Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Hún var kvenna sfœrst og glœsilegust
og lifði þrjá eiginmenn sína
EfTlk   JONAS   GUÐLAUGSSON
Guðmundur hét maður Einarsson bðndi og lög-
réttumaður í Árnesþingi, mikilsháttar og líklega
hreppstjóri í sinni sveit, en ekki er aiveg víst hvar
hann átti búsetu, þótt líklegast hafi það verið í Bisk-
upstungum í Haukadal eða annars staðar þar í sveit.
Guðmundur er þekktastur fyrir það að nafn hans
er ritað undir Áshildarmýrarsamþykkt, sem gefð
var árið 1496, og stefnt var gegn yfirgangi konungs-
valds og valdamanna í landinu. Stóðu að samþykkt-
inni stærri bændur og bændahöfðingjar í Árnes-
þingi.
Sonur Guðmundar var Einar bóndi á Vatnsleysu
í Biskupstungum, síðar bóndi í Haukadal í sömu
sveit frá 1547. Ekki er kunnugt hver kona Einars
var, en dætur átti hann tvær, önnur var Jórunn
fyrri kona Vopna-Teits, sem var svo nefndur, vegna
þess að hann bar ao sögn seinastur manna alvæpni
og brynju hérlendis.. Bjuggu þau Jórunn og Teitur
í Auðsholti í Tungum. Hin dóttir Einars á Vatns-
leysu var Þuríður og nefnd hin stóra, mun hún hafa
verið kvenna hæst vexti og gervilegust ásýndum og
margur karlmaðurinn mun hafa litið hana hýru auga
þegar í uppvexti.
Þá víkur sögunni vestur á land. Emar hirðstjóra-
umboðsmaður Þórólfsson bjó á Hofsstöðum í Mikla-
holtshreppi og átti fyrir konu Katrínu Halldórsdótt-
ur ábóta að Helgafelli Ormssonar Einar þessi var
mikilsvirtur höfðingi hér á landi á seinni hluta 15.
aldar og hafði farið með umboð Diðriks Pínings
hirðstjóra hérlendjs um 1480. Diðrik sá er talinn til
aðsópsmeiri hirðstjóra hér á landi á þeirri öld og
frægur fyrir dóm þann er hann lét dæma 1490 og
kenndur er við hann og stóð gegn verzlun Englend-
inga við landsmenn og búsetu útlendra kaupmanna
á verzlunarhöfnum hérlendis. Einar hirðstjóraum-
boðsmaður gerðist próventumaður Helgafellsklaust-
urs um 1493, (d. um 1510). Á þeim tímum voru
klaustrin nokkurskonar elliheimili og gáfu menn með
sér fé þangað sem kallað var próventa. Sonur Einars
og Katrínar á Hof^stöðum var séra Þórður prestur
fyrst nefndur í skjali árið 1518 og fékk nokkru síð-
ar Hítardaisstað, sem var eitt af beztu brauðum á
landi hér og ekki veitt nema höfuðklerkum og höfð-
ingjum ríkum og ættstórum, og tíðast í veitingu
erkibiskupsins í Niðarósi, ásamt fieiri stórstöðum í
landinu. Má geta þess að einn fyrirrennari séra Þórð-
ar í Hítardal, séra Sigurður beigaldi átti 2000 fjár
sem talið varð, einnig er testament (arfleiðsluskrá)
Sigurðar prests prentuð í Fornbréfasafni og sýnir
hversu geysilega auðugur hann var.
Séra Þ^-^ur í Hítardal tók sér tii fylgilags Þuríði
stóru Eii. dóttir, sem hann hefir líklega kynnzt í
Skálholti eða þar í sveitum, meðan hann var til for-
frömunar og mennía á biskupssetrinu Heimildir eru
þó ertgar fyrir því svo mér séu þær kunnar. Með
Þuríði átti séra Þórður dætur tvær sem upp komust,
en 5 böm er talið að þau hafi átt saman í frillu-
lífi, eins og síðar mun sagt verða frá. Dæturnar
voru: Þórunn er átti séra Finnboga Tumason að
Hofi í Vopnáfirði og Jórunn sem átti Þórð lögmann
Guðmundsson (d. 8 apr. 1608 )einn kunnasta höfð-
ingja og valdsmann í landinu á seinm hluta 16. ald-
ar. Bjuggu þau hjón í Borgarfirði á ýmsum jörð-
um, þar á meðal Grímsstöðum, Reykholti, Indriða-
stöðum, Melum og seinast a Hvítarvöllum. Var
Þórður lögmaður sunnan og austan á íslandi 1570
til dánardægurs 1608. Voru þau hjón Þórður og Jór-
umn mjög kynsæl, meðal barna þeirra var Gísli lög-
maður á Innrahóhni á Akranesi tiginn maður og
þekktur á sinni tíð. Af Þórunni Þórðardóttir og séra
Finnboga eru og komnar ættir, þótt þær séu eigi
jafn kunnar sem af Jórunni.
