Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						r~     32. thl. 24. ásrúst 1969, 45. árg.      ~~1
FERDAROLLA
ÍTl
GRÆNLANDI
— Agrip af sögu Grœnlands
EFTIR JON B. BJORNSSON
Jón B. Björnsson hlaut Grænlandsstyrk íslenzku ríkisstjórnarinnar árið 1968
og dvaldist þá á Grænlandi á þriðja mánuð í því skyni að kynna sér græn-
lenzka tnngu og menningu, svo sem fovsendur styrkveitingarinnár mæla
fyrir um. í ferðarollu sinni, sem hefst hér, segir hann sögu Grænlands fram
á okkar daga. Þar rekur hann m. a. sögu eldri kynstofna, sem hlutu sömu
örlög og norræni kynstofninn, að hverfa sporlaust úr sögunni. f öðrum þætti
ferðarollunnar fjallar hann um menningu Grænlendinga og staðhætti lands-
ins. I Iokin segir Jón sína eigin ferðasögu og greinir þar frá kynnum sinum
af hinum innfæddu, en Jón dvaldist um tíina á hinni afskekktu eyju Qðrnoq,
og deildi kjörum með íbúum hennar. Um Grænlendinga segir greinarhöf-
undur í lokin, að þeir hafi getað kennt sér meir en hann entist til að nema.
„Þeir eru ennþá börn í þessum fullorðna heimi".
u,
1 m þær mundir, sem drottinm. alls-
herjar var að grýta þá vondu borg
Sódómu með brennisteini suður í lönd-
uim, er álitið að eitt'hvert slanguir af
fólM hafi verið á ferli norður á yzta
hjara heims. Það er hvorki vitað með
neinni vissu, hvaðan það kom, né held-
utr 'hverrar ættar það var, en fornleifa-
fræðingar hafa fyrir satt, að leið þess
hafi legið, uim þessar muindir, austur eft
ir kanadísku eyjunum, yfir Elle-simere-
eyju og á ís yfir Smith-suind og þar
meö iinin í NocrSvesrbujr-Græinil'ainid í niáind
við Thule. Þetta er talið hafa gerzt fyrir
u.þ.b. 4000 árum, þó vitaskuld verði að
taka þeirri dagsetningu með stórri var-
kárni. Fólk þetta, sem nefnt er Sara-
þjóðin er álitið hafa stigið allra fyrst
fæti á Gnænfliairad oig ábt -þar bóil í fiimmt-
áin aldir. Jairðifræiðirainmsóikinir bemda
til þas-s, að á tímurn þessum hafi lofts-
lag ve-rið allmiklu hlýrra en nú á norð-
urfiveli jarðar, og Grænland rraun
byggilegra en síðar hefur orðið, enda
Jiefiur bústaðia Sarqaq-þjóðarinnar orðið
vart með flestuim strönduim Grænlands.
Þjóð þessi hefur fært sér í nyt flest
gæði landsins, veitt rfikulega af villi-
hreimuim, seluim og fiski, hún 'hefur haft
hundinn að húsdýri og gert sér áhöld
og vopn úr steini. Hún bjó í stóruim
kofum af torfi og húðuim, með hlóðum á
miðgu gólfi, lýstum tálgusteinskolum.
Vitneskja okkar nm þetta fólk er.
næsta takmörikuð, engar skráðar heim-
ildir eru til um það, utan þær seim
þolinmóðir menn lesa úr sverðinum, þar
sem kofar þess stóðu fyrruim. En þeir
menn eru til, og eru auk heldur stöðugt
að verki, seim hafa nenningu til að rýna
í jörðina, þar sem það eitt sinn gekk og
átti sitt heima, og vafalauist munu þeir,
er tírruar líða, auka brotum við þekk-
ingu ökkar á þessuim elztu fyrirrenn-
urum fólksdns á Grænlandi.
Við vitum þó, að uni 500 f. Kr. verða
breytingar á loftsiagi Græniands til
hins verra. Þeirra gætti eininig suður
um Evrópiu, og þar höfðu þær veigia-
miklar breytingar í för með sér  á lífs-
Aðalgatan í  Julianeháb
háttuni manna, en í Grænlainidi voru
lífsski'lyrðin viðkvæimiari og við týnum
slóðum Sarqaq-þjóðiarinnar í fculdunuim,
sem breytingunni fyigdu. Hún er þar
með úr sögunni, án þess við vitum uipp-
haf hieinnar né endi.
En jafnvel áður en Sarqaq-pj óðin
verður uindir í barátturuni við óblítt veð-
ur komia nýir og hairðgerri gestir til
Græniands, sama veg. Þeir haf'a verið
nefndir Dorset-þjóðin. Um kristsburð
hafa þe.ir nuimið iandið og víða byggt
sér ból á rústum húsa Sarqaq^þjóðar-
innar. Vitnedkja okkar um Dorset-fólk-
ið er drjúgum mieiri en um Sarqaq-
fólkið. Sagnir hafa varðveitzt um það
meðal þeirrar þjóðar, sem nú byggir
Grænland, og þar við bætist sú vitn-
eskja, sem fornleifiafiræðin lætux okkuir
í té.
