Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Gizur Helgason

HVER

VAR

FYRSTUR?

Það eru margar skiptar skoð-

anir á hlutverki mamakynssög-

unnar sem vísindagreinar, en

þó hafa menn orðið sammála

um, að það sé augsýnilega hlut

verk hennar að afhjúpa fortíð

mannkynsins og að endursegja

líf mannverunnar með öllum

fjölbreytileika hennar og

fylgja þróun hennar frá elztu

tímum fram til nútímans.

1 þessari frásögn ætla ég að

reyna að gera grein fyrir frum-

byggjum Islands, þ.e.s. þeim

er hingað til lands hafa komið

á undan landnámsmönnunum.

Ég þarf varla að gera lesend-

um það Ijóst, að það sem hér

fer á eftir er mjög svo óvis-

indalegt, enda geta þeir sjálf-

ir séð það. Heimildir um þetta

éfhi eru af mjög skornum

skammti, en þó tel ég að mér

hafi tekizt að komast yfir það

helzta er veitt getur upplýsing-

ar um efnið, en að auki leyfi

ég mér að bæta við ýmsum at-

hugasemdum frá eigin brjósti.

Sérhver maður er reynir að

kasta ljósi yfir sögu lands síns,

verður að leita til fortiðarinn-

ar. Allt er tilheyrir fortíðinni

er svo hægt að nota sem heim-

ildir. Heimildirnar geta verið

margvíslegar; beinagrindur,

skartgripir, fatnaður, verkfæri,

rúnaristur og s.frv. en samt

verður maður að líta hverja

heimild með varkárni og gagn-

rýni. Einstaka heimildir geta

meira að segja verið falsaðar.

Sá sem ætlar sér að skrifa

Islandssögu verður að hafa

mikla þekkingu á sögu Noregs

fyrir landnám ísiands, sigling-

um víkinganna í Vestursjó og

sögu írlands og Skotlands.

Auðvitað fléttast fleiri lönd

inn í spilið, en áðurnefnd eru

þó talin mikilvægust.

Hvenær   menn   af   norrænu

bergi brotnir komu fyrst til Is-

lands er erfitt að segja til um

og engar frásagnir eru til um

veru þeirra á Islandi fyrr en

eftir árið 850. Og hvénær menn

komu að Islandi fyrst mun

sennilega verða hulið myrkri

um aldir og eil'ifð, en þó mun

hægt að fullyrða, að það mun

hafa verið áður en Garðar og

Naddoður komu hingað. Heim-

ildir þar að lútandi höfum við

m.a. frá Ara fróða og mörgum

öðrum norrænum og írskum rit

um og mun ég fjalla síðar um

þær. 1 dag er þáð alltítt

að gefa írskum raunkum heið-

urinn af því að vera fyrstu íbú

ar íslands, en það eru enn

nokkrir vísindamenn sem telja

landið hafa verið þekkt jafn

vel 1000 árum fyrr.

Túle: Um 330—320 f. Kr. ferð

aðist grískur maður, Pytheas að

nafni, frá Marseille til Bret-

lands og síðan segir sagan að

hann hafi ferðazt í norðurátt í

6 sólarhringa og komið að

landi sem hann svo kallaði

Túle. Ekki hafa allir verið sam

mála um hvaða land þetta var.

Sumir telja það vera Island en

fleiri telja þó að þetta land

hafi verið eitt af Norðurlönd-

unum og þá helzt Noregur.

G.E. Broche hefur skrifað all

itarlega um þetta efni (Pythéas

le Massaliote, Paris 1936) svo

og Vilhjálmur Stefánsson (Ul-

tima Thule). Báðir eru þeir

sammála um að hér muni átt

við Island. Vilhjálmur telur og

að Pytheas muni ekki hafa ver

ið sá fyrsti að koma tii íslands

og sennilegt sé, að hann hafi

heyrt talað um landið hjá

Bretum sjálfum. Við skulum

nú líta betur á staðreyndirnar

og um leið fræðast betur um

Pyfiheas.

4.

Pytheas er nafnið á þeim

manni er mestum Ijóma slær á,

þegar rætt er um hetjulegar

svaðilfarir frá hinum fornu

menningarríkjum við Miðjarð

arhafið. Löngu áður en ein-

hver raunveruleg „saga" byrj-

ar af Norðurlöndunum höfðu

íbúar Miðjarðarhafslandanna

vitneskju um lönd er lágu

langt í norðri og einstaka

menn ferðuðust til þessara

landa til að auka við þekkingu

sína.

Hver var hann þessi Pythe-

as? Við vitum því miður afar

lítið um hann. Það hefur meira

að segja leikið vafi á því hvort

hann ferðaðist meira á sjó en

landi. Fór hann fleiri en eina

ferð? Engin vitneskja! Var

hann ríkur eða fátækur og

hvaða möguleika hafði hann á

þvi að koma þessum ferðum

(ferð) í kring? Ef til vill hef-

ur hann verið útseni?kiri rikra

kaupmanna í Marseille til að

finna nýja markaði, eða þá for-

ingi landkönnuðaleiðangra sem

vitað er að t.d. Rómverjar og

Grikkir sendu af stað með

vissum millibilum er veldi

þeirra stóð sem hæst. Allt eru

þetta þó ágizkanir. Eitt er þó

víst, að þessi framúrskarandi

stjörnufræðingur og landfræð-

ingur flutti heiminum vit-

neskju frá hinum norðlægu

löndum sökum ferða sinna.

