Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						VR IIII JlShiH.I

ÍBJARTA RORG

Blaðað    í    heimspekisögu    Anders    Wedbergs

Bftir   Jón    Hnefil   Aðalsteinsson

Sokrates.

Heimspeki, fílósófía, er fræði-

grein, sem í meira en tvö þúsund

ár hefur borið hátt í menningar-

sögu Vesturlanda. Hugmyndunum

hefur þokað fram og einn heim-

spekingur hefur tekið við af öðrum

og brotið til mergjar þau vanda-

mál, er áleitnust voru hverju sinni.

Þessi þróun hugmyndanna, sem

stundum er talað um, er orðin það

mikil að vöxtum, að nær ógerlegt

má teljast fyrir einn mann að hafa

þar grundvallaryfirsýn yfir alla

þætti. Það tíðkast því í vaxandi

mæli, að einstakar greinar heim-

speki séu teknar til meðferðar sér-

staklega í sögulegum ritum. Oft-

ast eru mörkin dregin á milli kenn-

ingarlegrar og hagnýtrar heimspeki,

enda eru þessar tvær greinar heim-

speki víða kenndar sem sérstakar

námsgreinar við háskóla.

Á undanförnum árum hefur komið út

í Stokkfhólmi mikið rit í þremur bind-

um um sögu kenningarlegrar heimspeki.

Höfundur þessarar heimspekisögu er

Anders Wedberg, prófessor í Stokk-

hólmi.Er hann löngu viðurkenndur sem

einhver allra fremsti heimspekingur sam

tímans í kenningarlegri og rökfræði-

legri heimspeki. Wedberg stundaði fyrst

nám í Uppsölum og naut þar hand-

leiðslu manna eins og Hágerströms og

Phaléns. Hann varð dósent í heimspeki

við Stockholms högskola árið 1937 að-

eins 24 ára að aldri. Frá 1939 til 1943

dvaldist hann við nám og kennslu við

háskóla í Bandaríkjunum, en frá 1949

hefur hann verið prófessor í kenningar-

iegri heimspeki við háskólann í Stokk-

hólmi. Framan af ævi var Wedberg u'nd-

ir áhrifum Uppsalaheimspekinnar, en

hefur fjarlægzt hana og hailast nú

hvorki að kerfi eða skóla í heimspeki,

sem hann rannsakar af öruggri gagn-

rýni og næmum skilningi. Sagt hefur

verið, að yfirsýn og skilningur séu rík-

ari eiginleikar í fari hans en skáp-

andi hugmyndaflug.

í fyrsta , bindi verks síns, Filosofins

historia, Antiken och medeltiden.Bonn-

iers 1958, tekur Wedberg til meðferðár

heimspeki fornaldar og miðalda. Fjall-

ai þar fyrst um tímaskeið pg stefnur

í i heimspeki fornaldai-, en víkur því

næst að heimsmynd elztu heimspek'ing-

£nna grísku eins og hún birtist í þeim

brotum.sem  varðveitzt hafa af verkum

8     LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

þeirra. Trú og stærðfræði nefnist kafli,

sem greinir frá heimspeki Pýtagórasar-

sinna, Eleata og einnig Sókratesar og

Platóns, en fyrir öllum þessum mönn-

um var tilveran gerð úr tveimur and-

stæðum. Pýtagórasarsinnar gerðu langa

lista af slíkum andstæðum, sem þeir

töldu nauðsynlegt fyrir menn að átta

sig á til að geta skilið heiminn. Eru

þar andstæður eins og jafnt—ójafnt,

hægri—vinstri, karlkyn—kvenkyn, ljós

—myrkur, gott—vont o.s.frv. Telur Wed

berg, að þessar runur andstæðna séu

lykill til skilnings á hræringum innan

heimspekisögu, sem um þessar mundir

bar yfir. Eleatarnir lögðust djúpt í hug-

leiðingum sínum um það sem er og það

sem ekki er og eru ýmis dæmi sem

þeirdrógu fram fræg eins og t.d.kapp-

hlaup spretthlauparans Akillesar og

skj aldbökunnar.

Sókrates og Platón eru teknir til

meðferðar saman, enda getur oft verið

erfitt að kveða á um, hvað eigna skuli

hvorum þeirra af þeim heimspekikenn-

ingum, sem varðveizt hafa í ritum Plat-

óns. Jafnvel það sem Platón leggur

Sókratesi í munn kann að vera runn-

ið frá honum sjálfum að einhverju

leyti. Þau atriði í kenningum Platóns,

sem Wedberg ræðir sérstaklega, eru

hugmyndakenning hans, vísindakenning

og sálarhugtak. Auk þess ræðir hann

hugtakaskilgreiningu Platóns, Sókrates-

ar og Aristótelesar í einu lagi.

Hugmyndakenning Platóns er einna

frægust af kennirigum hans, en sam-

kvæmt henni á hver hlutur sér hug-

mynd áður en hann verður sjálfur til.

Hér brýtur Wedberg þessa kenningu

gerr til mergjar en áður hefur verið

gert. Ræðir hann hugmyndakenninguna

•fyrst sem rökfræðilega kenningu og seg

ir í því sambandi að Platón setji með

henni fram fyrsta vísi síðari tíma rökr

fræði. Þá fjallar hann næst um hug-

myndakenninguna merkingarfræðilega,

síðan sálfræðilega og þekkingarfræði-

lega og loks háspekilega. Gefur þessi

efnismeöferð glögga hugmynd um vís-

indalega aðferð Wedbergs og sýnir

hverjum tökum hann tekur verk gömlu

heimspekinganna.