Á grænienzku nefnist þjóð þessi
Tunit. Tunit var afar hávaxið fólk, seg-
ir s-agan, og dugmikið. Það hélt ekki
hunda og fól bötaum sínum alla fiutn-
inga. Veiðisk&p stundaði það drjúgan
og veiddi hrein, sel og rostunig. Sam-
kvæimt þjóðsöguinni fór selveiðin þanin-
ig fram, að karlmeinin stóðu úti á ísnum
við vakir, reiðiubúnir með Skuitulinn. Af
því biðlin gat orðið lömg og kalsöm áttu
þeir kápur, sem náðu allt niður á ís-
inn og svo víðar, að þeir létu loga lítinn
lampa inni í kápunni sér til hlýinda. En,
eins og oft vill verða meðal ákafra veiði
mianinia, varð æsinigiui-inin þegiar seluir
bærði á sér í vökinni allri varúð yfir-
sterkari, og þess vegna, segja fornar
Eskimó'asagnir; „höfðu Tunit gjarnan
brunasár á kviðnum*". Þeir voru einkar
elskir að komum sínuim og börnum, og
roguðu þeir, þreyttir, heim stórum rost-
umig, koimiu komuiriniair últ á hliað, og við
þá sýn óx þeiim miátitviainia aíll af
hlökkun til kveinma siinirua.
Á öldinni 4—500 e.Kr. færist enn á
ný kuldaskeið yfir norðurlhluta heims.
Kuldaskeið þetta er m.a. talið ein höf-
uðoirsöik 'þjó-ðifiuitiniiinigiaintnia mikiu í Evr-
ópu. En Græinillaod er svo brjúfit lamd
að jafnvel hinar minnistu sveifkir veðr-
átbunnar geta gert' byggð ból ólífvæin-
leg með öllu! Hreinninn sem erfitt á
uppdráttar í röku loftslagi hrefest suð-
ur á bógiran eða fellur, og eftir stend-
ur fólkið og sér björgina hvería. Ekm-
ig það verður að flyt'a — eða falla.
Við vitum ekki hver urðu örlög Tunit.
Tunit er ein þessiara þjóða, seim týndist
í Grænlandi, hvarf sporlaust, og eftir
stendur aðieims eyða, sem við reynum að
fylla með getuim. Verið, getur að hún
hafi horfið til baka sömu leið og hún
koim, eða orðið umdir í baráttu við nýja
innflytjendur, Thule-þjóðina, elztu áa
Grænlendimga í dag. Sumir segja, og
þar á meðal ævafornar Eskimóasagnir,
þó hafa leynzt í eyðifjörðum Austur-
Grænlands, eða jafnvel uppi á jöklin-
um, lenigi fram eftir öldurn. Það er ekki
vitað og vísast verður þessd spurning
ein þeirra spurninga, sam aldrei verða
leystar, í græmleinzlkri sögu. En þegar
norrænir menn námu Grænland
skömmu fyrir árið 1000 fundu þeir enga
byggð, aðeins rústir.
Upphaf norræns landnáms á Græn-
landi er fslendinguim nákomið og vel
þekkt.          Ofstopamaðurinn        Eiríkur
(fæddur Norðmaður) hlýddi á sagnir
þær, sem gengu manna á milli á íslandi
um óbyggt land í norðvestri, og þegar
hann að lokum flæmdist firá íslandi fyr-
ir vígaferli, sigldi hann til Grænlands
tii könnunar og leizt vel á landkosti.
Jarðþyrstir bændur, sem enn báru út-
þrána í blóðinu, urðu ólmir við fregn-
ina af förum hans og sumarið 985 sigldu
héðan 25 skip til Grænlands, flytjandi
fólk og búfénað. En álarnir milli ís-
lands og Girænlands hafa löngum
reynat veirðir varihuga og aðeims fjórt-
án n,áðu iandinu fyrirlhieiMinia. Sum rak
aftiuir, ein suim týmdiust segiir Aoi flnóði.
Eiríkur sat á höfuðbólinu Brattahlíð í
miðri Eystribyggð, en hún náði yfir
frjóisöimuistiu hériuíð Græinlliamds, suðux-
hluta vesturstrandarinnar. Þar eru
langir firðir og skjólsælir og heiða-
lönd, og bændur áttu þar margra kosta
völ um aðdrætti. Vestribyggð var norð-
ar, þar sem nú heitir Godthábfjörður.
Hún lá ámóta langt í norðri eins og ís-
land þó talsverður munur væri vissu-
lega á bæði loftslagi og gróðurfari.
Grænland byggðist fljótt. Flestir
landnámsmanna komu frá íslandi en
allmargir frá Noregi og dæmi eru um
að Suðureyingar hafi setzt þar að. All-
harðvítugur ágreiningur er um það milli
fræðimanna, hversu margir norrænir
menn hafi tekið þátt í landnáminu.
Fiininiuir Jóinissoti álieiit að íbúair nýilend-
unnar hafi verið allt að níu þúsundum,
en flestir hallast nú að lægri tölu
4—6000. Fundin hafa verið merki 278
bæja, þar af voru 207 í Eystribyggð
(Að svokallaðri Miðbyggð meðtalinni)
en 71 í Veistiriibyg'gð. Fjóirtáin kirkju-
rústir hafia fuindizit í Eysitribygigið og tvö
klaustur en þrjár kirkjur í Vestribyggð,
og vitað er til þess að sú fjórða var
þar, þó hún sé enn ófundin.
Ánið 1000 fiuititi Leifuir hinin heppmi
með sér nokkra klerka til Grænlands,
í þeirni för, eir hamn fyriir diuittluinigia
örlaganna, rakst á Ameríku. Kristni tók
eftir það ört að festa rætur meðal land-
námsmannanna, þó eigin biskup hlyti
Grænland ekki fyrr en árið 1124. Sat
sá að Görðum í Eystribyggð og lét
reisa þar dómkirkju veglega, helgaða
heilöiguim NikuMsi, og sjásit rúsitiir þess
húss enn þann dag í dag. Hvað ferðir
landnemanna til Vínlands snertir, eru
þær kunnari en frá þurfi að greina. Á
hinn bóginn létu þeir ekki þar við sitja,
heldur má  telja víst  að  þeir  hafi siglt
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16