Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						"'fhW^*

¦.-*»,


'Híílál''


1

<$s* Hfe

IV


!^SÍ1£_É^ÍVY


Brot úr konungsannál.

WÝ7AK SKÝRINGAR

tekin trúanleg: „Því að auðvitað vildi

hann, að sem mestur trúnaður væri lagð

ur á sögu hans, eins og allir höfundar

fornsagna, jafnvel fornaldarsagna. Og

þetta hefur honum tekizt furðanlega,

allt til þessa dags." Nátengdur trúnni

á sagnfræðilegt eðli fornsagnanna er sá

skilningur að verk og afrek í sögunum

séu aðalatriði, en hvatir manna og hug-

arfar skipti minna máli. Menn hafa

aldrei þreytzt á að tala um afreksdáð-

ir víkinga, þótt einsætt sé, að höfundar

fornsagnanna lögðu allt annan skilning

í eðli víga og manndrápa en gert hef-

ur verið af fræðimönnum síðustu kyn-

slóða. Með því að leggja höfuðáherzl-

una á ytri lýsingar hefur mönnum þrá-

faldlega skotizt yfir það, sem skipti

meira máli en einstök verk en það eru

sálfræðilegar og siðferðilegar forsendur

fyrir því sem gert er.

í skýrinigaritum um fornsögur er orð-

ið örlög stundum notað sem eins konar

allsherjarskýring á öllu sem gerizt —

rnönnum er lýst sem „leiksoppum ör-

laganna", og sr með slíku verið að gefa

í skyn, að hetjurnar séu ekki ábyrgar

gerða   sinna:    örlagatrúin    hefur    verið

Framkv.stj.:

Ritstjórar:

Ritstj.iltr.:

Auglýsingar:

Ritstjórn:

Útgef andi:

Haraldur   Sveinsson.

Sigurður Bjarnason frá Vigur

Matthfas  Johannessen.

Eyjólfur   KonráS   Jónsson.

Gísli SígurSsson.

Árni  Garöar Kristinsson.

ASalstræti   6.   Simi   10100.

H.f.  Árvakur,   Reykjavik.

talin arfur frá heiðni, sem lifði góðu

lífi með frumstæðum bændum úti á ís-

landi löngu eftir að þjóðin tók kristni.

En þegar sögurnar eru lesnar af at-

hygli og seom þrettándu aldar verk, fer

næsta lítið fyrir neinni örlagatrú, sem

rekst á kristnar hugmyndir frá þeim

tj'ma. í rauninni hefur fræðimönnum

gengið furðanlega illa að losna við ým-

iss konar fimur sem sköpuðust um sög-

urnar á nítjándu öld.

Eitt af því sem fornsögur vorar eru

réttilega frægar fyrir er raunsæi þeirra,

bæði í mannlýsingum, náttórulýsingum

og meðferð á félagslegum fyrirbærum.

