Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						I     43. tbl. — 26. nóvember 1967 — 43. árg.    \
H
- öfundur þessara lína minnist
þess að eitt sinn voru hann og nokkrir
aðrir stúdentar við nám í enskum há-
skóla spurðir að þvií í prófi hvort þeir
áiitu uppfinningu prentlistarinnar eða
púðursins hafa haft meira sögulegt
giidi. Hverju hinir húmanistþenkjandi
féiagar hans svöruðu þessu, sem öllum
fannst næsta bjánaleg spurning, er úr
ro.nni dottið, en svarið sem brezku
prófessorarnir fengu frá hinum íslenzka
stúdentsgrænjaxli, var eitthvað á þá
le.ð, að Shakespeare hinn brezki hefði
s.grað heiminn með bók og prentsvertu
að vopni, en þjóð hans lagt undir sig
veröldina með byssu í hönd; nú væri
heimsríki leikritaskáldsins víðlendara
en nokkru sinni, en veldi þjóðar hans
sem vofa frá liðinni öld: ergo — prent-
sverían vær: miklu mikilvægari upp-
finning og sigrar hennar varanlegri én
hin sótuga Lst púðurgerðarinnar.
Það þótti víst stráksleg ósvífni að spá
Eietum þvi um miðja öldina, rétt eftir
helmtsstyrjaldarsigur nr. 2, sem þeir
tó.'du sig hafa átt mestan þátt í, að
heimsveldi þeirra talaði feigum munni,
enda fékk piltur í eyra þá athugasemd
frá lærimelstaranum, að það væri ein-
um of mikið í fang fserzt fyrir bann
að ætla sér „single handed" að jarða
The BriLsh Empire. Gaman væri að sjá
fiaman.í þennan krangalega kennara-
borðs-heim'sveidissinna í dag. En hvað
um það þótt næsta erfitt sé að bera
saman historiskt gildi púðurs og skot-
vopna við ómælanleik áhrifa þeirra sem
fjölmiðlari Guíenbergs, prentlistin, heí-
ur haft á menningu mannkynsins, er
h:tt eigi að síður satt að fáar uppgötv-
anir hafa átt gildari þátt í sögu og sigr-
um vestrænnar menningar eða ómenn-
ingar allt frá miðöldum, en púður og
skotvopn. Án þessa vær. saga hvíta
mannsins öll önnur, ekki eins blóðug, —
kf;nnski, né eins litrík né efnism.ikil.
í skálkaskjóli þessa nýja vopns sigldu
Evrópumenn endurreisnaraldar ótrauð-
.i um öll heimsins höf í iandaleit. Með
örfáuin henmön'nuim búnum eldvopnum
brutu konkvistadorar Nýja heimsins
undir sig f jölimennar þjóðir, eydldnx þjóS-
fiokkum og eyðilögðu menningarverð-
mæti uoi teið og þeir fengu kynibræðrum
sínum í hendiUT heilia heimshluta. Með
byssu í hönd ruddist landnemi NorSuor-
Ameríku þvert yfir meginlandið, eyddi
vísundaihjörðunum og háði bardaga viS
harðsnúna Indíána, sem sökum lakari
vopna voru dæimdir til þess að glata
jtndi sínu í hendur ræn!ngjanna. Veiði-'
menn og landkönnuðir síSustu alda
lögðu le.ð sina Inn í myrkvið Afríku, um
auðnir Lsihafanna og þurftu hvorki að
óttasf óargadýr, skort á veiðifangi né
villimenn meðan þeir áttu nægilegt púð-
ur og blý. Saga skotvopnanna er saga
sorgar og sigra, saga hetjuskapar og
ódáða; byssan er afsprengi vestrænnar
tæknimenningar, árangur mannlegrar
snJWi, uippgötvun, sem maðurinn Mýtur
að búa viö og hver kynslóð gera upp
við sálu sína hvort hún wotar hana til
ills eða góðs.
A'S leika herbreist
Enginn veit nú með vissu um uppruna
púðursinis, hvenær það var uppgötvað né
af hverjum. Sagnir hafa gengið um að
1:1 ð hafi uppgötvazt í Kína löngu áður
en það varð kunniugt á Vesturlöinidum;
þessar sagnir hefur þó aldrei verið hægt
Saxneskur aftanhlaðningur,
tinnulásriffill frá byrjun
18. aldar.
