Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						HEKMANM PALSSON PRÓF.:

NÝJAR

SKÝRINGAR A              Efll   I

fSLENZKRA

FORNSAGNA

Þeir sem vilja kanna menningaráhrif

einnar þjóðar á aðrar verða að gefa

igaum að töfcuorðum, ,því að þau gefa oft

furðu glögga vísbendingu um samskipti

manna með sundurleitu tungutaki. Að

þessu leyti hefur íslenzk tunga lengst-

um verið þiggjandi: þau orð sem hún

hefur gefið öðrum eru næsta fá hjá ara-

grúa af orðum, sem hún hefur þegið úr

öðrum tungum, svo sem latínu, engku

og dönsku. Þó er eitt orð íslenzkt, sem

mun hafa verið tekið upp í allar þjóð-

tungur álfunnar og raunar víðar, en

það er orðið saga. Með því að gera

þetta íslenzka orð að fullrétta þegni í

orðaforða símum hafa menningarlþjóðir

álfunnar viðurkennt merkasta skerf,

sem íslendinigar hafa lagt til bókmennta

(heimsins: orðið saga er ekki eimungis

frægasta orð íslenzkrar tumgu, heldur

eru íslenzkar fomsögur frumlagustu

bókmenmtirnar, sem sknáðar hafa verið

á tungum Norðurlandabúa.

Vegur íslenzkra forrusagna með öðr-

um þjóðum hefur aldrei verið meiri en

nú: á hiverjiu ári sem líður bsetast við

nýjar þýðingar og útgáfur víðs vegar

um heim, og útlemdir sérfræðimgar á

sviði bófcmennta og memmingarsögu gefa

þeim sí'fellt meiri og meiri gaum. Fyrir

mofckrum árum var ilest það sem ritað

var af gagni um íslendingasögur er-

lendis annaðlhvort á norðurlamdiamlálum

eða þýzku, en nú ber ósjaldan við að

fræðknenn fjalli um þær á ítölsku,

frönsku eða rússnesku. Og allmikill

hhiti af því, isem er unnið á þessum

vettvamgi kemur út á ensfcu, sem leyst

hefur þýzkuna af hólmi að verulegu

leyti. Þessi aukni álbugi á sögunum er-

lendis mun óhjákvæmilega hafa mikil

óhrif á skilning manna á sögunum

sjálfum: þeim mun fleiri góðir fræði-

menn sem fjalla um þær, þeim mun fjöl-

toreyttari skýringair á eðli þeirra get-

•um vér vænzt að fá, og þeim mun víð-

ar sem fengizt er við sagnarannsóknir,

þeim mun fleiri h.ugmyndum hlýtur að

vera beitt. JÞví mun óhætt að staðhæfa,

að sú mikla áherzla sem nú er lögð á

slik fræðistörf á eftir að breyta huig-

mymdum manna um sögurnar að veru-

legu leyti. En hér mun ég ekki reyna

a3 ráða fram úr neinum spádómum um

afleiðingar af fram'tíðarrannsófcnum á

sögunum, heldur einungis að fjalla um

einn þ-átt, sem skýrzt hefur nokkuð að

undanförnu: þá skuld sem íslendinga-

sögur eiga að gjalda evrópskri menn-

ingu á tólftu og þrettándu öld.

Fyrir nokkrum áratugum hófst sú

tízka sem nú mun hafa lagzt niður, að

fJokka fræðimenn í tvo hópa eftir huig-

myndum þeirra um uppruna fornsagna

vorra: annars vegar voru svökallaðir

sagnfestumenn sem héldu jþvd fram að

sögurnar hefðu sprottið af sjlálfum sér

og síðan varðveitzt í munnmælum, og

hins vegar voru svo bókfestumenn, sem

töldu sögurnar vera samdar af einstöfc-

um höfundum. Skipting þessi er nú orð-

in úrelt af tvennum sökum: í fyrsta lagi

mun sagnfestufcenningin enga eða fáa

formælendur eiga sér lengur og má nú

heita liðin undir lok. Og í öðru lagi

hefur komið í ljos, að sumar verstu veil-

urnar í kenningum beggja eru einmitt

atriði, sem enginn ágreiningur var um.

