Vísbending

						D

ISBENDING

Hagsveifla í sögulegu samhengi

Alan Greenspan, seðlabankastjóri

Bandaríkjanna, sagði í álitsgerð

sinni fyrir bandaríska þingið

þann 17. apríl síðastliðinn að hann teldi

að það lægi ekkert á að hækka vexti á ný.

Engu að síður virðist hann vera vongóð-

ur um að umsnúningurinn í efnahags-

lífinu sé raunverulegur og að brátt blási

í seglin á þjóðarskútunni á ný. Þegar

efnahagssveiflur eru skoðaðar í sögu-

legu samhengi þá virðist líka að ekki sé

mikil ástæða til þess að hafa áhyggjur.

Kreppur og góðærí

Inýjasta hefti World Economic Out-

look, sem Alþjóðagjaldeyrissjóður-

inn gefur út, er gerð athygliverð rann-

sókn á kreppu- og góðæristímabilum

allt frá 1881. Þá kemur í ljós að það er

ekkert nýtt að spáð sé ýmist krónískri

kreppu eða endalausu góðæri, engu að

síður sveiflast efnahagsástandið enn

sem áður upp og niður. Þó má merkja

breytingar á þessum sveiflum.

I rannsókn Alþjóðgjaldeyrissjóðs-

ins er árunum frá 1881 til 2000 skipt í

fjögur tímabil: tfmabil fyrir stríð (1881-

1913), tímabil milli stríða (1919-1938),

tímabil Bretton Woods (1950-1972) og

tímabil eftir Bretton Woods (1973-

2000). Á tfrtiabilinu fyrir stríð var sam-

drátturinn í niðursveiflum að meðaltali

um4,3%en8,l%átímabilinumillistríða

sem má fyrst og fremst rekja til krepp-

unnar miklu 1929. Samdrátturinn er að

meðaltali minnstur á Bretton Woods

tímabilinu eða um 2,1 % en 2,5% á tíma-

bilinu á eftir. Bretton Woods tímabilið

samsvarar líka því tímabili sem kallað

hefur verið hið gullna tímabil í hag-

sögunni (sjá 35. tbl. 2001). Það má líka

sjá að samdráttarskeiðin voru styst á

Bretton Woods tímabilinu, eða 1,1 ár,

og mildust þar sem 50% þeirra höfðu

einungis 0-2% samdrátt en einungis

5,6% þeirra yfir 4% samdrátt. Á tíma-

bilinu eftir Bretton Woods var meðal-

lengd samdráttarskeiðs 1,5 áren 57,5%

þeirra höfðu einungis í för með sér 0-

2% samdrátt. Hins vegar höfðu 12,5%

þeirra meiri samdrátt í för með sér en 4%

sem má þó að miklu leyti rekja til olíu-

krísanna á tímabilinu. Meðallengd sam-

dráttarskeiða á tímabilinu fyrir stríð var

1,3 ár en 1,8 ár á tímabilinu á milli stríða.

Það sem er þó hvað mest áberandi er að

dýpri kreppur voru mun algengari á fyrri

híuta tuttugustu aldarinnar en á síðari

hluta hennar. Á tímabilinu fyrir stríð var

hlutfall efnahagslægða með samdrátt á

bilinu 0-2% um 29,4% en hlutfall þeirra

sem höfðu meira en 4% samdrátt um

37,3%. Tímabilið á milli stríða lítur enn

verrútenþarerhlutfall0-2%samdráttar-

skeiða um 23,5% en >4% um 58,8%.

Ef hagvaxtarskeið á þessum fjórum

tímabilum eru skoðuð kemur í ljós að

95% af Bretton Woods tímabilinu var

hagvaxtarskeið þar sem meðallengd

hvers skeiðs var um 10 ár. Á tímabilinu

eftir Bretton Woods voru 87% áranna

uppsveifla og meðallengd þeirra 7 ár.

Fyrir stríð voru hins vegar 75% tíma-

bilsins hagvaxtarskeið sem stóðu að

meðal tali í 3,6 ár sem er sama meðallengd

og á tímabilinu á milli stríða en þá var

uppsveifla 71% af tímabilinu. Á seinni

hluta tuttugustu aldarinnar var hagkerf-

ið lfka fljótara að ná sér eftir niðursveiflu,

þ.e. það tók einungis 1,1 ár á Bretton

Woods tímabilinu að ná fyrri hagsæld-

artoppi og 1,7 ár á tímabilinu eftir Bretton

Woods. Umsnúningurinn tók hins veg-

ar lengri tíma á fyrri tímabilum, 2,7 ár á

tímabilinuámillistríðaog2árátímabilinu

fyrir stríð.

