Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						:^ZVi^<m£^w^£££



ft ijðzfíJmto w v-f toa» ?   í>'           nwffi piv*«: Jwp mwre¦* fomt

TOÆff*máto|fBíftnWí F^^*»«fcftrm^nm»r«p^n»jffawfJMní.-

TKtiö ts^^fíS;í wh»$0. jfifc unrrfL^triím-M -|3ae*i l^pjrfflpBaœ -^

fenfe wcaihftnf ftm* 4 hmrni 1 rfþn m r%nj»r fö # OT^> fe»f^

Wirtemrf«ræ»?ö^

fe^ H'fmr*;*ifl^^

*sw.mr ci'oim fcpft Q^fr.wf.qlhir. v&ttöfhim W|!Wl',,g[

íwj-Piít-iv.Kðgajmlr ^fímpr^vi?(t^ttU)U»r^tftrwtej&tm&m.í w

Ikar #r r'íVöíiifeirí utm aœpaé aTMjwemr eotwt ?#*t*S3R- f*»* 1*"

bffir «itó SSa? 'fitm a-fc'ítama p,msky^i:ítpí0m ÍmvsM %*»ijwpa ,,W1_»

Mteft.Jh.j ro,rt^^$%t^^^

ajiift .wp á Rról Jmm$»$mj#! ^^^pfc^j^fitoyisftr^-^f*1™!*-

tégqj fctfororo a mmm {?%r? cr few aií«rö$$ w«^1utftnilVitinrÆrif3^im

'Twraffoííír u í«wtnl?m pr» fc! |«mw.m.inaýjárjjJtrcrg'Boa -Aítíb ^xnht fcs

$W||ul!;?rTnftf m'^                                       <r»j4áni»jnJjaríriáJ ¦?

wwt' {j«r &.tí7if é b-kS 4h at fSarn aifcj iao' pfte^NawRat'<» 3»«»»}»

mnr fm ]-m&v'\frthuTwgiixaw-.$m fhn t?fítfBt5# !Í«íÍ*impH í$t*3tii8r

tíor^w »j <r f KncCTO.n-míít «fcv nwná Jjj ffbpta to^sýft wa-jj»r«rHttii

hmBm%íif -'VíHrictjr «»fum' hák Imfi Jm fi.lop.Swm hm- ^m rfemlt" '"

'.".-..**....¦¦   "^........-v    .*'* ¦   ,,                                             .•/.'-.        „.        "^      ...»            ¦¦_..-.»'.     *."¦...'¦¦¦.       ¦**,*¦       i(


fp3~'»w04nntjrc^

%*^r|œttniíát-^i#^                                                     ihirœ^f|fö?í

? 0na fetti .{Js- hfttj} fiia -tjam. JJrjal m fam^ni:^yt%Jft%t$n£n:.u^km

«*»Jttój?d»mrmm^jo^g ínonjfi wf$aTrm rpfM.Tf^fV^f'.rví.:-1' ifitf**

Síða úr Wormsbók,  einu aðalhandriti Snorra Eddu, að Iíkindum skrifað ná-

Iægt 14. öld miðri.

lína fer á eftir líinu í kveðskap og eru

þær hliðstæðar að orðalagi. Gott dæmi

um þetta er galdralag í Háttatali Sriorra

(101. v.):

Sóttak fremdð,

sóttá'k fund konungs,

sóttak ítran jarl,

þá'is lek reist,

þá's ek renina gat

kaldan straum kili,

kaldan sj á kili.

Hér er heil vísa með hliðstæðum:

1-3, 4-5 og 6-7 vísuorð eru næsta lík.

Hliðstæður má víða finna í kveðskap

iaidóevrópiskra þjóða, en þær eru eiinn-

ig yfirtaks algengar í sálmum og öðrum

kveðskap semítískra þjóða, til að mynda

í Biblíunwi, en fyrirbrigðið kemur líka

fyrir í kveðskap Súrniena, og honum

mjög gömlum. Þessa tegund hliðstæðna

í skáldskap, þagar sömu orð eru mjög

endurtekin, hef ég nefnt bundnar hlið-

stæður, en auk þess er öninur tegund,

og eir það einkenni hennar, að lítið

kweður -að endurtekiningu orða, en setn-

ingar eru hliðstæðar, svo sem í Arin-

bjarnarkviðu EgiLs (1. v.):

Emk hraðkvæðr

hilmi at mæra,

en glapmáll

um gleggvinga,

opinspjallr

um jöfurs dáðum,

en þagmælskr

um þjóðlygi.

Þetta hef ég nefnt frjálsar hliðstæð-

ur. Aðeins verður vikið að hliðstæðna-

kveðskap hér á eftir.

Firna aigengiar í kveðskap ger-

manskra þjóða eru orðatvíundir

(„ZwiUing'sformeln"), stunduim líka þrí

undir eða ferundir. Saman eru þá færð

orð skyld ieða andstæð að merkimgu.