Þetta raunsæi hefur verið eignað ein-

hvers konar frumstæðri sannleikshneigð

sem á að vera runnin aftan úr grárri

forneskju Germana. En hér eins og víð-

ar er óþarft að sækja til svo fjarstæðu-

kenndra skýringa. Ef vér hyggjum að

rnannlýsingum fslendingasagna, þá

koma þær engum á óvart. Eins og oft

hefur verið bent á, þá eru þær meðal

annars raunsæjar af þekn sökum, að

menn eru oft hvorki algóðir né alvondir,

heldur sambland af góðum og illum þátt-

um. Samkvæmt kristnum siðaskoðunum

miðalda eru það einstakar gerðir manna

og husarfar þeirra, sem skipta höfuð-

máli í mati á einstaklingum, og þar sem

flestir menn geta unnið ill og góð vsrk,

þá er eðlilegt að menn séu hvorki al-

góðir né alvondir. Gæði mannsins eru

fólgin í heildarsummunni af verkum

hans, eftir þeim er hann dæmdur. 5>?m

dæmi um samsetta mannlýsingu í fs-

lendinga sögum má minna á KjaTtan

Ólafsson í Laxdælu, en í hanum eigast

við tvö höfuðöfl. Honum er svo

lýst fyrst, að hann hafi verið hverjum

manni lítillátari, en síðar v^rður hann

sekur um mikinn ofmetnað. Svo má að

orði kveða, að hver einasta gerð hans

og hvert einasta orð hafi siðræna merk-

ingu í skilningi miðaldakristni. Sama er

hægt að segja um margar mannlýsing-

ar ísl-ndinga sagna: að hvarvetna er

hægt að beita siðfræðilegum hugtökum

í því skyni að skýra germr manna og

crð. Fyrir nokkru reyndi ég að lesa

Hrafnkels sögu, eins og mér virtist sann

legast að menntaður maður á þrettándu

öld myndi hafa skilið hana, og þá komst

ég brátt að raun um, að ýmis helztu

hugtökin í siðakerfi kristninnar sér-

kenndu gerðir manna og orð: ágirnd,

freisting, frjáls vilji, hégómi, lítillæti,

ofmetnaður, miskunn, nauðsyn, óhlýðni,

ofmælgi, sakleysi, samúð, réttlæti, sjálfs

blekking. Vafalaust munu sum þessara

hugtaka hafa verið þekkt og virt með

heiðnum mönnum, en hér verður

að benda á tvennt: öll þessi hugtök eru

kunn af kristnum ritum, en í heiðni eru

þau óþekktar stærðir, og í öðru lagi

•mynda þau heilsteypt kerfi í Hrafnkels-

sögu, ag það kerfi er í fyllsta sam-

ræmi við lærðar hugmyndir kristinna

manna á tólftu og þrettándu öld. En

Hrafnkels saga er ekki eina sagan, sem

sýnir mikil tök á sálfræði og siðfræði

miðalda: af svipuðum rótum eru runnir

ýmsir þættir í öðrum helztu sögum vor-

um. í þessu sambandi má þó minna á,

að tveir gagnmerkir fræðimenn íslend-

inga á þessari öld, þeir Barði Guð-

mundsson og Einar Ól. Sveinsson, hafa

talið Njáls sögu vera ritaða af leik-

manni. Þó er auðvelt að benda á atriði

1 þessari miklu sögu, sem benda í þá

átt, að hann hafi hlotið svipaða mennt-

un og hálærðir klerkar. Manni getur

legið við að tala um guðfræðikunnáttu

'þessa höfundar. Þótt þvi verði ekki neit

að, að nokkur forntíðarljómi setji svip

sinn á sögurnar, þá er sldku svo í hóf

stillt, að aldrei verður um að ræða dýrk

un á heiðinni menningu.

Enginn vafi getur leikið á því, að

ofmetnaður og andstæða hans lítillæti

gegna lykilhliutverkum í mörgum mann-

lýsingum sagnanna, svo að þær myndu

naumast hafa komið menntamönnum

þrettándu aldar neitt á óvart. En auk

þeirra sdðfræðilegu hugtaka, sem ég

drap á hér að framan í sambandi við

Hrafnkels sögu, má minna á ýmis önn-

ur, svo sem þolinmæði, hugrekki, hóf-

semi hvers konar o.s.frv. Þegar þeim

Gretti, Þorgeiri og Þormóði Kolbrúnar-

skáldi er stillt saman og hver um sig

er sérkenndur með hræðslu sinni, þá

er á táknrænan hátt verið að lýsa ör-

löguim þeirra. Þorgeir hræddist ekkert,

Þormóður óttaðist guð, og Grettir var

myrkfælinn. Hvað sem rómantískir hug-

arórar kunna að glepja fyrir skilningi

manna nú á dögum, þá munu forfeður

vorir á þrettándu öld ekki hafa verið

í miklum vandræðum með að átta sig

á tilgangi þessara mannlýsinga. Þormóð

ur óttaðist það sem gott er, Grettir hið

illa (myrkrið er notað í táknrænum

skilningi fyrir myrkravöldin), og Þor-

geir, sem er þeirra verstur, óttast ekk-

ert. Hræðsluleysi hans á lítið skylt við

manndómshugsjónir miðalda, og hinztu

örlög mannanna þriggja eru mjög í sam-

ræmi við hræðslu þeirra og hræðslu-

leysi.

