Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						:^ZVi^<m£^w^£££


ft ijðzfíJmto w v-f toa» ?   í>'           nwffi piv*«: Jwp mwre¦* fomt
TOÆff*máto|fBíftnWí F^^*»«fcftrm^nm»r«p^n»jffawfJMní.-
TKtiö ts^^fíS;í wh»$0. jfifc unrrfL^triím-M -|3ae*i l^pjrfflpBaœ -^
fenfe wcaihftnf ftm* 4 hmrni 1 rfþn m r%nj»r fö # OT^> fe»f^
Wirtemrf«ræ»?ö^
fe^ H'fmr*;*ifl^^
*sw.mr ci'oim fcpft Q^fr.wf.qlhir. v&ttöfhim W|!Wl',,g[
íwj-Piít-iv.Kðgajmlr ^fímpr^vi?(t^ttU)U»r^tftrwtej&tm&m.í w
Ikar #r r'íVöíiifeirí utm aœpaé aTMjwemr eotwt ?#*t*S3R- f*»* 1*"
bffir «itó SSa? 'fitm a-fc'ítama p,msky^i:ítpí0m ÍmvsM %*»ijwpa ,,W1_»
Mteft.Jh.j ro,rt^^$%t^^^
ajiift .wp á Rról Jmm$»$mj#! ^^^pfc^j^fitoyisftr^-^f*1™!*-
tégqj fctfororo a mmm {?%r? cr few aií«rö$$ w«^1utftnilVitinrÆrif3^im
'Twraffoííír u í«wtnl?m pr» fc! |«mw.m.inaýjárjjJtrcrg'Boa -Aítíb ^xnht fcs
$W||ul!;?rTnftf m'^                                       <r»j4áni»jnJjaríriáJ ¦?
wwt' {j«r &.tí7if é b-kS 4h at fSarn aifcj iao' pfte^NawRat'<» 3»«»»}»
mnr fm ]-m&v'\frthuTwgiixaw-.$m fhn t?fítfBt5# !Í«íÍ*impH í$t*3tii8r
tíor^w »j <r f KncCTO.n-míít «fcv nwná Jjj ffbpta to^sýft wa-jj»r«rHttii
hmBm%íif -'VíHrictjr «»fum' hák Imfi Jm fi.lop.Swm hm- ^m rfemlt" '"
'.".-..**....¦¦   "^........-v    .*'* ¦   ,,                                             .•/.'-.        „.        "^      ...»            ¦¦_..-.»'.     *."¦...'¦¦¦.       ¦**,*¦       i(

fp3~'»w04nntjrc^
%*^r|œttniíát-^i#^                                                     ihirœ^f|fö?í
? 0na fetti .{Js- hfttj} fiia -tjam. JJrjal m fam^ni:^yt%Jft%t$n£n:.u^km
«*»Jttój?d»mrmm^jo^g ínonjfi wf$aTrm rpfM.Tf^fV^f'.rví.:-1' ifitf**
Síða úr Wormsbók,  einu aðalhandriti Snorra Eddu, að Iíkindum skrifað ná-
Iægt 14. öld miðri.
lína fer á eftir líinu í kveðskap og eru
þær hliðstæðar að orðalagi. Gott dæmi
um þetta er galdralag í Háttatali Sriorra
(101. v.):
Sóttak fremdð,
sóttá'k fund konungs,
sóttak ítran jarl,
þá'is lek reist,
þá's ek renina gat
kaldan straum kili,
kaldan sj á kili.
Hér er heil vísa með hliðstæðum:
1-3, 4-5 og 6-7 vísuorð eru næsta lík.
Hliðstæður má víða finna í kveðskap
iaidóevrópiskra þjóða, en þær eru eiinn-
ig yfirtaks algengar í sálmum og öðrum
kveðskap semítískra þjóða, til að mynda
í Biblíunwi, en fyrirbrigðið kemur líka
fyrir í kveðskap Súrniena, og honum
mjög gömlum. Þessa tegund hliðstæðna
í skáldskap, þagar sömu orð eru mjög
endurtekin, hef ég nefnt bundnar hlið-
stæður, en auk þess er öninur tegund,
og eir það einkenni hennar, að lítið
kweður -að endurtekiningu orða, en setn-
ingar eru hliðstæðar, svo sem í Arin-
bjarnarkviðu EgiLs (1. v.):
Emk hraðkvæðr
hilmi at mæra,
en glapmáll
um gleggvinga,
opinspjallr
um jöfurs dáðum,
en þagmælskr
um þjóðlygi.
Þetta hef ég nefnt frjálsar hliðstæð-
ur. Aðeins verður vikið að hliðstæðna-
kveðskap hér á eftir.
Firna aigengiar í kveðskap ger-
manskra þjóða eru orðatvíundir
(„ZwiUing'sformeln"), stunduim líka þrí
undir eða ferundir. Saman eru þá færð
orð skyld ieða andstæð að merkimgu.