Bó'k hans um þess.ar ferðir

(ferð) „um hafið" er því miður

týnd og því höfum við ekki

aðrar heimildir um ferðir hans

en það er aðrir hafa vitnað í

þessa bók ca. 300 árum seinna,

og sennilegt er og, að þeir hafi

einnig vitnað í bækur sem hafa

þá e.t.v. haft sinn fróðleik frá

frumbókinni. Vitaskuld verður

maður að vera ákaflega varkár

með heimildir er svo langt eru

sóttar.

Stór hluti af ferðum   (ferð)

hans hlýtur þó að hafa átt sér

stað á sjónum, en hvernig litu

skipin út, er hann notaði. Ef

til vill hafa þetta verið eins

konar langskip (striðsskip)

sem gátu siglt hraðara en

breiðu verzlunarskipin og á

þessu tímabili gat maður alltaf

átt von á fjandskap frá Karþa-

gómönnum o.fl. Vel er hugsan-

legt að þau hafi verið yfir 100

fet á lengd og því mun stærri

en skip þau er víkingarnir not-

uðu til sinna Atlantshafsferða.

Sem sagt, skip þessi gátu auð-

veldlega farið þessar löngu

ferðir. Pytheas fór svo frá

Gal'líu til Bretlands. Hann

mun hafa ferðazt um mest allt

landið og umhverfis það allt og

vissi því að það var eyja.

Hann vissi einnig um eyjarnar

norður af Skotlandi en þessi

hugprúði könnuður virðist

ekki hafa látið sitja þar við.

Hann sigldi lengra i norður og

náði „nyrzta landinu Túle" eft-

ir að hafa siglt í sex sólar-

hringa, og þar var tekið á

móti honum af ibúum landsins.

Þetta skulum við atJhuga

nánar.

Hægt er að nefna fleiri en

G.E. Broche og Vilhjálm

Stefánsson sem telja land þetta

Island. Fyrstan skal nefna

irska munkinn Dicuil, sem í rit-

um sínum (árið 825) álítur það

sjálfsagðan hlut, að land það

sem írsku munkarnir fundu

vestur af Irlandi væri umrætt

Túle, þar næst Adam af Brim-

um og margir f leiri.

Geminos frá Rhodos (1. öld

e. Kr.) vitnar til Pyþeasar í

stjörnufræði sinni og þar segir

m.a. að Jandið er Pyþeas talar

um var byggt (af skrælingj-

um) og að Pyþeas hljóti sjálf-

ur að hafa verið þar sem leið-

angursstjóri þvi hann segtr:

„skrælingjarnir sýndu okkur"

o.s.frv.

Ef landið hefur verið byggt,

eins og þessi tilvitnun sýnir,

kemur Island varla til greina.

ísland var ekki byggt á um-

ræddum tíma. Það er og harla

ólíklegt að Pyþeas hafi haldið

fram ferð sinni út í algjöra

óvissu, út á heimshafið, án þess

að hafa heyrt um einhver vest-

læg lönd. Einnig er það ól'ík-

legt að skip hans hafi getað

rekið fyrir straumum og vind-

um upp að íslandi, eins og sum

ir vilja vera láta, þvi ríkjandi

vindar og straumar á land-

svæðinu við Skotland og eyj-

arnar hafa ekki s,tefnu á Is-

land heldur Noreg og sennilegt

er að þar hafi Pyþeas hafnað.

Allar þær upplýsingar er varð-

veitzt haf a um Túle geta átt við

Noreg og ekkert annað land,

en hér skal þó ekkert fullyrt.

Hinar mörgu tilvitnanir í

Pyþeas sanna okkur að hann

hefur verið til og framkvæmt

ótrúlega djarfhuga ferðir til

norðursins og þótt hann hafi

aldrei orðið svo frægur að kom

ast til Islands þá verðum við

að telja hann einn af mestu

landkönnuðum veraldar. Fyrir

utan það, að hann mun hafa

verið sá fyrsti, að vitað er með

vissu, að sigldi meðfram

ströndum Frakklands, Hol-

lands og Belgíu, mun það vera

hann er fann Stóra-Bretland,

en suðurströnd Bretlands hafði

á þeim tíma verið sá landshluti

er þekktur var, enn fremur

skozku eyjarnar og Shetland

og að lokum Túle eða Noreg.

Sennilega er enginn þekktur

landkönnuður til í allri mann-

kynssögunni er gert hefur jafn

víðáttumiklar og mikilvægar

uppgötvanir og Pyþeas frá

Massali.

5.

EÓMVERJAB A fSLANDI?

Á íslandi hafa fundizt nokkr.

8    LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

17. jamúar 1971

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16