Um undanfarin ár hefur skilningi

manna á siðmenningu miðalda farið

mjög fram. Nýjar rannsóknaraðferðir,

ný viðfangsefni og vanræktar heimild-

ir, sem nú er farið að beita, hafa

stuðlað að því, að þekking manna á

eðli miðalda hefur breytzt. Áður fyrr

létu menn stjórnast af áróðri endur-

reisnarmanna, sem töluðu af lítilsvirð-

ingu um miðaldir, en hrósuðu fornöld-

inni og nýja húmanismanum á hvert

reipi. Hugmyndir sagnafræðinga um

menningu tólftu og þrettándu alda var

þvi mjög háð viðhorfum manna á fimm-

tándu og sextándu öld. En þetta hefur

tekið miklum stakkaskiptum. Nú kanna

menn frumheimildir frá tólftu og þrett-

ándu öid og nema af þeim hvernig

menn hugsuðu þá um mannlag og félags-

leg vandamál. Komið hefur í Ijós, að

um aldamótin 1100 kemst skriður á

merkilega hreyfingu í andlegum efnum

Evrópu, og er nú talað um húmanisma

tólftu aldar. Eitt af því sem sérkenmir

hann er aukinn áhugi á manninum sjálf-

um sem viðfangsefni, aukinn skilningur

á sálfræði manna, aukin virðing fyrir

fólki. Á tóiftu öld verður guðfxæð'im

mannlegri og siðfræðin mannúðlegri.

Húmanismi tólftu aldar hafði marg-

visleg áhrif á hugsunarhátt manna víðs-

vegar um álfuna. Hér á landi hafa

menn kynnzt ýmsum ritum, sem heyra

þessari stefnu til. Áhrifa hennar gætir í

kristnum bókmenntum íslendinga í

bundnu og óbundnu máli. En varanleg-

ustu minjarnar um kynni fslendinga af

húmanisma tólftu aldar er að finna í

íslendingasögum og öðrum fornsögum.

Þær eru skilgetið afkvæmi þessarar

stefnu. Og sögurnar njóta þessa merki-

lega frjálslyndis sem gætti þá á sumum

sviðum.

Viðfangsefni sagnarannsókna eru

margþætt og sundurleit. Oft hefur ver-

ið fjallað um sögurnar í því skyni að

skýra þær út fyrir nútímamönnum. Slíkt

er í sjálfu sér virðingarvert starf. En

lokatakmarkið við rannsóknir á bók-

menntum fyrri alda og um leið ein-

hver torveldasti þátturinn í þeim er að

finna upphaflegan tilgang þeirra og

merkingu í hugum þeirra, sem fyrstum

var ætlað að njóta þeirra. Nú er sagna-

•rannsóknum það vel á veg komið ,að

•hægt er að fleygja ýmsum aðferðum og

nota aðrar betri. Nú er e&ki lenigur nóg

að spyrja, hvernig menn á tuttugutu ödd

hugsa um eitthvert atriði í sögunum.

Fræðimenn geta nú spurt, hvernig hugs-

að var um slíkt atriði á tólftu og þrett-

ándu öld. Við skýringar á sögunum

hlíta menn niú því leiðarhnoða, sem auk-

inn skilningur á húmanisma miðalda veit

ir þeim, á þeirri sálfræði og siðfræði,

sem náði svo miklum þroska í álfunni

á tólftu öld. Þangað á raunsæi íslend-

ínga sagna rætur sínar að rekia.


h^ttm ttoict etga/cchg&tfijStí.

Grág-ás,   Konungsbók,   sem   Brynjólfur   biskup gaf konungi.

2    LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

21. júlí 1968

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16