/~/GtIG) Cl t"'b ICI CJ JLJV LAUGARDACUR I. FEBRÚAR 2003 Aldurinn hækkar o atgervið flýr \ nýrri skýrslu frá Hagfræðistofnun Háskóla ís- lands er rýnt íþéttbylismyndun á islandi og byggðaþróun. Þar er dregin upp mund afhljóð- látri byggðabyltingu sem hefur dregið bróður- partinn af ungu fólki að heiman til Reykjavíkur og eftirsitja minnkandi samfélóg landsbyggðar þarsem meðalaldur hækkar stöðugt og mennt- unarstig lækkar. Ásgeir Jónsson frá Hólum er einn höfunda skýrslunnar. Ef marka má þaö sem stendur í nýrri skýrslu um byggða- mál frá Hagfræöistofnun Háskóla íslands hefur orðiö bylting á íslandi. Þetta er bylting í búsetu sem felur það i sér ekki aðeins hefur fólk haldið áfram að streyma úr strjálbýli til þéttbýlis heldur hefur aldurssamsetning samfélagsins, sem áður var áþekk yfir allt landið, breyst umtalsvert á undanförnum 20 árum. Sá mikli fjöldi ungs fólks sem áður bjó hringinn i kringum landið hefur nú hópast til Reykjavíkur. Þegar litið er á aldursdreifmgu á landsbyggðinni sést stórt skarð sem fólk á aldrinum 20-40 ára hefði átt að fylla. í skýrslunni sjást fá merki um að þessi þróun sé að snúast við þótt tilhneiging sjáist í þá átt að fólk flytji til þéttbýliskjarna í nágrenni Reykjavíkur. Því er spáð að margvísleg vandamál muni skapast í mörgum sveitarfé- lögum úti á landi eftir 20-30 ár, þegar fólk á miðjum aldri, sem nú heldur byggðinni uppi, fer á eftirlaun. Þegar litið er á þann hluta skýrslunnar sem fjallar um menntun og búsetu verður ekki séð annað en þar sé stað- festur sá atgervisflótti sem margir hafa talið að setti sí- vaxandi svip á samfélög úti á landi. í skýrslunni segir orðrétt Ekki fyrir menntað fólk „Landsbyggðin virðist hafa lítið aðdráttarafl fyrir mennt- að fólk. Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra og Aust- firðir hafa misst frá sér 60-70% af þeim sem fæddust á ár- unum 1968-72, bjuggu þar 1988 og tóku lán hjá LÍN til fram- haldsmenntunar. Allir þéttbýliskjarnar á landsbyggðinni hafa neikvæðan flutningsjömuð fyrir menntað ungt fólk gagnvart Reykjavík og nágrenni Reykjavikur. Þótt Akureyri hafi neikvæðan fiutaingsjöfnuð gagnvart Reykjavík er hann jákvæður gagn- vart öllum öðrum stöðum úti á landi. Hins vegar standa margir þéttbýliskjarnar úti á landi bet- ur að vígi sem búsetustaðir fyrir ómenntaða en menntaða, sérstaklega héraðsmiðstöðvar. Akureyri, Sauðárkrókur, Húsavík, Egilsstaðir, Höfn i Hornafirði og Selfoss draga að sér fjölda fólks frá sínu svæði, svo dæmi sé tekið. Raunar er það svo að fleiri ómenntaðir flyrja frá Reykja- vík en koma til borgarinnar á ákveðnu aldursbili. í þessu felast bæði góðar fréttir og slæmar. Það hlýtur að teljast já- kvætt ef þéttbýli á landsbyggðinni nær að halda a.m.k. ein- hverju af aðdráttarafli sinu fyrir þennan hóp fólks." um hlutum, s.s. vexti sjávarútvegs og upphafi sjósamgangna. „Síðan fara íslending- ar hratt yfir sögu i þjóð- félagsþróun og þéttbýl- ismyndun á íslandi í byrjun aldarinnar var mjóg hröð, og í raun lík- ust því sem sést í þriðja heiminum í dag. Þessar hröðu breytingar hlutu að valda umróti meðal þjóðarinnar." Ásgeir hefur skrifaö margt um áhrif sam- gangna á búsetu fólks og breytingar á henni og vill meina að skortur á samgöngum og síðar mikil bót á þeim hafi haft mun meiri áhrif á þéttbýlismyndun en margt annað. „Þéttbýlismyndun á íslandi var mjög hröð þótt barist væri gegn henni með öllum ráð- um. Ég held að ef stjórn- völd hefðu snemma tek- ið meðvitaða ákvörðun um að styrkja ákveðna kjarna á Norðurlandi og Austurlandi væri Reykjavík alls ekki eins stór í dag og raun ber vitni." Stöðug varnarbarátta - Er hægt að leggja eitthvert mat á það í ljósi sögunnar hvernig eða hvort byggðastefn- an hefur borið einhvern árangur? „Þetta hefur verið varnarbarátta allan tímann," segir Ásgeir. „Það er erfitt að segja hvað hefði gerst ef ekk- ert hefði verið aðhafst. Hafi markmikið verið að hægja á þróuninni Ásgeir Jónsson er sveitastrákur og hagfræðingur frá Hólum Hjaltadal. Hann lýsir þá hefur það án efa tek- byltingu í byggðamálum í nýrri skýrslu. ist en ef markmiðið hef- ur verið að snúa henni við þá hefur það ekki tekist." - Þarna er þó rétt að skilja undan sjö ára tímabil á átt- unda áratugnum, þegar það sem kallað má „skuttogara- timabil" stóð yfir, en Ásgeir segir að sá tími sé um margt sérstæður og ekki gott að bera ástandið saman við aðra tíma. „Skuttogaravæðingin hreif þannig að fólki fjölgaði tímabundið