Frjáls verslun

						Guðbergur Bergsson: Faðir og

móðir og dulmagn bernskunnar.

Forlagið 1997.

0ví aðeins er ævisaga einhvers

virði að við, sem hana lesum, sjá-

um sögu þjóðarinnar og örlög í

nýju ljósi eða hún knýi okkur til

að skynja líf okkar og tilveru að nýju.

Og slíkar bækur eru fágætar en mjög

verðmætar. Nú hefur ein slík bæst við.

Meira að segja má fullyrða að Guð-

bergur Bergsson bendi á glænýja leið

til að greina frá æviferli. Faðir og móð-

ir og dulmagn bernskunnar er einstök

í sinni röð; enginn íslendingur hefur

áður ritað minningar sínar með viðlíka

hætti.

í e.k. inngangi verks síns segir

Guðbergur að ævisögur séu.....ekki til, strangt á litið, því fátt glat-

ast jafn algerlega og ævi manns, þannig að aðeins er hægt að

færa í letur löngun hans til að varðveita andblæ hennar í orðum.,,

í framhaldi af því segir að verkið sé sagnfræðilega rangt en því sé

.....ætlað það hlutverk að vera nokkurn veginn rétt, tílfinninga-

lega séð, hvað höfundinn varðar." Því kallar Guðbergur sögu sína

„skáldævisögu".

Þessi orð verða ekki dregin í efa; minningar okkar eru skáld-

aðar að nýju í hvert sinn sem þær koma úr djúpunum upp í hug-

ann. Eftir lifa hins vegar kenndir sem aldrei gleymast alveg eða

breytast þótt allir ytri atburðir umskapist E.tv. má segja að

kenndirnar taki við þar sem atburðum lauk og skáldi þá að nýju.

Skáldævisaga Guðbergs hefst á því að hann kemur í húsið

sem er bernskuheimili hans, umgjórð fyrir æskuna og kenndir

hennar. Þá bregður svo við að yfir hann færist ró og friður - og

syfja. Hann leggst til svefns og sefur eins og steinn í fyrsta sinni

um langt skeið, svefni barnsins. Hann virðist hitta sig sem barn,

eða barnið sem blundar í honum, og verða barn að nýju, hinar

barnslegu kenndir sækja að. Hann er kominn „heim" eins og fað-

ir hans sem fluttist vestur á Snæfellsnes á gamals aldri til að vera

heima síðustu árin. Við búum e.tv. víða á langri ævi en spurning,

sem hlýtur að sækja á, er þessi: Hvar eigum við heima? Hvar varð

andi okkar til?

Það, sem gerir sögu Guðbergs sérstaka og einstaka í röð ævi-

sagna, er meðferð hans á efhinu. Hver atburður, hversu smár

sem hann sýnist, jafnvel einungis tílsvar, verður honum tílefni

vangaveltna sem oftar en ekki enda í heimspekilegri niðurstöðu

um líf mannanna og örlög. Ég nefni sem dæmi er móðir hans fær-

ir manni sínum mat er hann vinnur við smíðar hússins sem

verður heimili fjölskyldunnar. Hún tekur syni sína með og þá

þyrstír í að taka á verkfærum fóður síns. Þá segir: „Lóngun-

in var mikil, því að það var sagt að maður gæti drepið bæði

sig og aðra [...] svo að þetta voru einstaklega heillandi

verkfæri fyrir saklaus börn sem þrá vopn og dráp-

stæki ekki tíl neins sérstaks heldur bara tíl að drepa

það sem er ljótt - hina krakkana." Og svo kemur nið-

urstaðan: „í huga barnsins er sektin alltaf hjá öðr-

um. Góð böm eiga sér ekki háleitari hugsjón

en þá að fá að ganga milli bols og höfuðs á hinu

Þetta er dúlMtyá

illa með heflum, sögum, hömrum,

sleggjum og sporjárnum" (28-29).

I fyrsta hluta sögunnar er faðirinn í

brennidepli, harðjaxl sem á ungum

aldri missir föður sinn og er sendur til

vandalausra en eignast hníf og spýtu

sem eins konar uppbót fyrir fjölskyldu

sína, ást föður og móður, losnar tví-

tugur úr vistinni og finnur móður

sína. Hann er einfari og ólíkindatól, á

sér engan guð og þarfnast einskis

manns. Hann á sér ekkert athvarf á

jörðinni utan vinnu, enda fellur hon-

um aldrei verk úr hendi. Sögin er hon-

um í senn guð og vímugjafi. Slíkur

maður verður ekki þeirri kreppu að

bráð sem er sögutími verksins. Hins

vegar er hann ekki sá faðir sem dreng-

ir hans þarfnast Hann heldur þeim í fjarlægð og ásakar þá sífellt

fyrir hyskni og letí.

Á sumrin fer þessi alþýðumaður í kaupavinnu tíl Skálholts og

kynnist þar íslenskri yfirstétt sem leyfir sér þann munað að velta

fyrir sér stórmálum sem ekki þurfa að þjóna maga og munni, eins

og td. því hver sé höfundur Njálu.

Lýsing móðurinnar er nærfærnari og henni tengist fegursti

kafli bókarinnar, kaflinn, „Það að lesa bænirnar sínar" er hún

leggst upp í rúm með börnum sínum og nánast samsamast þeim

og þau henni.

Móðirin á sér sögu líkt og faðirinn og hana hrikalega. „Ég

vissi [...] eiginlega aldrei hvað ég var sjálf. Nema það að ég var

ekki barn." (bls. 37), sem ekki var von. Hún var á barnsaldri gerð

ábyrg fyrir húsverkum og uppeldi yngri systkina sinna og auðvelt

er að sjá að sálin hefur beðið hnekki. Með dularfullum hætti tel-

ur hún hins vegar að hún hafi notíð sérréttinda með þessum

þrældómi, verið tekin fram yfir systkini sín. Engan þarf að undra

þótt sb'k kona hafi litla samúð með leikjum barna sinna og kalli

það að „fíflast". Báðir foreldrar sögumanns okkar bíða sálartjón í

æsku sinni og ná sér aldrei að fullu.

Konur fá meiri lýsingar í bók Guðbergs, ekki síst „kerlingarn-

ar". Ógleymanleg með öllu er t.d. lýsing móðurömmunnar sem

er slíkur dugnaðarforkur að hún getur ekki lokið setningum sem

hún byrjar á, hvað þá umræðuefnum hverju sinni. Gestí sína skil-

ur hún eftír yfir kaffi en þýtur tíl verka sinna. I annan stað hefur

hún fundið sér sæluheim þar sem blóm og ilmur þeirra ríkir.

Þess er ekki að vænta að menningarlíf blómstri við slíkar að-

stæður sem Guðbergur lýsir - þótt vitað sér að margir listamenn

sóttu staðinn heim. List þeirra náði náttúrlega einungis til fárra,

þeirra sem meira máttu sín. Kaldalóns kemur lítillega við

sögu en ekki sem listamaður heldur tanntökumaður, og

hann ekki merkilegur á því sviði. Gunnlaugur Scheving

málaði eitt sinn mynd af húsi þeirra og þá blasti við öllum

að höllin stóð ekki undir nafni, enda hét myndin Skjöld-

ótt hús.

Þetta er mikil saga og það á ekki að gleypa hana í sig

heldur lesa hægt og varlega og læra af. Stíllinn og hið

bælda háð, stórfengleg fyndni í bland við nærfærni

og ljóðrænu, gera söguna að einstöku verki. 111

Faðir og móðir og dulmagn bernskunnar hlaut nýlega Islensku bókmenntaverðlaunin

70