Niðurstaðan er sú að samdráttar-

skeiðin eru að verða mildari og hagvaxt-

artímabilin lengri. Rannsóknir á síðustu

þremur áratugum styðja einnig þessa

niðurstöðu. Meðalhagsveiflan hefur

einnig lengst úr fjórum í sex ár síðustu

þrjá áratugi. Þar sem meðalhagsveiflan

byrjar yfirleitt með um eins árs niður-

sveiflu þar sem samdrátturinn er eitt-

hvað minni en 3% og í kjölfarið tekur við

fimm ára hagvaxtartímabil þar sem vöxt-

urinn er rétt rúmlega 3% á ári. Niður-

staðan úr sveiflunni er því sú að lands-

framleiðslan er um 14% hærri í lok hennar

en í upphafi.

Klassísk niðurs veifla

s

Ymsar aðrar merkilegar niðurstöður

er að finna í rannsóknum Alþjóða-

gjaldeyrissjóðsins, t.d. að samtímanið-

ursveiflur eru algengt fyrirbæri í alþjóð-

legu samhengi og fjárfestingar leika

stærra hlutverk í niðursveiflum nú en í

lok nítjándu aldar. Þá kemur einnig fram

að samdráttur í fjárfestingum hefur jafn-

an áhrif í niðursveiflu en að það sé aukin

neysla sem er jafnan drifkrafturinn í upp-

sveiflu.

Það sem vekur þó einna mesta

athygli í rannsókn Alþjóðagjaldeyris-

sjóðsins er að sú lægð sem gengur yfir

núna er meira og minna eftir bókinni.

Rétt eins og á öðrum mildum samdrátt-

arskeiðum þá hefur samdrátturinn verið

mun minni en ætlað var. Lítil verðbólga

hefur leikið mikilvægt hlutverk í þessari

þróun þar sem hún gerði það kleift að

hægt var að lækka vexti mikið og hratt.

Sögulega þá er lengd mildra samdráttar-

skeiða svipuð og því ekki ótrúlegt að

svo verði einnig nú og að umsnún-

ingurinn sé að eiga sér stað. Hins vegar

má lesa úr fortíðinni að umsnúningurinn

tekur yfirleitt jafnlangan tíma hversu

löng eða djúp sem lægðin var. Að meðal-

tali tekur umsnúningurinn um 30% lengri

tíma en niðursveiflan tók. Þetta þýðir að

draumurinn um skjótan bata á ekki við

söguleg rök að styðjast.

Jafnvel hegðun verðbréfamarkað-

arins lítur að mestu leyti eins út og í fyrri

samdráttarskeiðum. Engu að síður var

hin mikla verðhækkun rétt áður ekki

dæmigerð þó að henni hafi að mörgu

leyti svipað til aðdragandans að krepp-

unni miklu á þriðja áratuginum. Verð-

lækkun á hlutabréfamörkuðum er þó

einkennandi fyrir niðursveiflur. Hluta-

(Framhald á síðu 4)

Ýmsar upplýsingar um samdráttar- og hagvaxtarskeið

frá 1881 til 2000

Breyting á vergri landsframleiðslu í iðnríkjunum,

þróunarlöndunum og heiminum frá 1997 til 2004

	Fvrir stríð	Milll stríða	Bretton \V.	líftir 11W

	1881-1913	1919-1938	1950-1972	1973-2000

Sniii<l|-iiH;ir.ski'ið				

Meðalsaimiráltur	4.3'/,.	8,1%	2.1%'	2.5%,

Hluifult ssmctaSttarstóða með...				

0-2% samdrdtt	29,4%	23,5%	50.0%	57,5%

2-4% saincirált	33,3%	17,6%	44.4%	30,0%

>4% samdrátt	37,3%	58,8%	5,6%	12.5%

Hlutl'all ára í niðursveiflu	24,7%	29,4%	5,2%	12,5%

Hlutfall samtlráttarskciða...				

1 órað tengd	79.4%	60,«%	94,4%	60,0%

I cir að lengd	16,7%	15.7%	5,6%	32.5%

3 cir cðci nicira að lengd	3,9%	23.5%	0,0%	7.5%

Meðallengd niðtirsveiliu (ár)	1,3	1,8	1.1	1.5

Haiívaxtarsltcrð"				

MeðalliaavtíJt-lur	19,8%	34,6%	102,9%,	26,9%

Mcðallengd uppsvciflu (ár)	3,6%	3,7%	10,3%	6,9%

UtTisnuninystíini (ár)	2.0	2.7	1,1	1.7

1997    1998    1999    2000    2001    2002    2003    2004