Dæmi: æsir-álfar, fold-flóð, frændr-
fjandr, fugrlar-fiskar, ljúfr-leiðr, (þýzka
lieb-leid) o.s. frv. Þetta t,ðikast bæði í
bundnu máli og óbundniu, mjög oft
þannig, að orðin istuðla og fylla eina
línu (vísuorð), stundum þó tvær. Hlið-
stæður þessa eru algengar í grískum
kveðskap, og eru orðin þá stundum
stuðluð hjá Hómer. Vitaskuld er svip-
urinn þó frábrugðinn vegnia ólíkrar á-
herzlu og ólíkna briagarháttia þessara
tungumála.
Eina orðatvíuind skal nefna hér, sem
á sér mierkilega sögu. Vænta mætti þess,
að menn vildu gjarnan tengja saman í
orðatvíund himin og jörð. En á því er
sá galli, að þessi orð stuðla ekki í ger-
mönskum málum. Var þá skapað skáld-
legt samsett orð, sem ekki tíðkast í
vanalegu mæltu máli, orðið upphiminn.
Orðasambandið jörð og upphiminn er
kunnugt alstaðar með germonskum þjóð-
um í fornöld. Það svarar, eins og aug-
ljóst má vera, nákvæmlega til orðanna
í eiðnum hjá Hómer (II. 15, 36; Od. 5,
184): Jörð og hinn víði upphiminn,
(Gaia kaí Ouranós evrýs hýperþen), svo
að engin tilviljun ræður myndun orðs-
ins upphiminn: Það má kallast þýðing
orðanna hjá Hómer, og er það án efa
svo að skilja, að hvorttveggja sé af
sömu ævafornu rótunum runnið. Ef að
er gáð, á þessi orðatvíund í germönsk-
um kveðskap einkum heima í frásögn-
um af sköpuniinni, en einnig af heims-
lendi.  Prægasti   sfcaðurinin   mum   lýsing
Völuspár  (3. v.)  á Ginnungagapi:
Ár var alda
þats   ekki   var    (eða:   þars   Ymir
byggði),
vara saindr né sær
né svalar unnir,
jörð fanmsk æva
iné upphiminin,
gap var Gimnunga,
em gnas hvergi.
Ef skyggnzt er eftir hliðstæðum, reyn
ist engkin hörgull á þeim. Víða í forn-
um kvæðum segir af uppruma veraldar.
Frá þessu segir gríska skáldið Hesíód í
Þeógoníu sinmi, ölíkt hið isama Óvíd í
upphafi kvæðabálksins um myndbreyt-
ingar (Metamorphosis). Þá er harla
frægur sáhnur einm í Eígvedu (V,x
129), og er hamm hvað líkastur eddu-
kvæðinu. Kemur hér fram það, sem ég
hef stumdum nefnt jarðarfyrirbrigði: á
yztu mörkum útbreiðslusvæðis sagnar
eða kvæðis kanm það að bera við, að
farnlegustu mymdir varðveitast. Ekki
hef ég efa á, að bak við allt þetta hef-
ui' verið ævagamalt sköpurnarkvæði, og
á það sér hliðistæðu með Babýlóníu-
mönnum hinum formu. Það hefst á þess-
um orðum:
Þegair   upphiminn   hafði   ekki   emn
verið nefndur,
jörðin niðri átti sér ekki heiti,
ekkert memia Apsu, frumveran, get-
ari þeirra (þ.e. goðanma)
(og) Mummu-Tiama, sem fæddi þau
öll,
vötn 'þeirra  blönduðust,  svo sem í
einum 'líkamia:
hrís   var  ekki   undið   saman,   reyr
sást hvergi
(eða  engiir  reyrkofar  voru  reistirr,
ekkert merki sást):
þau voru ekki nöfmum nefnd, voru
örlögLaus.
Einkennilegt er, að eddukvæðatext-
inn er hvað líkastm- þessu babýlónska
kvæði, og má bezt sjá það, ef kvæðin
eru borin samam nokkru lengra aftur
eftir. Vafalaust er hér finniagiamalt efni
í Völuspá, leldra em kvæðið í heild sinni.
FleygletUirsrísturnar, sem fornfræðing
iatr hafa grafið upp úr sandi Vestur-
Asíu, sýna gjörla, að memm, mæltir á
indóevrópiskar tungur, hafa haft mikil
kynni af Semítum á öðru árþúsumdi fyr-
ir Krist, og er ©kki kym, þó að þeir
hafi kynmzt hinni víðfrægu nýjárshá-
tíð Babýlóníumanma og sköpunarkvæð-
inu, sem þax var um hönd haft.
6.
En hveríum nú aftur að Hómer og
Eddukvæðum.
I vísuwni úr Völuspá, þeirri sem vibn-
að var til hér é undan, kemur anmars
fyrir nógu einkanmilegt atriði. Það eru
orðm: „vara sandr né sær- né svalar unn
ir". Hér er orðaþríund, og fylgir þriðja
orðinu einkunn (eða amnað ákvæðis-
orð). Ef að er gáð, er að ræða um ein-
kennilega stílreglu, óefað gamla. Auð-
gert er að fimna dæmi hjá Hómer:
Seifuir og Örlagamornin og Refsi-
nornin, sem gengur í myrkri (zeús kaí
Moíré kai éerofoítis Erinýs). Argos-
borg og Sparta og hin strætabreiða
Mýkeraa (Argos te Sparté te kaí euryá-
gyia Mykéné).
