LAUOARDAGURI FEBRÚAR2003 H& lQ Ci TÖ lCt ð TlXST Hönnun snýst um að hugsa Hugleiðingar um orð eins og listhönnun, handverk og verkfræði í tilefni hönnunarverðlauna DV eftir Guðmund Odd Magnússon Það er heldur betur tímabært að staldra aðeins við og íhuga opinberlega merkingu orða og orðasambanda eins og listhönn- un, hönnun og handverk, hönn- un og verkfræði. Þetta er tíma- bært vegna ofhotkunar, mis- skilnings og misnotkunar orðs- ins og orðasambandanna, auk þess sem sifellt fleiri eru með- vitaðir um vaxandi þýðingu hönnunar fyrir samfélagið. All- ar þjóðir vilja fá það orð á sig að þær séu skapandi, hafi stíl og sérkenni en séu ekki eingöngu notaðar sem framleiðendur hrá- efnis fyrir skapandi þjóðir. Þetta hefur okkur tekist að hluta í bókmenntagreinum og í popptónlist nú á síðustu árum. Skilningur almennings og stjórnvalda á mikilvægi slikra starfa segir ansi mikið um það hvoru megin við það strik þjóð- ir heimsins liggja. Hönnun er hugmynd Nágrannaþjóðir okkar hika ekki við að tengja hönnun við uppruna sinn, lífsstD og menn- ingararf; þær selja stíl sinn með stolti á árangursríkan hátt og við kyngjum þvi vandræðalaust sem neytendur. Við þekkjum, tölum um og notum þýska hönn- un, breska, ítalska, svissneska og skandinavíska hönnun án þess að blikna. En því er ekki að heilsa þegar kemur að hinni íslensku. Við virðumst hvorki þekkja hausinn né sporðinn! Dettur ekkert annað í hug en roðið! Þetta er meira að segja svo vandræðalegt að við virð- umst ekki einu sinni gera grein- armun á handverki og hönnun eins og tilnefningar og úthlutun Menningarverðlauna DV í þess- um flokki bera með sér á undan- förnum árum. Menn virðast ekki hafa haft hugmynd um í hvora löppina þeir ættu að stíga eða þá haft hugmyndina en ekki hugrekki til að gera það sem gera þurfti. Hönnun er hugmynd að hlut eða grip, forsögn fyrir hvernig skal framleiða hann en ekki framleiðsluhluturinn sjálfur. Hönnun snýst um að hugsa fyrir og útfæra áður en farið er að vinna. Skrifa forskrift fyrir handverksfólk, iðnaðarmenn, vélar og fram- leiðslutæki. Við tölum oft um góða eða fallega hann- .aða hluti en hanna þarf hlutinn áður en hann er fram- leiddur. Oftast er búin til frumgerð og oft eru örfáir hlutir framleiddir. Þegar vel gengur er hann fjölda- framleiddur. Hönnun sem sérstök starfsgrein hangir saman við þjóðfélagsbreytingar, breytingar á atvinnuháttum, iðnvæðingu og myndun borga hér sem annars staðar. Allir vita að fyrir utan iðnvæðingu prentiðnaðarins var iðnvæðing seinna á ferðinni hér en í fiestum öðr- um Evrópulöndum - ekki vegna þekkingarleysis held- ur vegna smæðar. Módernisminn hugmyndafræðin Orðið hönnun er ekki gamalt i málinu - jafhgamalt þessum breytingum hér - rétt rúmlega fertugt. Það varð fastur liður í íslenskum orðaforða um svipað leyti og módernisminn festi rætur I íslenskri menn- ingu í kringum 1960. Módernisminn var hugmynda- fræði þessara breytinga; hann var hreyfing hugsjóna- fólks sem sá listina sem almenningseign, að hún ætti að vera alþjóðlegt tungumál, laus við þjóðernis- og einstaklingshyggju. Rússar, Þjóðverjar og Hollending- ar voru þar fremstir í flokki á fyrri hluta 20. aldarinn- ar. Þessi hreyfing hafði feiknarleg áhrif um allan heim á millistriðsárunum en sérstaklega þó eftir seinni heimsstyrjöldina. Frægasta stofhun þessarar hreyfingar var Bauhaus sem varð svo fyrirmynd flestra skóla í hinum vest- ræna heimi sem útskrifuðu myndlistarmenn og hönn- uði. Þessi afdrifaríka hreyfing var auðvitað stór- merkileg á sínum tíma en fyrir um það bil fimmtán árum upplifði hún endalok sín vegna forsjárhyggju, Huliðshjálmar eftir Kjartan Örn Kjartansson, Hörpu Kristjánsdóttur og Ástþór Helgason, gullsmiði hjá OR, voru verðlaunagripir í fyrra. Linda Björg Árnadóttir tók við verðlaunum úr höndum Torfa Jónssonar, formanns listhönnunarnefndar, árið 2000. skila öflugum gróðri og fléttum sem fara víða. Þýðing hennar hefur aukist til muna á undan- förnum árum með tilkomu skjámiðla. Hönnun leikja fyrir vefinn og vefsvæða vekur heimsathygli. Samt er varla hægt að segja að grafískur hönnuður hafi verið tilnefndur, hvað þá unnið til Menningar- verðlaúna DV i listhönnun þessi 15 ár sem þeim hefur ver- ið úthlutað. Einn sem flokkast frekar sem teiknari fékk þau verðskuldað 1992, það er allt og sumt. Greinarmun þarf að gera Ég vil taka fram að ég