á smærri þéttbýlisstöðum en það var skammgóður vermir." - Er hægt að benda á einhver lönd sem sambærileg eru við ísland þar sem aðgerðir af þessu tagi hafa borið einhvem árangur? „Þegar reynt er að hafa áhrif á þróun og búsetu með þessum hætti má ef til viil koma í veg fyrir brottflutning en í staðinn geta myndast það sem kalla má fátæktar- gildrur þar sem laun eru verulega lægri en annars stað-' ar. Það má kannski segja að helsti árangurinn af byggða- stefhu á íslandi sé sá að slíkar fátæktargildrur séu ekki til. Samt eru laun í ákveðnum greinum áberandi hærri í Reykjavík og nágrenni en úti á landi og bilið hefur auk- ist hröðum skrefum á síðustu sex árum. Á mörgum stöð- um úti á landi er tekjudreifing jafhari þótt það sé ekki einhlítt." Sveinn Agnarsson, Axel Hall og Asgeir Jónsson sömdu byltingarkennda skýrslu um byggðamál þar sem sagt er frá byltingu sem Asgeir telur að þegar sé orðin. DV-mynd GVA Samgöngur vinna gegn dreifbýli Þetta hljómar óneitanlega eins og landsbyggðin sé hægt og hægt að breytast í þann hluta landsins þar sem aðeins búa miðaldra og eldri og fáir hafa menntun um- fram skyldunám. Á sama tíma vilja allir búa í Reykjavík og nágrenni en í skýrslunni er sagt að einpóla samfélag, eins og það sem hefur myndast hér á landi með þéttri byggð á einu landshorni, eigi sér varla hliðstæðu nema í þriðja heiminum. Sú þversögn er kynnt í skýrslunni að bættar samgöng- ur geti unnið gegn smærri byggðum með því að ýmis verslunar- og þjónustufyrirtæki verða undir í samkeppni við fyrirtæki í stærra þéttbýli. En vitaskuld hljóta betri samgóngur að auka lífsgæði einstaklinga á staðnum. Hins vegar gætu bættar samgöngur fært byggðina út úr Reykjavík til byggðakjarna irman 1-2 klukkutíma akst- ursfjarlægðar frá borginni. Mjög fá merki eru þó um það að „flóttinn úr Reykjavík" muni skila sér til jaðar- byggða, m.a. vegna þess að byggðarkjarnar á áhrifasvæði Reykjavíkur geta boðið upp á allt það hagræði sem dreif- býli býður upp á, en með mun minni flutningskostnaði en þær byggðir sem fjær liggja. Samkeppnin um fólkið er því ekki aðeins háð á milli höfuðborgarsvæðis og lands- byggðar heldur einnig á milli staða úti á landi. Þessi samkeppni er háð á tvennum vígstöðvum: á grundvelli atvinnu, launa og kostnaðarhagræðis, en einnig á sviði félagslegra aðstæðna, tækifæra og lífskjara. Þéttbýlismyndun eins og í þriðja heiminum DV gekk á fund Ásgeirs Jónssonar, sveitapilts frá Hól- um, sem er fluttur á mölina eftir langt nám í hagfræði, en Ásgeir er einn þriggja höfunda skýrslunnar. Hinir eru Sveinn Agnarsson og Axel Hall. Við byrjuðum á því að tala um fyrirbærið byggða- stefnu í þeim skilningi að ríkisvaldið beiti sértækum að- gerðum til að draga úr fólksflutningum. Enn er talað um byggðastefnu í ræðum stjórnmálamanna þótt fólki hafi fækkað í dreifbýli en fjölgað í þéttbýli síðustu 100 ár, eða þar um bil. Hvað er byggðastefna gamalt hugtak? „Ólafur Ásgeirsson sagnfræðingur segir í bók sinni, Iðnbylting hugarfarsins, að þverpólitísk átök um byggða- mál hafi ráðið meiru um þróun islensks þjóðfélags en átökin milli hægri og vinstri í stjórnmálum," segir Ás- geir sem segir að íslenskt þjóöfélag hafi staðið kyrrt fram til loka nítjándu aldar en skömmu eftir það hafi farið af staö mjög hröð þéttbýlismyndun sem tengja megi ýms- Álver á Reyðarfirði hefur engin áhrif - Þessi skýrsla segir okkur því að ef til vill beri byggðaaðgerðir ekki árangur heldur fresti aðeins óum- flýjanlegri þróun. Stærsta deilumál okkar samtíma, bygging virkjunar og álvers á Austurlandi, er kynnt sem mikilvægt byggðamál. Mun bygging hennar hafa þau áhrif á byggðina sem fullyrt er? .Jíárahnjúkavirkjun er fyrst og fremst byggðaaðgerð fyrir Austfirði. Ef álver og virkjunin eru byrjun á vaxt- arferli, þar sem fleiri fyrirtæki koma í kjölfarið og e.k. þéttbýlishringrás kemst af stað, þá mun aðgerðin styrkja Austfirði verulega. Ef álverið kemur hins vegar aðeins eitt og stakt mun fólki líklega fjölga en vöxturinn á svæð- inu stóðvast um leið og framkvæmdirnar hætta, og þá hefur álverið líklega engin áhrif á byggðaþróun á Aust- urlandi þegar til lengri tíma er litið." - Byggðamál hafa alltaf verið viðkvæmt umræðuefni á íslandi þar sem menn tala um gjá milli landshluta og umræðan oft verið gildishlaðin í pólitískum skilningi. Hefur þetta verið erfitt fyrir sveitastrákinn og hagfræð- inginn? „Sem hagfræðingur verður maður að aöskilja fagleg
Beinir tenglar
