Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						i
upphafi 15. aldar lá helmistur
Svarta dauða yfir íslanidi. Heimildir um
pestina eru mjög fáskirúðugar, en minn-
ingar þjóðarinnar urn þennan vágest
lifðu í þjóðsögum fram eftir öllum öld-
um og allt fram á okkar daga vekja
þær hrylling og ótta. Heitið Svarti
dauði^ kemur hvergi fyrir í heimildum
15. né 16. aldar, þá er þessi sótt roefnd
Plágan, Mannplágan eða Plágan .mikla
eða Plágan fyrri, til aðgreininigar pest-
inni, sem gekk hér 1494. Pest þessi
gekk út í Evrópu um miðja 14. öld með
mestu forsi, og öðru hverju allt fram
á 18. öld, en 1727 er ialið, að svermur
brúnna rotta hafi komizt yfir Volgu og
hafi þessi rottutegund útrýmt þeim
svörtu, en sníkjudýr sem lifðu á þeirri
tegund, voru aðal sýklaberar pestarinn-
ar.
Samtímaheimildir eru nokkrar ann-
álsgreinar og tvö heitbréf. Merkasta
heimildin er Nýi annáll, þar segir: 1402
.... Item kom út Hval-Emar Herjólfs-
son með það skip, er hann átti sjálfur.
Kom þar út í svo mikil bráðasótt, að
menn lágu dauðir innan þriggja nátta,
þar til er heitið var þremur lofmessum
með sæmilegu bærnahaldi oig Ijósbruna
. . . fengu síðan flestir skriptamál, á'ður
en létust. Gekk sóttin um haustið fyrir
sunnan land með svo mikilli ógn, að
aleyddi bæi víða, en fólkið var ekki
sjálfhjarga, það eptir lifði, í mörgum
stö'ðum. Síra Áli Svarthöfðason deyði
fyrst af kennimönmum um haustið, og
þar næst bróðir Grímur kirkjuprestur í
Skálaholti, síðan hver eptir annan heima
presta; séra Höskuldur ráðsmaður á
jóladaginn sjálfan. Aleyddi þá þegar
staðinm að lærðum mönnum og leikum,
fyrir utan biskupinn sjalfan og ij leik-
menn.
1403. Manndauðaár hið mikla á Is-
landi. Obitus Páls áfoóta í Viðey og
herra Þorsteins frá Helgafelli. Ofoitus
herra Runólfs af Þykkvafoæ i og vi
biæðra, en aðrir vi lifðu eptir. Obitus
Halldóru abfoadísar í Kirkjufoæ og vij
systra, en vi lifðu eptir. Vígð frú Guð-
rún ab'badis Halldórsdóttir. Eyddi stað-
inn þrjá tima að manfólki (mtanfólk þ.e.
þjónustufólk, þjónustustúlkur), svo að
um sdðir mjólkuðu systurnar kúfénað-
inn, þær er til voru, og kumnu flestallar
lítið til, sem von var, er slíkan starfa
höfðu  aldrei  fyrri  haft.   Komu  þar  til

\\
I
Sjúklingur á banabeM.
Teikning úr handriti
frá 15. öld.
(wmA wM
i^Ú
¦'ís^í
EINS DAUÐI
VARÐ
ANNARS BRAUÐ
en fégrœðgi, gripdeildir og oheidarlciki einkenndu
timaskeiðið'    —    I. grein
kirkju hálfur átti tugur hins sjöunda
hundraðs dauðra manna, svo talið varð,
en síðan varð ekki reiknað fyrir mann-
fjölda sakir; svo deyði rrargt síðan.
Item hið sama ár eyddi staðinn í
Þykkvabæ þrisvar að manfól'ki svo ekki
var eptir nema ij bræður, svo beima
væri, og einn húskarl staðarins, og
hann bar matinm fyrir þá og ,þá til
komu . . .
" 1404. Manndauðavetur hinn síðari.
Eyddi þá enn staðinn í Skálaholti þrjá
tíma að þjónustufiólkL Deyði þar þá þrír
prestar og mesti 'hlutur klerka; ij
prestar lifðu eptir: foróðir Þorfirunur
kirkjuprestur og Þórarinn prestur
Andrésson, er þá var capellanus bisk-
upsins berra Vilehirns ....
i
Nýja annál er Einar Herjólfs-
son nefndur Hval-Einar, en það viðuir-
nefni finnst ekki á .iwanni þessum þegar
hans er síðar getið, roiín þetta vera mis-
lestur fyrir „í Uvalfirði" enda stendur
svo í afskrift Árna Magnússoniar af
Nýja annál. Vatnsfjarðarannáll eldri seg-
ir við árið 1403^ „þá kom út plágan í
Hvalfirði", ártalið er reyndar skakkt.
