D ISBENDING Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (fyrri grein) Ólafur ísleifsson hagfræðingur /\iafur Isieifsson, framkvœmdastjóri alþjóðasviðs \y Seðiabanka Islands, tekur sœti í framkvœmda- stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington DC itm tveggja ára skeið frá áramótum. Verður hann aðalfulltrúi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja (Executive Director), og stýrir skrifstofu þeirra hjá sjóðnum. Hann ritar um sjóðinn í þessu hefti Vís- bendingar og því næsta. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn á sér rætur í heimskreppunni og efnahagsvanda fjórða áratugar- ins. Heimsviðskiptin höfðu hrunið, peningakerfið var nánast óvirkt og þjóðir áttu í kapphlaupi um gengisfellingar hver gegn annarri. Þegar leið á heims- styrjöldina var tekið að huga að nýrri skipan efnahagsmála sem gæti skapað skilyrði fyrir hagvexti og hagsæld eftir stríðið. Tveir menn, hvor sínum megin Atlantsála, Bandaríkjamaðurinn Harry Dexter White, aðstoðarfjármálaráðherra Bandaríkjanna, og breski hagfræðing- urinn John Maynard Keynes lávarður, settu um svipað leyti fram tillögur að nýju fyrirkomulagi. Hugmyndir Whites urðu ímegindráttum ofan á.' I einföldum dráttum skyldi hin nýja skipan reist á frjálsum skiptanleika gjaldmiðla, stöð- ugu gengi mynta og greiðum gjaldeyris- viðskiptum eins og áður tíðkaðist. Ný alþjóðastofnun, Alþjóðagjaldeyris- sjóðurinn, skyldi vera vettvangur alþjóðlegrar samvinnu í efnahagsmálum og tryggja að starfað yrði í anda þessara nýju viðskiptahátta. Fyrstu árin Drög að stofnskrá Alþjóðagjaldeyr- issjóðsins voru lögð fyrir fjölþjóð- lega ráðstefnu sem haldin var í smábæn- um Bretton Woods í New Hampshire- fylkiíBandaríkjunumdaganal.-22.júlí 1944. Ráðstefnuna sóttu 730 manns, fulltrúar 45 þjóða. Þar voru jafnframt lögð drög að stofnskrá Alþjóðabank- ans. Bankanum var ætlað það hlutverk að standa að endurreisn eftir stríðið.2 Stofnskrá sjóðsins tilgreinir tilgang hans. Hann er að greiða fyrir alþjóða- viðskiptum, stuðla að háu atvinnustigi og hagvexti. Alþjóðagjaldeyrissjóðnum var falið að vera vettvangur samráðs og samstarfs í alþjóðlegum efnahagsmál- um. Hann skyldi stuðla að stöðugu gengi og greiðum gjaldeyrisviðskiptum og koma í veg fyrir samkeppni um geng- islækkanir. Stofngengi aðildarríkja skyldi ekki breytt nema til að leiðrétta grundvallarmisvægi í utanríkisviðskipt- um. Sjóðurinn skyldi veita lán til að aðstoða við að rétta misvægi á greiðslu- halla. Stofnskráin kvað á um fast verð- hlutfall milli Bandaríkjadals og gulls jafnframt því sem verðgildi gjaldeyris hvers aðildarríkis skyldi fest við dal eða gull. Stofnskráin s Arið 1968 var stofnskrá sjóðsins fyrst breytt. Þá var komið á varasjóðs- eigninni sérstök dráttarréttindi, SDR, sem úthlutað er til aðildarríkja sjóðsins og myndar hluta af gjaldeyrisforða þeirra. Önnur breytingin á stofnskrá sjóðs- ins var 1978. Hún var umfangsmikil og staðfesti fráhvarf frá gulltengdu fast- gengi áranna eftir stríð. Hún kvað meðal annars einnig á um að hætt skyldi að nota gull í viðskiptum sjóðsins við aðildarríki. Með þriðju stofnskrárbreytingunni 1990 var sjóðnum heimilað að svipta aðildarríki atkvæðisrétti tímabundið, brjóti það gegn ákvæðum stofnskrár. Aður gat sjóðurinn einungis svipt aðild- arríki réttinum til að nota fjármagn sjóðsins, en að öðrum kosti vísað því úr sjóðnum, bætti það ekki ráð sitt. Fjórða breytingin á stofnskrá sjóðs- ins var 1998. Hún kvað á um úthlutun sérstakra dráttarréttinda að fjárhæð 21,4 millj arðar SDR sem var tvöföldun á þegar úthlutaðri fjárhæð. Við