ber djúpa og óendanlega virðingu fyrir góðu handverki og góð- um handverksmönnum. Gott handverk segir auðvitað heil- mikið um fólk og virðing fyrir handverksfólki segir mikið um menningarstig þjóða. Sem betur fer með undantekning- um erum við engin sérstök handverksþjóð samanborið við nágrannaþjóðir okkar, eins og til dæmis Dani. Við skíttöpum þeim samanburði. Gera þarf skýran greinarmun á þessu tvennu, hönnun og handverki. Það á ekki að verð- launa handverksmenn fyrir hönnun, hversu góðir sem þeir eru, heldur fyrir það sem þeir eru góðir í, þ.e. hand- verk! Ég ber einnig óendanlega virðingu fyrir klárum tækni- mönnum og verkfræðingum. Þeim sem kunna að útfæra og þróa góðar hugmyndir. Þeim sem oft leysa að því er virðist óyfirstíganleg tæknileg vanda- mál. Þeir eru afar mikilvægir. En það á ekki að verðlauna þá fyrir hönnun þótt þeir útfæri tækniteikningar af mikilli rök- vísi, hafi gott verksvit og reddi hlutunum. Það á að gera skýr- an greinarmun á verkfræði og hönnun. Það ætti hins vegar að verðlauna verk- og tæknifræð- inga fyrir verksnilld þegar þeir eiga það skilið! hún leit nánast eingöngu orðið á listir og hönnun sem rökfræðileg visindi. Kyndill forvigismannanna var slokknaður, sporgöngumennirnir hættir að horfa í ljósið, farnir að nöldra, tilfinningarnar kulnaðar og gerilsneyddar. Þeir skástu orðnir innihaldslausir stOistar. Verðlaunum ímyndunaraflið Vart sér fyrir endann á átökum sem upphaflega fylgdu stúdentauppreisnunum upp úr '68, situational- isma, innleiðingu nýbylgjunnar og pönksins, tölvu- væðingar, sýndarveruleika, afbyggingar og endur- vinnslu. Algjör endurnýjun hefur átt sér stað og á sér enn stað — í menntun, hugsunarhætti og starfsum- hverfi. Litið er á hönnun fyrst og fremst sem hug- myndavinnu þar sem samþætting margs konar kunn- áttu kemur til. Að hönnun einstaks hlutar geta marg- ir komið en þó ræður oftast einn ferðinni. Lýðræði og hönnun fara illa saman. Afleiðingar þessara átaka köllum við póst-módernisma. Ekki kemst hönnuður hjá því að kunna einhver skil á hugmyndasögu, listasögu og heimspeki, sál- fræði og félagsfræði, táknfræði og myndmáli. Góöur hönnuður þarf að geta lesið tísku og tíðaranda. Mark- aðsfræði og markaðssetning eru framhald starfa hans. Hönnuður þarf að hafa góða tilfinningu fyrir forgangsröðun blæbrigða. Allt sem hönnuður gerir segir eitthvað um hann sem karakter, menninguna sem hann tilheyrir og tímann sem hann lifir á. En mestu máli skiptir innsæið og ímyndunaraflið og galdrarnir sem fólgnir eru í þvi að kveikja andann í efninu. Fyrir það á að sjálfsögðu að veita verðlaun. Grafísk hönnun hefur verið helsta hönnunargrein- in á íslandi undanfarna áratugi. Grafískri hönnun hefur tekist að mynda frjósaman jarðveg sem er að Jarðvegsskipti fram undan Um tíma leit út fyrir að úthlutunarnefnd DV í list- hönnun væri aö átta sig á þessum mun og að minnsta kosti einu sinni á þessum fimmtán árum hefur nefnd- in hitt naglann á höfuðið og oft verið ansi nálægt því á seinni árum. Þó keyrði um þverbak við síðustu út- hlutun og var eins og menn færðu sig að minnsta kosti fimm ár aftur í tímann. „Skilin milli handverks og hönnunar eru dálítið óljós á íslandi," sagði Baldur J. Baldursson innan- hússarkitekt sem átti sæti í síðustu verðlaunanefnd DV í hönnun og lætur eins og þar sé eitthvert nátt- úrulögmál á ferðinni. Hann virðist þó í samtali við DV fyrir síðustu úthlutun hafa staðgóðan skilning á eðli hönnunar, og nefndin hafði tækifæri því í hópi tilnefndra voru alvöru hönnuðir. Þeim sem til þekkja brá heldur betur í brún þegar fréttir bárust af niður- stöðunni: Félagskapurinn Handverk og hönnun fékk verðlaunin. Ekkert vafamál er að frábær starfsemi fer þar fram en sú stofnun væri flokkuð sem dæmigerð handverksmiðstöð af hvaöa upplýstri menningarþjóð sem er - nema hér! Ruglinu er viðhaldið og það virðist því miður ekki vera sökum þekkingarleysis. Úthlutun Menningar- verðlauna DV í flokki listhönnunar hefur ekki þjónað hinum sívaxandi hönnunariðnaði á íslandi. Hún virð- ist þjóna handverkshagsmunum fyrst og fremst. Margt bendir þó til að jarðvegsskipti séu fram undan. Það sér í hönnunarmiðstöð. Hönnunar- og arkitektúr- deild Listaháskóla íslands hefur tekið á þessum mál- um. Hönnunarsafn er að verða til. Línurnar eru að skýrast og breytast og munu breytast hratt á næstu
Beinir tenglar