Aristoteles var lærisveinn i Akadem-

íu Platóns og mun framan af ævi hafa

hallazt   mjög    eindregið   að    skoðunum

hans. Síðar verður þó heimspeki Aristó-

telesar frábrugðin heimspeki Platóns og

hefur stundum verið talað um andstæð- i

ur í því sambandi. Wedberg gerir ítar-

lega   grein   fyrir   heimspekikenningum

beggja   og   sýnir   fram   á,   að   andstæð-

urnar éru ekki eins miklar og oft hef-

ur 'verið   talið.   Það  sem   helzt   skilúr

er  inunur   á  viðfangsefnum   og   á'huga- .

efnum.   Platóh   fyrirleit   veröld   raun-' n

skyrijkna og taldi' rarinsóknir hlutlægra

fyrirbæra  lítilsverðar.  Aristóteles gekk

hinsvegar að rannsókn náttúrufræði-

legra staðreynda með áhuga aífræð-

ingsins.

Næst rekur Wedberg gagnrýni Ari-

stótelesar á hugmyndakenningu Platóns

og sýnir fram á, að hann viðurkenn-

ir í meginatriðum rökfræðilega og merk

ingarfræðilega hlið hugmyndakenning-

arinnar. Hér hefur það nokkuð villt

um fyrir mönnum á liðnum öldum, að

grísk orð, sem bæði geta táknað hug-

mynd og form eru þýdd með hugmynd

þegar þau koma fyrir í textum Plat-

óns, en með form þegar þau koma fyr-

ir í textum Arístótelesar. Þessi þýðing-

arhefð hefur valdið því, að mönnum

virtist meira bil á milli kenninga Plat-

óns og Aristótelesar, en raunverulega

er,

Ágústínska hefðin heitir fyrsti kafl-

inn um miðaldaheimspeki, þar sem gerð

er grein fyrir brautryðjandastarfi Á-

gústínusar og áhrifum hans á þá kristi-

legu heimspekihefð, sem hámarki náði á

13. öld. Viðfangsefni kristnu heimspek-

inganna var m.a. að sanna ýmsar trúar-

setningar. Einkum voru það þrjár trú-

arsetningar, sem nauðsynlegt var talið

að sanna: að guð væri til, að guð

hefði skapað heiminn og í þriðja lagi,

að maðurinn hefði ódauðlega sál.

Wedberg víkur fyrst að sönnun Á-

gústínusar fyrir tilveru guðs og brýt-

ur rök hans til mergjar. Kemur þá í

ljós, að sannanirnar eru ekki nógu

traust uppbyggðar og möguleikar opn

ir að hnekkja þeim með rökum. Sama

niðurstaðá kemur ,í Ijós þegar hugað

er rökfræðilega að öðrum sönnunum

miðaldaheimspeki fyrir tilveru guðs. Þá

íer höfundur nokkrum orðum um mik-

ilvægi Ágústínusar í heimspekisögunni

og sýnir fram á hvern þátt hann hefur

átt í því að móta guðfræðileg viðhorf

síðari tíma. Einnig gerir hann grein fyr-

ir áhrifum hans á heimspeki manna eins

og Bonaventura, Albertus Magnus,

Thomas ab Aquino og John Duns Scotus.

Annað bindi heimspekisögu Wed-

bergs, Filosofins historia. Nyare tiden

till romantiken. Bonniers 1959, hefst á

kafla um stefnur og viðfangsefni í heim-

speki 15. og 16. aldar og lýkur með

ýtarlegri könnun á heimspeki Kants. í

aðfararorðum þessa bindis segir höfund-

ur, að hann hafi leitazt við að taka

aðeins með þau atriði í heimspeki þess-

ara alda, sem að einhverju leyti mörk-

uðu skref^fram á við í sögu manns-

andans. I framhaldi af þessu seg-

ir hann, að verk ýmissa ágætra heim-

spekinga, sem að sínum dómi uppfylli

ekki þessi skilyrði, séu þyí aðeins Iaus

lega nefnd.

Vélræn heimsmynd 17., og 18. aldar

heitir annar kafli þessa bindis, þar sem

gerð er grein fyrir, eðlisfræði þessara

alda og hutgjnymdum og þekkingu um

irúm og tíma. Þá er fjallað úm eridur-

vakningu vísindahugsióriar, Platóns og

Aristótelésar, en síðan vikið að helztu

heimspekikenningum síðari alda.

René Descartes er venjulega talinn

forgöngumaður heimspeki síðari alda og

þá vitnað til rits hans „RitgerS um að-

ferðina", sem kom út 1637. En fræg-

asta atríði í heimspeki Descartes er þó

yrðing hans: Cogito ergo sum, ég hugsa,

þessvegna er ég til, en þessa yrðingu

taldi Descartes grundvallarsetningu í

heimspekikerfi sínu. Röksemdafærsla

hans fyrir haldi þessarar yrðingar

er í stuttu máli á þessa leið: Hann

segist geta hugsað sér, að fjandsam-

legur andi villi honum svo gersamlega

Bernard Bolzano.

Anders Wedberg:.

—-----------           24. marz 1968

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16