úthlutunina urðu SDR í hlutfalli við stofnfé jafngild fyrir aðildarlönd sjóðsins, eða um 29,3%. Breytinginhaggaðiekkigildandiheimild sjóðsins til að gefa út SDR þegar þörf krefur að fullnægðum skilyrðum í því sambandi. Stofnskráin var samþykkt í lok Bretton Woods-ráðstefnunnar. Hún tók gildi 27. desember 1945 með stað- festingu 29 ríkja og var Island í hópi þeirra. Á fundi í Savannah í Georgíufy lki í mars 1946 voru starfsreglur sjóðsins samþykktar og menn kjörnir í fyrsta sinn í framkvæmdastjórn. Þar var ákveðið að aðsetur sjóðsins yrði í Washington DC. Fyrsti fundur framkvæmdastjórnar var haldinn í maí sama ár og var hún þá skipuð tólf stjórnarmönnum. Fyrsti ársfundur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Alþjóðabankans var haldinn í Washington DC haustið 1946.3 Breytingar á starfsemi Fastgengiskerfi Alþjóðagjaldeyris- sjóðsins stóð í nærri aldarfjórðung. Þegar líða tók á sjöunda áratuginn komu í ljós einkenni vaxandi spennu í gjald- eyrismálum. Bandaríkjadalur bar uppi gjaldeyrisforða margra landa á tímum ríkishalla, vaxandi verðbólgu og við- skiptahalla í Bandaríkjunum. Fast- gengið gaf ekki færi á nauðsynlegum sveigjanleika til að mæta þessu efna- hagslega ójafnvægi og hlaut því að láta undan þrátt fyrir gengisfellingu Banda- ríkjadals gagnvart gulli frá árinu 1968. Hinn 15. ágúst 1971 tilky nntu B andaríkin að þau myndu ekki lengur skipta gulli fyrir dali en árin á undan höfðu stjórn- völd glímt við halla á greiðslujöfnuði samfara lækkun gulleignar og erlendri skuldasöfnun í dölum.4 Eftir þetta fóru nokkrir helstu gjaldmiðlar heimsins á flot. Bretton Woods-kerfið var í upp- lausn. í desember 1971 tókst samkomulag með tíu stærstu iðnríkjum heims um nýtt gengi milli gjaldmiðla. Smithson-sam- komulagið, sem svo var nefnt, er eina dæmi hagsögunnar um að gengi heims- mynta hafi verið ákveðið við samninga- borð. Hér var vitaskuld aðeins tjaldað til einnar nætur og þar kom að kerfið hrundi endanlega þegar helstu gjald- miðlar fóru á flot í mars 1973. Eftir að fastgengiskerfið leið undir lok var stofn- skrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins breytt á þann veg að aðildarríkjum var í sjálfs- vald sett hvaða fyrirkomulag þau vildu hafa á gengismálum en sjóðurinn skyldi fylgjast náið með stefnu einstakra ríkja. Þar með hafði sjóðurinn í reynd lagað sig að nýjum aðstæðum í gengismálum heimsins. Tvær olíuverðsprengingar með sam- svarandi verðbólgu og þrengingum í heimsbúskapnum settu mark sitt á áttunda áratuginn og fram á hinn níunda. En þá komu til sögunnar ný vandamál sem stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þurfti að takast á við. Þetta var hin alþjóðlega skuldakreppa sem skall á í ágúst 1982 með lokun gjaldeyrismark- aðaríMexíkóogtilkynningustjórnvalda þar í landi um að þau gætu ekki staðið við greiðslur af erlendum lánum. Veiga- mikil breyting varð í framhaldi þessa á starfsemi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Sjóðurinn gegndi lykilhlutverki í að- gerðum til að létta skuldabyrði ríkja rómönsku Ameríku og fleiri þróunarríkja sem ratað höfðu í skuldavanda og til að finna leiðir til að örva hagvöxt og auka útflutningstekjur svo standa mætti undir greiðslum af erlendum lánum. Frum- kvæði og þátttaka sjóðsins í aðgerðum til hjálpar skuldugum þjóðum hafa gjarnan verið forsenda þess að aðrar fjölþjóðlegar fjármálastofnanir, einstök rfki og einkaaðilar hafi lagt hönd á plóginn. Eftir hrun Sovétríkjanna hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn með lán- veitingum og efnahagsráðgjöf átt (Framhald á síðu 4)
Beinir tenglar