Emnig er getið um Ála prest og sveina
hans sjö, sem tekið hafi pestina við skip
Einars í Hvalfirði, komdzt upp í Botnis-
dal og dáið þar. Munnmælasögnin, sem
tekin er upp í Fitjaanmál í samfoandi
við pláguna síðari 1495, um bláa klæðið
og fuglinn á auðvitað við komoi plág-
unnar fyrri 1402. Samkvæmit 'þessari
sögn á pestin að hafa „komið út í foláu
klæði og fyrat verið sem fugl að sjá
og úr því sem reykur upp í loftið".
Það er ekkert ólíklegt að folátt klæði
hafi ásamt öðriunn varningi flutzt með
skipi Einars Herjólfssoniar og í því hafi
leynzt rotta, sem hafi skotizt í land og
hafi þá sumum virzt sem þær færi fugl.
Sem kunnugt er voru rottur smitberar
pestarinnar.
IHvalfjörður var um þetta leyti ein
helzta höfn landsins, þangað var mikil
siglimg, höfn ágæt og skammar flutn-
ingaleiðir til þéttlbýlla sveita. Og á
þessum árum var sigling óvemjumi'kil
til landsins. Englendingar taka að sigla
hingað til fiskveiða og kaupskapar, oft-
ast í banni klonumgs, frá 1390. Þar rmeð
hófst togstreitan um verzlunina, fyrst
milli Björgvinjarkaupmanna og Eng-
lendinga og síðar þeirra og Hansakaup-
manna. Þetta olli stórkostlegri verð-
hækkun   á   skreið.    Englendingar    gáfu
mun hærra verð fyrir skreiðina en væri
hún seld í Björgvim. Því er mjög lík-
legt, að Einar Herjólfsson hafi komið
frá  Englandi þetta örlagaríka  haust.
Svarti dauði blossaði upp öðru hverju
eftir miðja 14. öld. Getið er um pestar-
faraldur í Þýzkalandi, Englandi og á
Niðurlöndum um og eftir 1400, en ekki
er vitað til að pestin hafi geisað í Nor-
egi á fyrstu tveimiur árum 15. aldar,
og styður þetta skoðunina um útkoimiu
Einars iHerjólfssonar frá Englandi. Sag-
an um bláa klæðið bendir einnig til
Englands; vefnaðariðja var hafim þar
í landi og sjálfsagt ódýrara að kaupa
þar fínan vefnað en af kaupmönnuim í
Björgvin. Og Einar átti skipiS sj'álfuir,
sem bendir tii þess að hann hafi ráðið
ferðum sínum. Hann hlýtur að hafa
verið vellauðugur; skipeign á þessuwi
tíma bendir til þess. Endaiok þessa
efnaða kaupmanns urðu þau, að han-n
var drepinm á uppstigningardag í
kirkjiugarðinum á Skúmstöð'um í Land-
eyjum^ samikvæmt Nýja annál.
* að er engin ástæða til þess, að
rengja frásögn annála um sýkingu Ála
prests og fylgjara hans. Sóttin var mijög
nasm; menn veiktust á þriðja til fjórða
degi eftir að hafa smitazt og oft fyrr.
Því getur sögnin um Ála prest staöizt
iHanm gat hafa dvalizt einn til tvo daga
við skiip, kennt veikinnar, viljað hraða
sér heim, en ekki komizt lengra en í
Botnsdal. I annálum eru taldir prestar,
sem tóku veikina um haustið en þeir
voru berskjaldaðri fyrir smitun, em
aðrir, sökum starfa isíns sem þjónustu-
m>enn dauðvona manna. Því er það efa-
lauist rétt, að pestin hafi borizt hingað
til lamds um haustið 1402.
•Fyrstu viðbrögð manna við plágunni
voriu heitbréf. í Nýja annál er getið
heita um sunnanvert land og til eru tvð
heitbréf, annað frá Grenjaðarstað 25.
desemfoer 1402 oig hitt á Munkaþverá
16. jan. 1403. Heitið var föstum., foæna-
haldi heitgöngum og beimum giöfum til
kirkna. Getið er um gjafir til Guð-
m'undarskríms á Hólum og ekki er ólík-
legt, að víðar hafi fólk leitað trausts með
keimlíkum gjöfum. iHeitgömgur voru
gerðar og hafa þær auðvitað orðið tíl
þess að breiða út pláguna. Þrátt fyrir
öll áheit og bænaikvak fór plágan urai
iandið, sem liogi yfir akur. Fyrst dreifð-
íst sóttin frá Hvalfirði suður, austur og
•,*-'
.4
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16