Séra Þórður Einarsson naut staðar í Hítardal eigi
lengi. Ögmundur biskup Pálsson í Skálholti bar á
prest ýmsar sakir og lét dæma hann frá stað. Var
dómur sá nefndur Hítardalsdómur, dæmdu 6 prest-
Mcöfylgjandi teikningar eru allar úr bandriti frá
16. öld. Myndin að ofan sýnir kvenbúning við bá-
tíðleg tækifæri.
ar að Helgafelli útnefndir af Ögmundi biskupi, þann
24. jan. 1530. Sakir voru þessar helztar; missagnir
á biskup (Ögmund), skemmd á viði Skálholtekirkju,
að hann hafi átt 5 börn í frillulífi (sjálfsagt með
Þuríði stóru), haft ryskingar við annan prest á Bart-
hólomeusmessu, brotið eið sinn mieð óhlýðni við
biskup, rækt sig (Ögmund) við erkibiskup í Nið-
arósi, en enga bot né skriftir tekið. Þriðja grein
dómsinis ber með sér að þær sakargitfir sem bornar
voru á séra Þórð voru berleg trúvilia á þeirri tíð,
en þar er sagt að hann hafi vanrækt kennimann-
skap, hafandi hvorki harndbók né helgan krisma
(vígðaolíu) sem honum bæri. í fornum heimildum
er og sagt að hann hafi snúizt að siðbreytni Lút-
hers. Dæmdi Ögmundur biskup ásamt dómsklerk-
um að heilagsanda náð tilkallaðri af Þórði embætt-
ið en staðinn fallinn undir erkibiskupsvald og fé
Þórðar kirkjunni og sj'álfan hann rétt tækan af bisk-
upi, ef hann ei beiddist lausnar undir nauðungar-
skriftir.
Hér var séra Þórður undir miklum sakargiftum
við sjalft almættið í Skálholti, sem herra Ögmundur
Pálssson Skálholtsbiskup var þá. Tjáði lítið að ætla
sér að rísa gegn slikum manni á þeim tímuin. En til
þess hafa refirnir verið skornir af Ögmundi að koma
systursyni sínum séra Sigmundi Eyjólfssyni frá
Hjalla í Ölfusi og Ásdísar systur Ögmundar á stað-
inn í Hítardal. Einnig átti Ögmundur í deilum við
séra Jón prest í Odda á Rangárvöllum bróður Þórð-
ar prests í Hítardal. Var Jóni presti dæmt hald á Hít-
ardal 23. febr. 1530 í Stafholti í Stafholtstungum,
fyrir hönd bróður sins og þriðji dómurinn um Hítar-
dal var dæmdur 8. ág. sama ár, að séra Jón Ein-
arsson skyldi vera löglegur afgreiðslumaður fitað-
arins í Hítardal og hans peninga vegna og séra
Þórðar bróður síns vegna, er biskup hafSi dæmt frá
staðnum. Innstæða kirkjunnar, í nautum, sauðum og
köplum var þá 70 hundruð, líklega samsvarandi 70
kýrverðum, ef þeirra verð er talið 1 stórt hundrað
eða  120  álnir  fornar  vaðmáls.
Jón prestur þessi í Odda, snerist einna fyrstur
presta til Lútherstrúar hérlendis eða villu grámunks
eins og Ögmundar biskup kallaði það. Einnig var
sá aðdragandi þessara mála að árið 1528 hafði Ög-
mundur látið dæma svonefndan Oddadóm og sér
veitingavald, sem var í höndum erkibiskups í Nið-
arósi, yfir stórstöðum hérlendis, bæði Oddastað og
Hítardal. Séra Þórður sigldi í þessum málum og hef-
ur talið sér vísa liðveizlu erkibiskups, en Þórður
dó það sama ár 1530 erlendis. Þuríður stóra situr
nú árið fyrnefnt heima í Hítardal með ungum börn-
um sínum í skjóli mágs síns, séra Jóns, og býður
milli vonar og ótta hver málalok verði í þessum
deilum. Fréttir þær sem berast henni með skipuni
eru andlát séra Þórðar og nýjum ungum presti er
veittur Hítardalur, systursyni biskups séra Sig-
mundi Eyjólfssyni, þá presti í Vallanesi á Héraði
austur. Fær hann veitingu fyrir Hítardal 1531 og
tekur þá við staðnum sem lög gera ráð fyrir Hefði
nú mátt ætla að dagar Þuríðar stóru væru taldir í
Hitardal, en 'svo var ekki. Svo mjög hefur hinum
unga presti Sigmundi litizt á hina hávöxnu föngu-
legu konu, að hann tekur hana sér til fylgilags,
ásamt staðnum, en eins og kunnugt er máttu prest-
ar ekki kvænast í kapólskum sið.
Þuríður verður þess vegna eftir sem áður hús-
freyja á hiniim mikla og fræga kirkjustaS og er
líklega öllum hnúlum þar bezt kunnug, eftir um 10
ára veru þar á staðnum, og er ólíklegt að frillu-
nafnið hafi hún borið sem áður fyrr í Hítardala-
dómi. Séra Sigmundur átti í mörg born að lita, hétt
Vallanesstað jafnframt Hítardal eins og áðux grein-
ir eða frá 27. marz 1530, o,g hefur verið í sífellduim
ferðólögum á milli, í fylgd ögmundar biskups móð-
urbróður  síns  í vísitasíum  og yfirreiðum  um  bisk-
V    30 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
22. október 1967
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16