VÍSBENDING AUÐLINDA- SKATTUR FYRROG NÚ Dr. Þorkell Helgason Auðlindaskattur með hágengi Sjávarútvegur býr við betri afkomuskilyrði en aðrir atvinnuvegir. Þetta er auðsætt, þegar haft er í huga að hann hefur úr einstæðri auðlind að moða: íslenskum fiskimiðum. Síst ber að sýta góða afkomumöguleika í sjávarútvegi. Meinið er á hinn bóginn að afrakstur fiskimiðanna er takmark- aður, en þjóðin er fjölmennari en svo, að hún geti öll lifað af fiskveiðum auk þjónustu við sjálfa sig. Reynt hefur verið að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið og fitja upp á nýmælum. En nýliðið góðæri í sjávarútvegi hefur gengið nærri mörgum nýjum atvinnugreinum. Efnahagskerfið hefur ekki tekið mið af þeirri staðreynd að sjávarútvegurinn getur þrifist við lakari efnahagsskilyrði en flestir aðrir framleiðsluatvinnuvegir. Efnahagsramminn hefur, svo lengi sem elstu menn muna, miðast við þarfir sjávarútvegs og tryggt að hann tóri. Gengisskráningu hefur verið beitt lil að skammta útveginum kjör. Sjávarútvegurinn hefur þannig verið skattlagður með því að greiða honum í raun ekki fullt verð fyrir gjaldeyris- skil. Þetta er sá "auðlindaskattur" sem hefur verið lagður á sjávarútveg áratugum saman. Innheimta skattsins fór lengst af fram með tollum. Þeir voru lagðir á vörur sem fluttar voru inn fyrir þann gjaldeyri sem útvegurinn aflaði. En tollarnir voru ekki aðeins innheimtutæki. Þeirtryggðu innlendum samkeppnisiðnaði allgóð skilyrði, því að tollverndin vó á móti háu gengi. Þessi leið til gjaldtöku fyrir aðgang að fiskimiðunum var fær svo lengi sem hátollar voru í tísku. Alþjóðasamningar og breytt viðhorf gagnvarl tolla- mismunun hafa gert hana ófæra. Auðlindaskatturinn er þó enn lagður á sjávarútveginn með háu raungengi, en innheimtan hefur breyst: Annars vegar hefur ríkið fært tekjuöflun sína frá tollum á söluskatt, en hins vegar hefur almenningur tekið þátt í skattheimtunni með ódýrum innkaupum á erlendum varningi og þjónustu. Núverandi innheimtuleið nær ekki þeim tilgangi, sem sú fyrri hafði, að leiða í reynd til lægra raungengis fyrir samkeppnisiðnað en sjávarútveg, þar sem tollvernd er úr sögunni. En fleira gerir núverandi auðlindaskatt ótækan: Komnar eru nýjar útflutnings- atvinnugreinar sem ekki voru til á blómaskeiði hágengis- og hátolla- kerfisins. Á þessar greinar er því lagður sami "sjávarauðlindaskatturinn" í formi hás gengis. Jafnframl leiðir þessi tegund auðlindaskalts til hagsveiflna úr hófi fram, þar sem afkomuskilyrði alls atvinnulífsins mótast af afkomu sjávarútvegsins á hverjum tíma: Ari vel til sjávar hækkar raungengi krónunnar og öfugt. Fleira kemur til: Sá auðlindaskattur sem útvegurinn greiðir nú rennur að verulegum hluta beint til almennings í slað þess að fara til ríkisins í gegnum tollheimtuna. Afleiðingin er tvíþætt: Bágborin afkoma ríkissjóðs og falskur kaupmáttur almennings. Hvort tveggja endurspeglast síðan í sífelldum halla á utanríkisviðskiptum sem bindur þjóð- inni æ þyngri skuldabagga. Þjóðhag- sstofnun hefur reiknað út að raungengi hefði á árunum 1977-87 þurft