í þulum (Tiafniatölum) Hesiods í Þeo-
goníunmi er þetta mjög algengt. Þessu
líkt er og alkunmugt í fornindverskum
kveðskap. Latíma: Ante miane et terrais
et quod teg-it omnia coeluim. Úr gex-
mönskum kveðskap skal ég rétt aðeins
bæta við einu fornensku dæmi: Hear-
ogár and Heodgór and Halga til (til:
igóður, dugandi).
Hermann Hirt, sem nefinir mörg slík
dæmi, kveðiw svo að orði um þetta: „Að
mínu áliti sýnir slíkt fyrirbrigði tilvist
þróaðs skáldskapar."
Þau dæmi,   sem   nefnd   voru   hér   á
undam, eru skýr og fast mótuð. En auk
þess  má  finm'a  í  rnorrænum   kveðskap
Framhald á bls. 11
mtm
Barn kemur út úr myrkri inn í ljós.
Ekki óhuggulegu myrkri, heldur hlýju
myrkri, sem ekki er myrkur af því að
það hefur ekki séð ljós. Ekki heldur
ljós, sem tengt er væntumþykju, því að
það hafa engar hugrenningar verið
tengdar því, heldur ljós, sem er birtu-
flekkir án marka milli þess og hugans,
því að mörk vitundar og umheims
eru engin. Barn kemur inn í ljós, sem
það er ofurselt, Ijós, sem er hreyfíngar
sem koma og fara, svo að því finnst
það detti á eftir þeim, endurteknar
hreyfLnigar, sem skilja eftir mynd í huga
mynda skil milli sín og þekkingar á
þeim, valdia því rniinni röskun næst
þegar þær koma, mynda þannig fyrsta
vott öryggi'stilfinningar. Hreyfingar,
sem fylgir næring og líkaimleg hagræð-
inig, sem er jafnvægisrösikum en hún er
(bengd næringuirmi. Brölt verður að aá-
lotum og atlot verða góð í sjálfu sér.
Birtuflekkir, semi hafa alltatf í för með
sér næringu eða atlot valda minnstri
röskun. Þeir eru samstæðir, þeir renna
isamam í eina niynd. Þeir hlutar henmar,
sem bæði sjást og snerta, eru aðalatriði
hennar. Einn er miðja hl]óms og hreyf-
ingar og sker sig úr meðal þeirra. Hermi
bneigð hefur eftir bros. f sviplaus augu
þess kemur skaer dýpt. Barn lifir sitt
fyrsta traust.
Barn leitar frá ökjóli að skjóli knúið
af öryggisþörf og lífskviku. Það leitar
frá reymslu'mynd til birtuflekks til ör-
yggistilfinningar. Það flöktir frá ör-
yggi tiil öryggisleysis knúið af eðlishvöt
frá reynslumiynd til mymdar hér og nú
í trausti þess, að hún verði góð eins og
neynslan segir því að hún hafi verið.
Það kallar hana mömmu.
Háttermismumstur í mymdum, jafn
framt vaknandi vitund um getu og af-
mörkun ammars vegar, umheim hinsveg
ar. Hægfara lært að aðgreina hreyfingu
„lifandi hluta" frá hreyfinigu „dauðra
hluta." Hátternismunstur og síðan per-
sónuleiki í mótun, sem smám saman lær
ir að gera greinarmun á hugmyndum og
„raunverulegurn atburðum." Tíminn
verður a/lgildari, eftir því sem hverf-
leiki sjáMsins verður meiri. Koma gelgju
skeiðsár og jafnvægi raskast innan frá,
jafnframt eðlislæg leitni til nýs jafn-
vægis. Uinglingur yfirþyrmdur af falil-
valtleik gilda, fðlskum forsendum,
hverfleik þees, sem algjört var talið,
sniðgengur leið innsæis með höfnun.
Uppreisn verður öfLugasta mótvægi
hans við skiptum á fjölskylduvi'ðjum og
þjóðfélagsiviðjum. Nýtt hátternismunstur
í myndun: uppreisnarástandi svimar af
nýjum víddum og hyllist annars vegar
til innhvierfrar neitumar, hins vegar til
hermihneigðar. Því fremur sem huigur-
inn er viðkvæmari.
Konam er almennt viðikvæmari aðil-
inn, og hún var undirgefnari karimann-
inum meðan hún var meir verndarþurfi
Nú eru sértækar aðferðir, sem allir
geta tileinkað sér og þanrnig náð jafn-
fætisaðstöðu við hina. En konunni er
kennt að líta öryggisþönf sína sömu aug-
um og áður, þótt karlmaourinn sé ann-
ar í augum henmar. Öryggisþörfin er
markhneigð að maxki, sem ekki er leng-
ur til. f huga hemmar •verður árekstuir
milli tvegigja sjónarmiða, afleiðingin er
öryggisleysi. Hún leitar undirgiefin til
Iþeirrar sértæku aðferðar, sem henni er
aðgengilegust: tízkunmar og tekur á sig
4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
21. júlí 1968
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16