Xil hægri:
Bjórkftnnufallbyssur
þvi á 14. öld.
frá
BYSSAN
og  þróun  skotvopna
Egill    J.    Stardal   tók   saman     —     Fytri    hluti
Einhver elzta mynd af byssu sem til er. Úr handriti de Milmete frá árinu 1326.
að staðfesta. Sumir halda að púðrið sé
eitthvert afibrigði af hinum griska eldi,
sem notaður var af ýmsum austræniuim
þjóðum snemma á miðöldum, en efna-
samsetning þessa dularfuiila fyrirbrigðds
er ekki að öllu leyti kunn. Þetta eíni á,
samkvæmit iormuan heimilduim, aS
brerna, væri kveikt í því, með óslökkv-
andi eldi, seam eyddi nær öllu sem í
nánd vœri.
Arabar eru sú þjóð sem líklegast væri
að hafi uppgötvað fyrst hina einföldu
blöndu af brennisteini, viðarkoluim og
saltpétri sem púðrið, svartaipúðrið, eins
og það er nú nefnt, er toúið till úr. Þeir
voru imesta vísindaþjóð heims á mið-
öldum, höfðu af tmikilli námfýsi lært
flest markvert af forngrískuim bókium,
sem af inidverskum vísindamönnum, og
aukið þessa þekkingu drjúguim með eig-
m snilli, einkum i eðlis- og efnafræði.
Ve>turlanda(búa.r lærðu margt af þeim á
krossferðatíimunum. Upp frá því hófiu
fjöimargir vestrænir fjölfræðingar aS
stunda efnafræðitilraunir, einkum aS
spreyta sig á gulllgerðarlist því hinn
rauða málm skorti mjög í Evrópu í mið-
aidalok.
Hins vegar er alveg víst aS sá marg-
fróði enski mumkur, bróðir Roger Bacon,
samtímamaður þeirra tengdafeðga
Snorra Stuirlusonar og Gissurar jarls,
þekkti efnasamsetningu púðursins og
kunni aS gera hvellsprengjur, líkt og
strákar búa til kínverja á okkar dögum.
Hann fór í fyrstu aneð þá þekkingu eins
og   mannsmorS,    vafði   formúluna   alls
korar  rósamálli  í  dagbókum  sinum,  en
sá svo sér til skelfingar á gamals aldri,
að hann var ekki einn um þessa þekk-
ingiu á Emglandi, voðaefnið var jafnvel
í hönduim unglinga ,sem léku sér að púS-
urkerlingum   eins   og   þeir   gera   enn   í
dag. Ýmsir vilja telja Bacon uppfinning-
armann    púðojrsins,    enda   var   þessuim
furðufuigli,  sem spáði vélknúrauim  skiip-
uim og sagði fyrir um komu loftfara á
miðri Sturdungaöld, vel til þess trúandi.
En hafi hann uppgötvað púðunblönduna
á  eigin  spýtiu.r,  var  hún  þekkt  amnars
staðar jafnsnemma eða fyrr því fundizt
hafa í Madrid fallbyssur, sennilega ætt-
aöar frá Márum og jarðlögin, sem þær
lág'u   í, 'benda   til  ca.  miðrar   13.   aldar.
Liklega   má,   þegar   öilu   ei    á   'botninn
hvoift, telja að púðrið hafi verið upp-
götvað     um     s'v pað     Isyti     víðsvegar
um    Ve,-turlönd    og    Austurlönd    nær,
því    hin    einfa 's    sam?etn;ng    þessa
efnis gat vart dulizt lengi eftir að efna-
fræðitilraunir voru hafna: á annað borð,
>' Ir,!m:.Eeðar . -.      03 j\ ?.r af'hindur-
viínakenningum.     Fregnir     af     púðoir-
sp.engjum   höfðu   iafnvel   borizt   til   ís-
lands uim 1300. í sögu af Lárentio Kálfs-
syni,   Hólabiskupi   (d.   1331),   segir   frá
biskupi er 'hann var- ungur að árum við
hjrð Eiríks prestahatara Noregskonungs
o; .ið 'þá 'hífi þs:' i'.nnig dvalizi flæmsk-
ur maður. Þrán "   - fíyber. er kunni að
gera herbrest er verði svo skjallur, að
kr-nur er heyr:.  'á ' fóstur en karlmenn
hnigi   úr   sætum   sínum.   Lék   Þrándur
þessa kúnst á jóluim og sýndi þá Lárem-
tio hvaða hluti þurfti til hennar, en það'
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16