Vísbending

						Höfundur: Benedikt Jóhannesson - Myndir: Geir Ólafsson.

Samband þjóðarinnar við ráðamenn er ekki alltaf vinsamlegt. Stundum ber hún

djúpa virðingu fyrir þeim en oft lýsir hún þeim sem óttalegum jólasveinum.

Kannski ristir hvorug tilfinningin mjög djúpt en vonandi þó sú fyrri dýpra

en hin síðari. En hvað ef þetta væri öfugt? Ef það væru alvörujólasveinarnir sem

stjórnuðu landinu?

Þegar líður að jólum hefur Vísbending stundum litið á ýmsa hluti frá óvenjulegu

sjónarhorni. Vangavelturnar hér á eftir eru hvorki fræðilegar né alvarlegar en þó er byggt

á alþýðufróðleik um jólasveinana og skyldmenni þeirra, einkum heiti þeirra og venjur.

I Arna Björnssonar um Sögu daganna segir svo: „Sú tilgáta hefur verið viðruð, reyndar

með miklum fyrirvara, að Grýla og fjölskylda gæti verið endurspeglun alþýðu á grimmum

yfirvöldum. Grýla kemur fyrst verulega fram á sjónarsvið eftir að einveldi konungs verður

algert á 17. öld. Jólasveinar gætu samsvarað sýslumönnum konungs sem heimtuðu skatt

af fátækum. Þeir taka hinsvegar að mildast eftir að einveldi er afnumið á 19. öld, og á

20. öld verða þeir þjónar hinnar áhrifamiklu verslunarstéttar." Ýmsir kynnu að vilja taka

undir þessa kenningu nú fremur en nokkru sinni, en hér er hún sett fram til þess að sýna

að fræðimenn hafa raunverulega velt slíku fyrir sér í alvöru. í því sem á eftir fylgir er

í engu litið til líkinda með einstökum jólasveinum og ákveðnum ráðamönnum, hvorki

fyrr né síðar. Sjái menn slíkt er um tilviljun að ræða. Helstu heimildir eru Þjóðsögur Jóns

Arnasonar og Saga daganna.

Benedikt Jóhannesson.

FjÖLSKYLDAN

Um tíma var því haldið fram að öll völd hérlendis væru í höndum nokkurra áhrifamikilla

fjölskyldna. Einkum voru það gamlir Alþýðubandalagsmenn sem töluðu um fjölskyldurnar

fjórtán (eða fimmtán), líklega helst vegna stuðlasetningar. Aldrei varð það vel Ijóst hverjar

þessar fjölskyldur voru. Jólasveinarnir eru taldir bræður en ekki er öllum ljóst hve margir

eða hverjir þeir eru. Fjölskylda jólasveinanna er ekki vel skilgreind heldur, en þó liggur

nokkum veginn fyrir að Grýla er ættmóðirin. Oljósara er um faðernið en Leppalúði hefur

þó alllengi verið talinn faðir þeirra. í samfélagi þar sem þessi fjölskylda hefði öll völd ættu

þau hjón að gegna æðsta embætti, vera drottning og kóngur, eða nú á dögum forsetahjón.

Islendingar hafa löngum gumað af því að hafa orðið fyrstir til þess að kjósa sér konu sem

forseta. En hróður þeirra nær miklu lengra aftur ef litið er á Grýlu sem höfuð þessarar merku

ættar. Og reyndar hefur engum komið til hugar að hugsa sér neinn annan sem tróni á toppi

ættartrésins. Hlutskipti Leppalúða hefur orðið það sama og margra annarra eiginmanna

frægraforustukvenna.tildæmiseiginmannaMargrétarThatchereðaAngeluMerkel.Örlög

þeirra eru að standa álappalegir í skugga kvenna sem sópar að.

Grýla er oft sögð ógnvænleg kona eins og margar þær konur sem karlar telja að ógni

sér, en þó að hún hafi ekki beinlínis Séðs og heyrðs sjarma þá er hún engu að síður haldin

nægilegum kvenþokka til þess að hún hefur átt eina þrjá ektamaka,5o/a, Gusi og Leppalúða

og með þeim tugi barna. Um hana er sagt: „Hökuskeggið hæruskotið og hendumar þá,

stórar eins og kálfskrof og kartnöglur á." [Grýlukvæði Stefáns Ólafssonar í Vallanesi, frá

17. öld]. Hún gæti reyndar líka ratað í Gestgjafann því að hún kunni talsvert fyrir sér í

matargerðarlist „þegar hún fer að sjóða til jóla." Að vísu lagði hún sér einkum til munns

óþekk börn og var notuð til þess að hræða þau sem stigu út af dyggðum prýddum vegi. Ætla

má að í takt við tfðarandann yrði hún nú umburðarlyndari gagnvart ýmsum yfirsjónum ef

hún gegndi æðsta embætti.

RÍKISSTJÓRNEN

Jólasveinarnir eru oftast taldir þrettán en hér á landi eru tólf ráðherrar. í sjálfu sér er það ekki

sérstakt áhyggjuefni því að menn eru ekki ráðherrar til lífstíðar og stundum er skipt um menn

íríkisstjómum. Svo er það svo að miklu fleiri nöfn eru til ájólasveinum en þrettán og þvíer

ekki ástæða til þess að einskorða sig við þá allra þekktustu þó að auðvitað beinist athyglin

fyrst og fremst að þeim. Áður en lengra er haldið

er þó rétt að rekja í stuttu máli hvaða hæfileika

jólasveinar þurfa að hafa til að verða ráðherrar.

Allir þekkja unurnar: „Jólasveinar einn og átta

ofan komu af fjöllunum." Þetta er einmitt eitt

helsta einkenni á raðherrum fyrr og síðar. Þegar

eitthvað gerist koma þeir af fjöllum. „Jólasveinar

ganga um gólf með gylltan staf í hendi." Þetta

var til skamms tíma aðalástæða þess að menn

gáfu sig að stjórnmálum, þeir vildu komast að

kjötkötlunum, höndla gyllta stafi. „Upp á stól

stendur mín kanna." Flestir stjórnmálamenn enda

sem diplómatar og dreypa þá óspart afkönnurmi,

ef marka má sögur. Jóhannes úr Kötlum yrkir

líka: „Lævfsir á svipinn, þeir leyndust hér og þar,

til óknyttanna vísir, ef enginn nærri var."

Forsætisráðherra er æðstur allra. Það er

því eðlilegt að í það embætti veljist fyrsti

jólasveinninn, Stekkjarstaur. Nafnið ber það

með sér að hann sé hár og mikill og jafnvel

fastur fyrir. Allt eru þetta eiginleikar sem gætu

prýtt góðan forsætisráðherra.

Utanríkisráðherra þarf að hafa gott nef fyrir

lausnum á vandamálum og því eðlilegt að

Gáttaþefur setjist í þann stól. Ekki væri heldur

verra ef hann vissi lengra en nef hans nær því að

þá væri hann með greindustu ráðherrum.

Eins og kunnugt er búa allir jólasveinar á

rjöllum og þekkja þvíeflaust vel náttúru landsins.

Því gætu margir orðið samgönguráðherra sem

hefur ferðalög á sinni könnu. Giljagaur er þó

-6-