Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Dagblašiš Vķsir - DV

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 294. tölublaš - Helgarblaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Dagblašiš Vķsir - DV

						-h
!
LAUOARDAGUR 21. DESEMBER 2002      f~Í' <3lCf Ct f"t> iCi C?    SLÞ^m
Jólasveinar
um
klofhir upp í háls með klær
Slðasti
sveinninn
fýrir fingrum, kringlótta fæt
ur og engar tær

I
I

Jólasveinninn er
„vinur" barnanna
og færir þeim gjafir
í skóinn síðustu
dagana fyrir jól og
er ómissandi á
jólaskemmtun-

jóla-
kemur
til byggða á að-
fangadag og á jóla-
dag leggur sá
fyrsti af stað aftur
til sins heima.
Einu sinni á ári
gera þessir skrýtnu kallar sér ferð í bæinn með til-
heyrandi hlátrasköllum, hurðaskellum og fiflalátum.
Síðustu áratugi hafa þeir fært börnunum eitthvað í
skóinn og gefið þeim sælgæti á jólaskemmtunum.
ímynd jólasveinsins hefur breyst mikið með árunum
en áður voru þeir tröll og mannætur.
Sigfús Sigfússon, sem einkum safnaði þjóðsögum á
Austurlandi, sagði að jólasveinarnir væru í manns-
mynd, klofnir upp í háls, með klær fyrir fingrum,
kringlótta fætur og engar tær. „Þeir eru illir að eðlis-
fari og líkastir púkum og lifa mest á blótsyrðum
manna og óvönduðum munnsöfnuði og eru rógsamir
og rángjarnir, einkum á börn."
í dag líkjast þeir fremur fíflalegum miðaldra
offitusjúklingum, hallærislegum trúðum eða búð-
arfíflum en ógnvekjandi tröllum.
Litlipungur og Örvadrumbur
Jólasveinarnir eru synir Grýlu og Leppalúði
er að öllum líkindum faðir þeirra, en Grýla var
ekki við eina fjölina felld því áður en hún kynnt
ist Lúða átti hún vingott við Bola og Gust og átti
með þeim fjölda tröllabarna. í dag eru flestir sam
mála um að jólasveinarnir séu þrettán og heiti
Stekkjarstaur, Giljagaur, Stúfur, Þvörusleikir,
Pottasleikir,       Askasleikir,       Hurðaskellir,
Skyrgámur,     Bjúgnakrækir,     Gluggagægir,
Gáttaþefur, Ketkrókur og Kertasníkir.
Áður gengu þeir undir ýmsum nöfnum sem oft og
tíðum voru staðbundin, eins og til dæmis i Fljótunum
þar sem nöfnin Pönnuskuggi, Guttormur, Bandaleys-
ir, Lampaskuggi og Klettaskora koma fyrir, og í Mý-
vatnssveit þekktust nöfn eins og Flórsleikir og
Móamangi. Á Ströndum voru þeir þrettán eða fjórtán
og báru önnur nöfn sem koma fram í eftirfarandi
nafnaþulum: .
Tífall, Tútur
Baggi, Lútur
Rauður, Redda
Steingrímur, Sledda
Lœkjarœsir, Bláminn
sjálfur Blámans barniö
Litlipungur,
Örvadrumbur.
X
Tífall og Tútur,
Baggi og Hrútur,
Rauöur og Redda,
Steingrímur og
I Sledda,
sjálfur Bjálfinn og
Bjálfans barniö,
Bitahœngir,
Froöusleikir,
Gluggagœgir
og Styrjus-
leikir.
Jóla-
sveinarnir
á   Strönd-
um   höfðu
lika      þá
sérstöðu
að      vera
giftir
páskadís-
unum sem
koma til byggða fyrir
norðan um páskaleytið.
Rauðhvíti jóla-
sveinninn líkist
fremur fíflaleg-
um trúð eða
búðarfífli en
ógnvekjandi
trölli. Þar að
auki er einn þekktur
gluggagægir.
Fara um með ránum og
hrekkjum
Skömmu eftir að kristni var lögtekin
hér á landi bjó maður sem hét Steinn fyr-
ir austan. Kona hans hét Guðrún og þau
áttu tvö börn, Illuga og Sigriði. Guðrún
var guðhrædd og kirkjusækin en Steinn
fremur gefinn fyrir forneskju. Einu sinni
þegar Guðrún var á leið til messu á jólun-
um biður hún Stein að fylgja sér. Hann tók
því illa, segist þó munu gera það en ekki
vera      við     tíðir.
dag eru flestir sammála um að
jólasveinarnir séu þrettán. Áður
fyrr voru þeir þekktir undir ýmsum
staðbundnum nöfnum, eins og Flórsleikir
Móamangi, Bandaleysir og Lampaskuggi.
á áfangastað en heldur svo heim. Þegar kona
hans kemur heim daginn eftir lá Steinn í rúminu og
var fámáll en segir: „eigi veit ég hvort ég hefði svo
fljótt aftur horfið í gærkveldi ef ég hefði þá vitað það
sem ég veit nú".
Leið nú fram að næstu jólum og biður Guðrún
bónda sinn aftur að fylgja sér til kirkju og gerir hann
það ásamt Illuga syni þeirra. Þegar þau koma að
kirkjunni biður Steinn Illuga að fylgja sér aftur heim
og segir að hann þurfi að sýna honum nokkuð.
Feðgarnir halda heim og þegar þangað er komið
ganga þeir í skemmuna og bíða þar um stund.
