Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						3M*r$mtW«ftsta*
132. tbl. — 10. september 1967. 43. árg.   |

GALDRA
MEISTARINN
ÍISLENZKRI
þJÖDSÖGU
Ettir   Benedikt   S.    Benedikz
Grein sú, er hér birtist, er að stofni til erindi, sem höfundur
birti í Durham University Journal fyrir nokkru, en Benedikt
er um þessar mundir bókavörður við Háskólabókasafnið í *>ur-
ham í Englandi. í þessari grein og annarri f jallar hann um
galdrameistarann í íslenzkum þjóðsögum, allt frá Sæmundi
fróða og fram á síðari aldir.
k3 tarfsfélagi hins mikilhæfa manns
Árna Magnússonar spurði hann eitt sinn
hvert væri efni íslendingasagna. Svarið
var stutt og laggott: „Bændur að fljúg-
ast á." Og séu sögurnar sagðar umbúða-
laust má segja, að hann hafi hitt nagl-
ann á höfuðið því þótt fullgerðar sög-
urnar innihaldi margt annað voru þetta
undirstöðuatriðin, sem lifðu í manna
minnum þar til söguhöfundar tólftu og
þrettándu aldar spunnu úr þeim þau
listaverk, sem lifað hafa fram á okkar
dag.
Á sama hátt gæti hið stutta svar við
spurningunni: „Hvert er aðal-viðfangs-
efni þjóðsagnanna eftir siðaskipti?" ver-
ið „Hjátrú", en svar þetta er mjög tak-
markað eins og allar afmörkunartil-
raunir. Á myrkuröldunum milli siða-
skipta og sjálfstæðisvakningarinnar kom
fram ný tegund þjóðsagna og voru ræt-
ur þeirra mjög frábrugðnar þeim, sem
hinar fornu bókmenntir spruttu af. Hér
gefst aðeins tækifæri til þess að teikna
mjög lauslega þann aldaranda og kring-
umstæður þær sem mynduðu sagnir
þessar. Uppspretta mikils meiri hluta
sagnanna er ævaforn, því að galdratrú
er jafngömul íslandsbyggð. Fram að
siðaskiptum eigum við þó ekkert, sem
ber þessu vitni, þó að í Islendinga-
sögum séu dæmi í heiðnum jafnt og
kristnum sið um fólk, sem „vissi lengra
en nef þess náði" eins og orðtakið hljóð-
ar. Undir lok sextándu aldar varð þó
mjög snögg breyting á. Ofsóknabylgjan
mikla, sem flæddi yfir Evrópu á síðari
helmingi fimmtándu aldar og reis hæst
með útgáfu hinnar hræðilegu kennslu-
bókar mannvonzku Malleus Malefica-
rnm, sem er ógurlegra vitni hennar en
nokkur ofsóknaráróður eldri eða nýrri,
kom seint til íslends vegna þess að það
lá   langt   utan   við   aðalsamgönguleiðir
Norðurálfu og utan við milliþjóðaátök
meginlandsins. Róstur siðaskiptanna
lengdu enn bilið um hálfa öld. Þegar
hún loks hófst var ofsóknin tvöfölduð
að afli vegna tafarinnar. Á síðasta fjórð-
ungi sextándu aldar sukku landsmenn
ennfremur í fen andlegrar og líkamlegr-
ar niðurlægingar og þar við sat í rúm-
ar tvær aldir. Siðbótarmenn rændu al-
menning andlegum hjálpargögnum
gömlu trúarinnar, og nefndu um leið
allt, sem fólk mundi fyrr sem gott og
gegnt, innblástur djöfulsins.
xindlega nærðist þjóðin nú á
frauðmeti er völdu því fákunnandi
klerkar, sem flestir voru engu betur á
sig komnir sjálfir, líkamlega og and-
lega, en sóknarbörn þeirra. Næringin
var illmelt og misskilin lútersk kenn-
ing, guðfræðistaðgengill, sem lagði meiri
áherzlu á helvíti en himnaríki og kallaði
djöfulsins, næstum allt er fólk hafði áð-
ur álitið vera gu'ðsgjöf. Allt nema örfáar
þræltuggðar hugmyndir úr illa gerðum
þýðingum þýzkra og danskra skriffinna,
sem prentsmiðjan á Hólum gaf út, var
úthrópað sem villutrú og djöfulskapur
með slíkum ofsa, að það er engin fui'ða
þótt slíkt umburðarleysi væri enn að
finna í hugum eldra fólks í fjarlægustu
héruðum landsins rúmlega þremur og
hálfri öld síðar.