Dæmi: æsir-álfar, fold-flóð, frændr-

fjandr, fugrlar-fiskar, ljúfr-leiðr, (þýzka

lieb-leid) o.s. frv. Þetta t,ðikast bæði í

bundnu máli og óbundniu, mjög oft

þannig, að orðin istuðla og fylla eina

línu (vísuorð), stundum þó tvær. Hlið-

stæður þessa eru algengar í grískum

kveðskap, og eru orðin þá stundum

stuðluð hjá Hómer. Vitaskuld er svip-

urinn þó frábrugðinn vegnia ólíkrar á-

herzlu og ólíkna briagarháttia þessara

tungumála.

Eina orðatvíuind skal nefna hér, sem

á sér mierkilega sögu. Vænta mætti þess,

að menn vildu gjarnan tengja saman í

orðatvíund himin og jörð. En á því er

sá galli, að þessi orð stuðla ekki í ger-

mönskum málum. Var þá skapað skáld-

legt samsett orð, sem ekki tíðkast í

vanalegu mæltu máli, orðið upphiminn.

Orðasambandið jörð og upphiminn er

kunnugt alstaðar með germonskum þjóð-

um í fornöld. Það svarar, eins og aug-

ljóst má vera, nákvæmlega til orðanna

í eiðnum hjá Hómer (II. 15, 36; Od. 5,

184): Jörð og hinn víði upphiminn,

(Gaia kaí Ouranós evrýs hýperþen), svo

að engin tilviljun ræður myndun orðs-

ins upphiminn: Það má kallast þýðing

orðanna hjá Hómer, og er það án efa

svo að skilja, að hvorttveggja sé af

sömu ævafornu rótunum runnið. Ef að

er gáð, á þessi orðatvíund í germönsk-

um kveðskap einkum heima í frásögn-

um af sköpuniinni, en einnig af heims-

lendi.  Prægasti   sfcaðurinin   mum   lýsing

Völuspár  (3. v.)  á Ginnungagapi:

Ár var alda

þats   ekki   var    (eða:   þars   Ymir

byggði),

vara saindr né sær

né svalar unnir,

jörð fanmsk æva

iné upphiminin,

gap var Gimnunga,

em gnas hvergi.

Ef skyggnzt er eftir hliðstæðum, reyn

ist engkin hörgull á þeim. Víða í forn-

um kvæðum segir af uppruma veraldar.

Frá þessu segir gríska skáldið Hesíód í

Þeógoníu sinmi, ölíkt hið isama Óvíd í

upphafi kvæðabálksins um myndbreyt-

ingar (Metamorphosis). Þá er harla

frægur sáhnur einm í Eígvedu (V,x

129), og er hamm hvað líkastur eddu-

kvæðinu. Kemur hér fram það, sem ég

hef stumdum nefnt jarðarfyrirbrigði: á

yztu mörkum útbreiðslusvæðis sagnar

eða kvæðis kanm það að bera við, að

farnlegustu mymdir varðveitast. Ekki

hef ég efa á, að bak við allt þetta hef-

ui' verið ævagamalt sköpurnarkvæði, og

á það sér hliðistæðu með Babýlóníu-

mönnum hinum formu. Það hefst á þess-

um orðum:

Þegair   upphiminn   hafði   ekki   emn

verið nefndur,

jörðin niðri átti sér ekki heiti,

ekkert memia Apsu, frumveran, get-

ari þeirra (þ.e. goðanma)

(og) Mummu-Tiama, sem fæddi þau

öll,

vötn 'þeirra  blönduðust,  svo sem í

einum 'líkamia:

hrís   var  ekki   undið   saman,   reyr

sást hvergi

(eða  engiir  reyrkofar  voru  reistirr,

ekkert merki sást):

þau voru ekki nöfmum nefnd, voru

örlögLaus.

Einkennilegt er, að eddukvæðatext-

inn er hvað líkastm- þessu babýlónska

kvæði, og má bezt sjá það, ef kvæðin

eru borin samam nokkru lengra aftur

eftir. Vafalaust er hér finniagiamalt efni

í Völuspá, leldra em kvæðið í heild sinni.

FleygletUirsrísturnar, sem fornfræðing

iatr hafa grafið upp úr sandi Vestur-

Asíu, sýna gjörla, að memm, mæltir á

indóevrópiskar tungur, hafa haft mikil

kynni af Semítum á öðru árþúsumdi fyr-

ir Krist, og er ©kki kym, þó að þeir

hafi kynmzt hinni víðfrægu nýjárshá-

tíð Babýlóníumanma og sköpunarkvæð-

inu, sem þax var um hönd haft.

6.

En hveríum nú aftur að Hómer og

Eddukvæðum.

I vísuwni úr Völuspá, þeirri sem vibn-

að var til hér é undan, kemur anmars

fyrir nógu einkanmilegt atriði. Það eru

orðm: „vara sandr né sær- né svalar unn

ir". Hér er orðaþríund, og fylgir þriðja

orðinu einkunn (eða amnað ákvæðis-

orð). Ef að er gáð, er að ræða um ein-

kennilega stílreglu, óefað gamla. Auð-

gert er að fimna dæmi hjá Hómer:

Seifuir og Örlagamornin og Refsi-

nornin, sem gengur í myrkri (zeús kaí

Moíré kai éerofoítis Erinýs). Argos-

borg og Sparta og hin strætabreiða

Mýkeraa (Argos te Sparté te kaí euryá-

gyia Mykéné).