Skömmu seinna sýnist Illuga að stafninn á skemm-
unni hverfi og inn gangi tveir hvítklæddir menn með
líkkistu og fjöldi anda í humátt á eftir þeim. Andarn-
ir spyrja hvítklæddu mennina frétta af mönnum,
bæði góðum og vondum, en aðallega voru þeir for-
vitnir um börn. Illuga fannst standa kaldur gustur af
öndunum og heyrði á tali þeirra að þeim geðjaðist
einkum að illum mönnum og guðlausum.
Seinna þegar Illugi sagði frá atburðinum könnuð-
rf
ust menn við andana og kölluðu þá jólasveina og
sögðu þá illa og ganga um byggðir um jólin með rán-
um og hrekkjum, einkum við börn.
Koma á selskinnsbátum
Að sögn Sigfúsar Sigfússonar koma jólasveinarnir
til landsins í byrjun jólaföstunnar á „selskinnsbátum
vestan frá Grænlandsóbyggðum eða, að sumra sögn,
austan frá Finnmörk og kalla sumir byggðarlag
þeirra Fimnam. Þeir leggja að landi í leynivogum
undir ófærum og geyma báta sína í hellum og halda
huldu yfir þeim uns þeir fara aftur nærri þrettánda."
Að sögn Sigfúsar skipta jólasveinarnir sér á bæina
þegar þeir koma að landi og „hér þekkjast þeir oft
varla frá púkum og árum af verknaði sínum og eru
ill-kaldir sem hafís og heljur. [, . .] Jólasveinar eiga
kistur sem þeir bera menn á brott í."                          /\.
Kattarvali
í þjóðsagnasafni Sigfúsar er meðal annars að finna
eftirfarandi sögu um viðureign jólasveinsins og
manns á bænum þar sem jólasveinninn hélt til um
jólin.
„Einu sinni var maður á ferð og kom að læk eða á.
Sá hann að þar sátu margir menn í röð við ána og
héldu allir á sömu þurrkunni og þurrkuðu sér allir í
einu á henni þegar þeir höfðu þvegið sér. Sá maður-
inn, þegar hann gætti betur að, að þetta voru allt jóla-
sveinar og bjuggu sig undir vistarverur sínar. Einn
þeirra lenti auðvitað á heimili hans. Maðurinn var
fjósamaður. Hann var orðgætinn og stilltur maður og
því ekki neinn vinur jólasveinsins. Einu
sinni mættust þeir í fjósdyrum og
ræður jólasveinninn á fjósakarl.
Eigast þeir lengi við allt þangað til
fjósakarl hefur hann undir og kaf-
færir hann í fjóshaugnum. Þá æpir
jólasveinninn hátt og kvað við:
w        Kattarvali, kom þú hér,
kæri bróöir, hjálpa mér.
Heyrist fjósakarli tekið
undir.   Kom   þá   jóla-
sveinninn sem var á
hinu búinu og varð
fjósamaður         að
flýja.   En   aldrei
áttust þeir oftar
við svo getið sé."
Að draga
jólasveina
og jólameyjar
Jónas   Jónsson   frá
Hrafnagili segir frá ein-
kennilegri   jólaskemmt-
un í bók sinni, íslenzk-
ir þjóðhættir, en leik-
urinn virðist til þess
gerður að para ungt
fólk um jólin, svipað
því og gert var i leik-
brúðkaupum      sem -
tengdust   við   viki-
vakaleiki.
„[. . .] víða tíðkast,
að rita upp á miða
alla þá, sem koma á
jólaföstunni og fram
á aðfangadag. Þetta
heita jólasveinar
og jólameyjar.
Svo er dregið
um miðana á jóla-
nóttina, konur draga
drengi, en piltar stúlkur. Ef margir hafa kom-
ið, fallá mörg nöfn í hlut, og dregur þá hver einn
miða úr sínum hóp, og verður það, sem hann eða hún
hlýtur, hans eða hennar jólamey eða jólasveinn um
jólin. Stundum gefur þá einn heimamanna, sem til'
þess er kjörinn, allar persónurnar saman með því að
lesa upp vísu úr einhverri ljóðabók, sem hann flettir
upp í blindni."
Þekktur gluggagægir
Um miðja síðustu öld fara jólasveinarnir að mild-
ast og taka á sig alþjóðlega mynd rauðhvíta jóla-
sveinsins. Þeir verða „vinir" barnanna og færa þeim
gjafir í skóinn síðustu dagana fyrir jól og eru
ómissandi á jólaskemmtunum. íslensku jólasveinarn-
ir halda þó þeim sið að vera hávaðasamir og hrekkj-
óttir og ekki er laust við að börnin séu enn hrædd við
þá. Hræðsla barnanna er fullkomlega eðlileg. Fullorð-""
ið fólk hikar ekki við segja börnunum að þessir
ókunnugu miðaldra offitusjúklingar, sem ganga um í
skrýtnum fötum, komi í herbergið til þeirra á nótt-
inni og taki óþekk börn og þau sem ekki vilja fara
snemma í rúmið. Og einn þeirra er meira að segja
þekktur gluggagægir.
Gleðileg jól.
-Kip ^-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
38-39
38-39
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80