Yfir þessa þjóð skall á sautjánda öld
eitthvert hryllilegasta ofsóknarbrjálæði,
sem um getur þar til kemur að kyn-
þáttaútþurrkunartilraunum þessarar ald-
ar. Fólkið hafði kynnzt göldrum og
galdramönnum allt frá vordögum Gamla
þjóðveldisins, reglur þeirra og þulur
fann þaS í bókmenntum fortíSarinnar,
Eddukvæðum, dróttkvæðum, í Islend-
ingasögum, og einnig í beinum munn-
mælasögum, er skrifaðar voru niður á
fjórtándu og fimmtándu öld, og Árni
Magnússon bjargaði. Engar sögur þessar
eru þó eins þrungnar gjörningum í þágu
hins illa og þær, sem varðveitzt hafa frá
sextándu, sautjándu (sérstaklega) og
átjándu öldum.
Þá varð kukl og hvers kyns djöful-
skapur andleg svipa á almenning. Sér-
hvert ólán var túlkað sem gjörning ein-
hvers ills galdramanns og almenningur
bjó í stöðugum ótta við þá. Þess vegna
var það ofur eðlilegt, að fólk leitaði sér
huggunar og varnar gegn þessum al-
nálægu útsendurum djöfulsins. Úr minn-
ingabrotum Islendingasagnanna, ljóð-
línustubbum úr Eddukvæðum sem enn
eymdi eftir af í minni fólks, og úr öðr-
um og rómantískari uppsprettum, Ridd-
arasögum miSalda og rímunum, sem
margar hverjar voru hálfgerð söguljóð,
skóp fólkið sér þetta sérkennilega þjóð-
sagnaundur, sem ísland á í dag, galdra-
meistarann góða. Þá persónu hefur kyn-
slóð eftir kynslóS endurskapaS og öllum
hefur þeim veriS skorinn stakkur að
smekk og vild úr geysistóru galdra-
mannasafni. Hér ætla ég mér að fjalla
einungis um þá, sem um eru nógu marg-
ar og nógu margþættar sagnir til þess
að  ég  geti  unniS  úr  þeim.
Sagnir þær sem varSveitzt hafa benda
á þaS aS VestfirSingum hafi oftast ver-
ið gefið galdranafn af almenningi. Ein-
angrun Vestfjarða og samgönguerfið-
leikar þaðan vfð aðra landshluta, að
ónefndum erfiðum lífsskilyrðum þar,
olli því að fólki í suður- og suðvestur-
hluta landsins, þar sem flestar sagn-
irnar virðast vera upprunnar, þótti það
eitt nógu tortryggilegt, að menn skyldi
þrífast þar vesturfrá. Bilið milli tor-
ttyggni og oísókna brúaðist fljótlega og
litla   hugaráreynslu  þarf  til  að   skilja
livers vegna Vestfirðirnir urðu í ímynd-
un almúgans miðstöð svarta galdurs, og
íbúarnir verur, sem vöktu andstyggð og
ótta. Ekki leið heldur á löngu fyrr en'
fólk í öðrum landshlutum skapaði sér
eigin galdrahetjur, svartar og hvitar, til
að jafnast á við þær, sem komu úr
galdrasmiðjunum í vestri. Af þeim sex,
sem ég mun taka til meSferðar hér hafa
þrjár áreiðanlega skapazt sem kempur
annarra landshluta og segja má um tvo
þeirra, að með þeim hafi a^núginn
gert sér vendi til að hýða sjálfFn sig.
En hinn fyrsti og frercwti þeirra er enn
meira, því að með honum skóp þjóðin
sér mann, sem glímdi við djöfulinn og
gerðist   yfirboðari   hans.
I
fyrstu sagnfræðiritum Islands er
oft minnzt á Sæmund Sigfússon, prest-
höfðingjann í Odda sem hálærðan sagn-
fræðing og mikilsvirtan. Ari fróði segir
berum orðum, að hann hafi skrifað Is
Jendingabók sína „biskupum órum Þor-
láki ok Katli ok sýndak bæði þeim ok
Sæmundi presti,"1) og víða er Sæmundar
getið sem lærðs rithöfundar, meSal ann-
ars í Historiae Regum Norwegiae á lat-
ínu. Verk hans eru nú glötu'ð. En hin
mikla frægð, sem hann öðlaðist á íslandi
óx eftir því sem almenn fáfræði jókst
þar til nafn hans tengdist því, sem nær
út  fyrir  hið  mannlega,   svo  og  vizku,
1) Islendinga'bók, útg. Halldór Hearmnnsson
(Islandica 20. bindi) bls. 47. Meistaralega
ramnsóikn uim allar staðreyndir og mium-
mœli um Sœmund gerði Arni Magnússon i
Vita Seamundi munltiscii (prentaSri í Edxia
antiquiior . . ., 1. bindi. bLs. I — XXVM.
Hafniae, 1W); önnur er Sæmund Sigfússon
and the Oddaverjar ©ftir Halldór Hermanns-
son.   (Isdandica,   22.   bindi,   Cornell,   1033).
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16