í þulum (Tiafniatölum) Hesiods í Þeo-

goníunmi er þetta mjög algengt. Þessu

líkt er og alkunmugt í fornindverskum

kveðskap. Latíma: Ante miane et terrais

et quod teg-it omnia coeluim. Úr gex-

mönskum kveðskap skal ég rétt aðeins

bæta við einu fornensku dæmi: Hear-

ogár and Heodgór and Halga til (til:

igóður, dugandi).

Hermann Hirt, sem nefinir mörg slík

dæmi, kveðiw svo að orði um þetta: „Að

mínu áliti sýnir slíkt fyrirbrigði tilvist

þróaðs skáldskapar."

Þau dæmi,   sem   nefnd   voru   hér   á

undam, eru skýr og fast mótuð. En auk

þess  má  finm'a  í  rnorrænum   kveðskap

Framhald á bls. 11

mtm

Barn kemur út úr myrkri inn í ljós.

Ekki óhuggulegu myrkri, heldur hlýju

myrkri, sem ekki er myrkur af því að

það hefur ekki séð ljós. Ekki heldur

ljós, sem tengt er væntumþykju, því að

það hafa engar hugrenningar verið

tengdar því, heldur ljós, sem er birtu-

flekkir án marka milli þess og hugans,

því að mörk vitundar og umheims

eru engin. Barn kemur inn í ljós, sem

það er ofurselt, Ijós, sem er hreyfíngar

sem koma og fara, svo að því finnst

það detti á eftir þeim, endurteknar

hreyfLnigar, sem skilja eftir mynd í huga

mynda skil milli sín og þekkingar á

þeim, valdia því rniinni röskun næst

þegar þær koma, mynda þannig fyrsta

vott öryggi'stilfinningar. Hreyfingar,

sem fylgir næring og líkaimleg hagræð-

inig, sem er jafnvægisrösikum en hún er

(bengd næringuirmi. Brölt verður að aá-

lotum og atlot verða góð í sjálfu sér.

Birtuflekkir, semi hafa alltatf í för með

sér næringu eða atlot valda minnstri

röskun. Þeir eru samstæðir, þeir renna

isamam í eina niynd. Þeir hlutar henmar,

sem bæði sjást og snerta, eru aðalatriði

hennar. Einn er miðja hl]óms og hreyf-

ingar og sker sig úr meðal þeirra. Hermi

bneigð hefur eftir bros. f sviplaus augu

þess kemur skaer dýpt. Barn lifir sitt

fyrsta traust.

Barn leitar frá ökjóli að skjóli knúið

af öryggisþörf og lífskviku. Það leitar

frá reymslu'mynd til birtuflekks til ör-

yggistilfinningar. Það flöktir frá ör-

yggi tiil öryggisleysis knúið af eðlishvöt

frá reynslumiynd til mymdar hér og nú

í trausti þess, að hún verði góð eins og

neynslan segir því að hún hafi verið.

Það kallar hana mömmu.

Háttermismumstur í mymdum, jafn

framt vaknandi vitund um getu og af-

mörkun ammars vegar, umheim hinsveg

ar. Hægfara lært að aðgreina hreyfingu

„lifandi hluta" frá hreyfinigu „dauðra

hluta." Hátternismunstur og síðan per-

sónuleiki í mótun, sem smám saman lær

ir að gera greinarmun á hugmyndum og

„raunverulegurn atburðum." Tíminn

verður a/lgildari, eftir því sem hverf-

leiki sjáMsins verður meiri. Koma gelgju

skeiðsár og jafnvægi raskast innan frá,

jafnframt eðlislæg leitni til nýs jafn-

vægis. Uinglingur yfirþyrmdur af falil-

valtleik gilda, fðlskum forsendum,

hverfleik þees, sem algjört var talið,

sniðgengur leið innsæis með höfnun.

Uppreisn verður öfLugasta mótvægi

hans við skiptum á fjölskylduvi'ðjum og

þjóðfélagsiviðjum. Nýtt hátternismunstur

í myndun: uppreisnarástandi svimar af

nýjum víddum og hyllist annars vegar

til innhvierfrar neitumar, hins vegar til

hermihneigðar. Því fremur sem huigur-

inn er viðkvæmari.

Konam er almennt viðikvæmari aðil-

inn, og hún var undirgefnari karimann-

inum meðan hún var meir verndarþurfi

Nú eru sértækar aðferðir, sem allir

geta tileinkað sér og þanrnig náð jafn-

fætisaðstöðu við hina. En konunni er

kennt að líta öryggisþönf sína sömu aug-

um og áður, þótt karlmaourinn sé ann-

ar í augum henmar. Öryggisþörfin er

markhneigð að maxki, sem ekki er leng-

ur til. f huga hemmar •verður árekstuir

milli tvegigja sjónarmiða, afleiðingin er

öryggisleysi. Hún leitar undirgiefin til

Iþeirrar sértæku aðferðar, sem henni er

aðgengilegust: tízkunmar og tekur á sig

4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

21. júlí 1968

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16