að vera að meðaltali um 12% lægra en það var til þess að ná jöfnuði á viðskiptum við útlönd. Bætt fiskveiðistjórnun Hér hefur verið rætl um þann auðlindaskatt sem sjávarútvegurinn hefur í reynd greitt þjóðinni á liðnum árum. En það er ekki nema hluti þess sem útvegurinn gæti greitt. Alkunna er að fiskistofnarnir hafa lengi verið ofveiddir og alll of miklu kostað til að draga fisk á land. Takist að stjórna veiðum þannig að stofnarnir braggist og komist í heppilegustu stærð eykst afrakstur fiskimiðanna allnokkuð. En jafnframt má komast af með mun minni fiskiskipastól en nú er gerður út. Sýnt hefur verið fram á þetla með mörgum og mismunandi aðferðum. Niður- stöður eru nokkuð breytilegar eða frá því að minnka mætti flotann um 20% til þess að 40% af núverandi skipafjolda dugi við þessar aðstæður. Enda þótt ekki sé gert ráð fyrir nema fjórðungsminnkun flotans er þar feitan göit að flá hvað varðar sparnað í útgerðarkostnaði. Varðandi aflaaukn- ingu hafa einnig verið nefndar ýmsar tölur. Þó má ætla að heildarafli gæti aukist a.m.k. um 10% miðað við meðalafla liðinna ára. Stórum hluta af þeim auðlindaarði, sem hin gjöfulu íslensku fiskimið geta skilað, er kastað á glæ. Megnið af auðlindaskattinum kemur ekki til innheimtu. Hann fer í súginn. Kvótakcrfið, sem beitt hefur verið við stjórn fiskveiða frá árinu 1984, hefur tvímælalaust leitt lil nokkurrar lækkunar útgerðarkostnaðar, a.m.k. frá því sem gersl hefði að óbreyttri stjórnun. A kerfinu eru hins vegar ýmsar brotalamir. Nú eru til umræðu drög að mikilvægum endurbótum, sem felast í hreinu aflamarkskerfi með varanlegri kvótaúthlutun. Nái þessar hugmyndir fram að ganga má vænta þess að stærri hluti hins glataða auðlindaarðs skili sér til þjóðarbúsins. Ný hugsun Vandanum, sem felst í álagningu auðlindaskatts með háu raungengi íslensku krónunnar, hefur verið lýst hér að framan. Fyrri leiðir til úrbóta eru ekki færar. Vart er til nema ein lausn innan þess opna hagkerfis sem við búum nú við eða stefnum að í æ ríkara mæli. Hún er fólgin í lækkun á raun- gengi samhliða álagningu auðlinda- skatts á beinan hátl. Álagning auðlindaskatts getur verið með tvennu móti: Sölu veiðileyfa í formi uppboðs á aflakvótum eða gjaldtöku fyrir veitta aflakvóta. Vissulega er hér um ólíkar aðferðir að ræða hvað fiskveiðistjórnun varðar. Álagning auðlindaskatts með uppboði á aflakvótum felur um leið í sér aðferð til útdcilingar á kvótum í stað núgildandi úfhlutunar sem byggir í meginatriðum á aflareynslu. En þá er um leið komið í veg fyrir að útgerðarmönnum sé hyglað með ókeypis úthlutun. Sá kostur fylgir uppboðsaðferðinni að yfirvöld þurfa ekki að bera ábyrgð á upphæð auðlindaskattsins. Kaupendurnir gera það sjálfir. Hin aðferðin, gjaldtaka fyrir úthlutaða kvóta, nær þó einnig þeim hagstjórnarmarkmiðum sem að er stefnt. En hún leysir yfirvöld ekki undan þeirri kvöð að úthluta kvótunum og setur þeim það vandasama verk að ákveða upphæð kvótagjaldsins. Gengisfelling er meginatriði í þeirri kerfisbreytingu sem hér er reifuð. Hana framh. bls. 2.
Beinir tenglar
