Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						386
LESBOK   MORGUNBLAÐSINS
Jól og Heiðni.
TJtdráttur úr ritgerðum
eftir lögmann Pál Vídalín.
VERT mannsbarn í landi
voru veit hvað jól þýðiv
— og veit þó alls ekki.
Unglingar og öldurmenni vita
það: að jól er sama sem fæð-
ingarhátíð frelsarans. En þessi
skilningur nær ekki alla leið,
af því að jól er eldra orð í
norrænu máli en kristnin sjálf.
Páll lögmaður Vídalín hefir
skýrt þetta orð í bók, sem nú
er fágæt og heitir Skýringar
yfir fornyrði lögbókar. Mjer
kemur í hug, að gefa almenn-
ingi reykinn af rjettum Víði-
dals-spekingsins, sem var dótt-
ursonur Arngríms lærða. Reyk-
urinn einn af rjettum þessa
fræðimanns, hefir í sjer meira
næringarefni handa sálum vor-
um en ljettmetið sem borið er
á borð fyrir þær, oftast nær
um jólaleytið.
Þó að örðugt sje að finna
uppruna orðsins jól, af því að
það er til orðið í heiðnum sið,
endur fyrir löngu, vil jeg kunn-
gera það, sem mjer virðist orð-
ið þýða i heiðni. Það þýðir þar:
rikulega veislu. Þetta sanna jeg
fyrst og fremst með vísu, sem
Grani skáld kvað um hernað
Haralds konungs harðráða í
Danmörk, þar sem hjet Þjólar-
nes á Jótlandi:                        s
Dögglingur fjekk at drekka
danskt blóð ara jóði;
hörð  frá jég  hilmir gerði
hugins jól við nes Þjólar.
Ætt spornaði arnar
all-vítt um val fallinn.
Hold át vargr sem vildi
(vel njóti hann þess) Jóta.
Hjer er alt sem til veislu heyr-
ir, handa boðsgestunum: ara-
jóð   þ.   e.   a.   s.   arnabörn   fá
danskt blóð að drekka. Ætt
arnar spornaði þ. e. sparkaði
um valinn. Vargur þ. e. úlfur-
inn át hold Jóta eins og hann
lysti; og þetta kallar skáldið
hugins-jól, þ. e. hrafnsins-jól,
sem konungur hafi gert fyrir
Þjólarnesi, því að hrafninn er
og meðal gestanna talinn að
þessum jólúm — þ. e. ríku-
legum sælgætisveitingum — er
Dönum var hart úti að láta.
Annað vitni mitt um það,
að jól þýði veislu, er Sæmund-
ar Edda í Lokasennu, þegar
Loki gekk í höll Ægis, þar sem
goðin öll — Æsirnir — sátu
að veislu hjá Ægi í Hljeseyju:
Inn skal ganga — Ægis hallir í
á þat sumbl  at sjá,
jól ok áfó — færi ek ásasonum
ok blend eg þeim svo meini
_ A_.                                 mjöð.
Hann kveðst vilja sjá á
sumbl, og færa þeim jól, þ. e.
veislu og áfó, þ. e. áfengi.
Þriðja vitnið, sem sannar að
jól þýðir veisla, er í Eddu, þar
sem björninn er nefndur finn-
andi jóla, þ. e. krása eða veislu-
fagnaðar, því að hann er fund-
vís á bráð.
Fjórða vitnið er nafn Óðins
í Eddu: Jólnir, dregið af jól-
um, því að Óðinn var höfundur
blótveislna í fornum sið. —
Það legg eg enn til þessa
máls, að alþýða kallar það
jóla-bál sem er. vel logandi,
eld eða ljós. — Svo segir í
Hávamálum:
„Við eld  skal  öl  drekka"
og þá  heitir gestaboðseldurinn
jólabál, veislubál, gestboðslogi.
Löngu síðar, þegar langeldarn-
ir lögðust niður sem   (jóla)-öl
var borið um og Ólafur kyrri
Noregsk'onungur hafið sett kon-
ungshásæti fyrir þverpalli,
komu þar mörg ljós í staðinn
fyrir langeldana og færðist þá
nafnið jólabál yfir á Ijósin og
helst það enn í dag — segir
Páll Vídalín.
Nú mundi mjer verða svar-
að á þessa leið: að þar sem jeg
segi að jól þýði sama sem veisla,
þá sje óviðfeldið að segja jóla-
veisla, því að það væri sama
sem veislu-veisla. Þar til liggja
þau svör, að þetta málfar er
eigi andhælislægra en hitt, að
segja blótveisla, því að orðið
blót merkir veislu. Þetta sann-
ar Ólafs saga helga, þar sem
hún segir frá Sigurði föður Ás-
bjarnar Selsbana: „Hann var
því vanur meðan heiðni var at
hafa þrenn blót: eitt at vetur-
nóttum, annat at miðjum vetri,
þriðja at sumri. En síðan Sig-
urðr fók við kristni, hjelt hann
teknum hætti um veislurnar.
En hafði þá um haustið vina-
boð, en um veturinn jólaveislu,
ok bauð þá enn til sín mörgum
manni. Þriðju hafði hann um
páska". Hjer er það sýnt, að
það sem fyrst heita þrenn blót
í heiðni, heita þrjár veislur í
kristni.
Nú hefi jeg sýnt fram á það,
að ekki er það andhælislegt að
nefna jólaveislu, þó að jól þýði
veislu og er þess að gæta, að
kristnir menn hafa ritað sög-
urnar og fært nafnið yfir á
fæðingarhátíð   lausnarans.
Snorri segir um Hákon kon-
ung Aðalsteinsfóstra: „Hákon
konungur setti þat í lögum, að
hefja þann tíma jólahald, sem
kristnir menn; skyldi þá
hverr maðr eiga mælis öl, en
gjalda fje ella, en halda hei-
lagt, meðan öl ynnist, en áður
var jólahald haft höggu-nótt,
þat var miðsvetrar nótt ok
haldin þriggja nátta jól". Nú
má af þessu sjá að þetta gjör-
valt orða tiltæki Snorra gef-
ur til kynna, að hann telur
það eitt og sama, að halda jól
og halda veislu.
En  ef  því  verður  haldið  til
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 385
Blašsķša 385
Blašsķša 386
Blašsķša 386
Blašsķša 387
Blašsķša 387
Blašsķša 388
Blašsķša 388
Blašsķša 389
Blašsķša 389
Blašsķša 390
Blašsķša 390
Blašsķša 391
Blašsķša 391
Blašsķša 392
Blašsķša 392
Blašsķša 393
Blašsķša 393
Blašsķša 394
Blašsķša 394
Blašsķša 395
Blašsķša 395
Blašsķša 396
Blašsķša 396
Blašsķša 397
Blašsķša 397
Blašsķša 398
Blašsķša 398
Blašsķša 399
Blašsķša 399
Blašsķša 400
Blašsķša 400