Afleiðingarnar af endurskoðuðum hug-

myndum fræðimanna um eðli fornsagn-

anna hafa meðal annars valdið því, að

nú eru feomnir fram tveir sfcólar. Ann-

ars vegar er germanski Skólinn og hins

vegar hinn evrópski. Samkvæmt ger-

manska skólanum (hvort sem menn að-

hyllast sagnfestuna eða bókfestuna) er

hugmyndaheimur fslendinga sagna inn-

lendur, efcki einungiis íslenzkur, heldur

af Skandinavísbum og germönskum rót-

um. Afstaða slíkra fræðimanna til sagn-

arma er svipuð og hugmyndir þeirra

málfræðinga sem neita að fjaUa um

tungur nema frá sögulegu sjónarmiði,

enda hefur germanski skólinn goldið

þess, að íslenzfc tunga og bókmenntir

hafa einkum verið stundaðar af málfræð

iiiigum, sem höfðu   sérstakan   áhuga   á

germaniskri samanburðarmálfræði. Og

mönnum hefur oft orðið á að hugsa á

þessa leið: allar germans'kar þjóðir tala

tungur sem eitt sinn fyrir löngu voru

ein og hin sama: á sömu lund má ætla

að germönsk menning hafi verið ein og

hin sama í öndverðu. Að vísu tíðkaðist

ekki sagnaritun nema á fslandi og lít-

ils háttar í Noregi, en sumir skýra það

á þann einfalda hátt að fslendingar

hafi verið frumstæðari en aðrar ger-

maniskar þjóðir og raunar sé saignaHst-

in arfur frá tíð frumgermana. Þótt bók

festumenn leggi nokkuð annan skilning

í þátt arfsagnanna en sagnfestumenn,

þá þykir þeim eigi síður sjálfsagt að

gera ráð fyrir því, að norrænar hug-

myndir úr heiðni ráði miklu um anda

f ornsagnanna. Því taka þeir ýmiss kon

ar fyrirbæri í sögunum á svipaðan hátt

og sagnfestumenn. Þurfa menn til að

mynda efcfci að lesa ýkja lengi í ís-

lenzkum sagnaskýringum um undanfar-

in 30-40 ár til að rekast á hugtök á

borð við „hugsjónir hetjualdar", „ofur-

mátt örlaganna", „norrænan hetjuanda"

4.^/j l*^*—ít^-i f£

o.s.frv. Vafalaust má verja notkun

slíkra hugtaka é einstaka stöðum, en

þegar þeim er beitt í því skyni að sýna

fram á að sögurnar séu heiðnar frem-

ur en kristnar, og germanskar fremur

en evrópskar, þá er verið að fara út á

næsta hálan ís.

Samkvæmt evrópska skólanum verð-

ur að kanna sögurnar í sambandi við

heildarmenningu fslendinga á þeim tíma,

sem þœr voru slkrá'ð'ar. Með þessu móti

verður að sjálfsögðu að gefa fyllsta

gaum að eðli íslenzks þjóðfélags á tólftu

og þrettándu öld. í öðru lagi er ekki

hjá því fcomizt, að grundvallarskýring-

ar á sögunum hljóta að verða kristn-

ar. Ef einhver vill halda fram heiðnum

atriðum í sögunum, þá hvilir sönnunar-

byrðin á slí'fcum manni. Með öðrum orð-

um: oss ber að fjalla um sögurnar sem

kriistnar bókmenntir, þótt sumar þeirra

séu látnar gerast í heiðnu umhverfi.

Evrópsk menning á tólftu og þrettándu

öld .var höfundunum að sjálfsögðu

miklu nær en norræn og germönsik villi-

mennska í heiðnum sið. Þó er hugsan-

legt, að einstök heiðin viðhorf fcunni að

hafa varðveitzt, en aldrei má ganga út

frá þeim sem sjálfgegnum hlut, heldur

verður einungis að grípa til heiðinna

skýringa þegar kristnar hugmyndir

þrýtur.

3

Astæðurnar fyrir því, hve illa mönn-

um hefur gengið að átta sig á kristnu

eðli sagnanna, eru margar og sundur-

leitar. Eðliilegt var, að íslendingar á síð-

sri öldum, meðan þjóðin var undir út-

lendri ánauð, legðu sérstaka áherzlu á

að fegra hugmyndir sínar um forna

gullöld. Slíkri afstöðu hlaut að fylgja

oftrú á sagnfræðilegu gildi sagnanna,

og þá var skammt til þess, að menn

tryðu á heiðinn boðskap þeirra. Gunn-

ar á Hlíðarenda var sannur fulltrúi

heiðinnar menningar að hyggju slíkra

manna. Um frændþjóðir vorar á Norð-

urlöndum og Þjóðverja er það einsætt

að slíkar þjóðir gátu ekki „eignað" sér

sógurnar með öðru móti en því að gera

þær sem norrænastar og germanskastar.

Þeim mun frumstæðari sem sögurnar

voru taldar, þeim mun auðveldara var

að telja þær samaign kynstofnsins. Er

það og skiljanlegt hvers vegna Norð-

mönnum var svo mikið í mun að trúa

gömlum konungasögum: Snorri Sturlu-

son og aðrir íslenzkir sagnamenn á mið-

öldum .gáfu Norðmönnum lifandi mynd-

ir af fornri sögu þeirra: án þessara

sagna væri norsk fortíð harla myrk um

margar aldir, og því þótti sjálfsagt að

trúa þessum sögum.

Oftrúin á sannleiksgildi sagnanna hef

ur mjög hamlað iþví, að menn legðu ann-

ars konar skilning á hugmyndaheim

þeirra og tilgang. Því hefur hvað eftir

annað verið slegið föstu að höfuðtil-

gangur sagnanna væri að fræða menn

um fortíðina. Auðvelt væri að telja

nokkur dæmi um slíkt, en hér skal l.átið

nægja að vitna til Sigurðar Nordals

<Hrafnkatla, 1940), sem telur Hrafnkels

sög-u vera skáidrit, en þó hafi höfundur

ritað   hana   í   þeim   tilgangi   að   hún   sé

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16