Að þessu sinni ætla ég að fletta gegnum Vísnasafn I-H og skoða þar nokkrar skemmtilegar vís- ur. Ég byrja á einni sem ísleifur Gísla- son á Sauðárkróki ortí um kaupmann: Yfir bárur ágirndar, elligrár og slitinn, reri árum rágburðar; rann afhári svitinn. Næsta vísa er á svipuðum nótum; gæti sem best átt við þær sviptingar I peningamálum sem stundum hafa ver- ið til umræðu i samfélaginu, ekki síst síðustu mánuði. Vísan er af sumum talin eftir Ólaf Briem á Grund en aðr- ir segja hana eftir Sigurð Breiðfjörð: Það er dauói og djöfuls nauð, er dyggðasnauðir fantar safna auð tneð augun rauð, en aðra brauðið vantar. Saga er til um að Kristín nokkur Pálsdóttir og Lúðvík Blöndal, hagyrð- ingur og þekktur slarkari, hafi verið lokuð inni í húsi um nótt vegna drykkjuláta. Þá orti Lúðvík: Mín er Kristin mesta gull, mikiljafnt í nönd og sinni. Við skulum bœði vaknafull, vina mín, í eiltföinni. Þorsteinn Magnússon frá Gilhaga virðist hafa verið öllu hófsamari í sam- skiptunum við Bakkus: Vekjum hlátur, vekjum grín, villast látum trega, brógðum kátir brennivin bara mátulega. Jóhann Sveinsson segir í inngangi að Vísnasafni I að stakan sé „orðin svo mikil alþjóðareign, að höfundar eru raunar orðnir aukaatriði". Enda er ekkert uppgefið um tilefni neestu vísu né heldur hver er höfundur hennar eða um hvern er ort, en hún er allt um það vel gerð og hefur til að bera þenn- an keim af hæfilega grófum ruddaskap sem okkur íslendingum finnst svo fyndinn: Margt hefur drottinn misjafnt skapt, mjóg til verka hraöur. Þarna sérðu Þorstein kjaft; það er Ijótur maður. Jóhannes Benediktsson, Gnúpufelli, orti þegar einhver stal skeifum undan hesti er hann átti: Margur þjónar girndum geyst geðs ífróni sínu. Hver mun skóna hafa leyst afhófaljóni mtnu. Vísan hér á eftir á ef til vill ekki við lengur á tímum allra þessara stínning- arlyfja. En hún er skemmtílega gerð, bragarhátturinn heitír stikluvik: Einu sinni karlinn kvað við kerlinguna sinœ Mikið gerir ellm aö, ég œtlaði varla að geta það. Þegar sá frægi maður Símon Dala- skáld skildi við konu sína, Margréti, ortí Jón Jónsson á Gilsbakka í Skaga- firði: Aldrei betur brugðið var brandi laga skírum en höggva sundur hneykslunar haft afvillidýrvm. Jón Sigurðsson Dalaskáld ortí næstu vísu. Ekki veit ég tílefnið en hún er kjamyrt og dálítíð glannaleg: Kerlingar var kjafturfiár keyrður upp meó skóllum. Hafði hún ekki í hundrað ár hlegið með honum öllum. Að lokum er fræg vísa eftir Baldur Eiríksson frá Dvergsstöðum í Eyja- flrði. Hún er ort um oflátung nokkurn, ættaðan úr Þingeyjarsýslum: Qft með pyngjufer hannflott, fljóðin syngur kringum, er með hringað, uppbrett skott, arffrá Þingeyingum.
Beinir tenglar
