Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Þá erum viö komin að einu allra
merkasta riti Þórbergs Þóröarson-
ar, Ofvitanum, er út kom í tveim
bindum 1940—'41. Þessi bók segir
frá fjórum unglingsárum í Hfi höf-
undar 1909—1913. Hún heíst á þvi
aö skítkokkurinn og eiturbrasar-
inn tekur þá ákvörðun aö hætta til
sjós, en leita spekinnar i Kenn-
araskólanum i Reykjavik. Og hann
ræöur sér varla yfir fögnuði, aö fá
loks svör við ráðgátum lifsins. En
hann varð fyrir hræðilegum von-
brigðum. Hann fann enga vizku og
speki. „Það rofaði aldrei til. Ég
komst aldrei aO elninu. Það var út-
séð um, að þessar dýru bækur gæfu
mér rtokkurn tíma svör við einni
einustu ráðgátu, sem þekkingarþrá
min hafði glimt við í hinni mann-
félagslausu einveru llfs mins." Ein-
hvern veginn kemst Þórbergur þó
i gegnum skólann með sæmilegum
vitnisburði.
Hann hafði fengið herbergi í svo-
kolluöu Bergshúsi. Þetta hús var
þrungið niði aldanna og þar mátti
heyra skóhljóö dáinna daga. Og
þarna var mlðdepill hins andlega
lifs Þórbergs og kunningja hans,
sem þangað komu í heimsókn. Þar
var spjallaö um skáldskap, stjórn-
mál, trúmál, kvennamál og allt
sem nöfnum tjáir að nefna, ævin-
lega af sama brennandi áhuganum.
En Þórbergur var ekki aOeins vel
máli farinn 1 rökræðum og hrók-
ur alls fagnaðar á glööum stund-
um. EOli hans risti mikiu dýpra.
Sannleiksþráin var jaín knýjandi
sem áður. Hún er hið dýpsta i fari
þessa einkennilega manns. Hann
segir um hana í Ofvitanum: „Hin
fölskvalausa leit æskuára minna
að staðreyndum og hnitmiöuðum
árangri 61 upp i mér ýtarleik og
nákvæmni, kom inn hjá mér rót-
gróinni óbeit á grunnfærni og yfir-
borösvinnubrögðum og gerði viö-
leítnina til að vita hið rétta og
fylgja hinu viturlegasta í hverju
einu að huggrónum frumparti sál-
arlífsins. Ég minnist þess ekki, aO
sá veikleiki hafi nokkurn tíma
læðzt inn hjá mér eitt brot úr and-
artaki ævi minnar aO hagræOa for-
sendum, víkja viO ályktunum eöa
haga afstöOum eftir áliti, hags-
munum eöa vináttu."
Þrá Þórbergs eftir vizku og full-
komnun var alltaf jafn einlæg og
ákveOin. Þessi viOleitni olli sífelldri
styrjold milli hans æðra manns og
skítkokksins og eiturbrasarans,
þar sem hinn síðarnefndi fór oít-
ast með írækilegan sigur aí hólmi.
Lýsing Þórbergs a þessari óvægu
baráttu er einn af sKemmtilegustu
og bezt rituðu þáttum bókar hans.
Og svo var það einn haustdag að
stulka kom 1 Bergshús. Þessi dag-
ur varð einn mesti örlagadagurinn
i liti Þórbergs, þvl að nú hóíst
ævintýrið  um  eiskuna hans.
Eftir aö hafa lokið próíi upp úr
íyrsta bekk Kennaraskólans haíOi
Þórbergur hug á að komast 1
menntaskóla og hóf að lesa undir
gagnfræöapróf i því skyni haustiö
1911, en þreytti ekki prófið fyrr en
vorið 1913. Honum mistókst hrapal-
lega og beygður af vonbrigöum og
þrúga&ur at íátækt og umkomu-
leysi gekk hann frá prófboröinu I
miðjum klíðum. Um sumariö tær
hann vinnu viO aO mála hús í höí-
uöstaðnum. En þá þornaði aldrei
af steini og hann svalt heilu
hungri. Þegar hann var nær dauöa
en lífi af vesöld og skorti bankar
Erlendur í Ijnuhúsi upp á hjá hon-
um og fær hann til aö mála Unu-
hus. Og þar íykur sögu Ofvitans.
Þar ler tæplega á milli mála að
Oívitinn er hin hreinskilnasta,
Irumiegasta og einhver allra
skemmtilegasta sjálfstjáning, sem
sett hefur verið saman á ísienzku
mali. Sainnleikskröfur hötundarins
eru svo afdráttarlausar að hann
tiitekur jalnvel-upp á mínútu hve-
nær hinn eða þessi atburðurinn
het'ur  átt  sér staö og  hann lýsir
veðurlari á þessari tilteknu stundu
eins og hann sé a6 senda veöur-
skeyti. Þetta hata dagbækur hans,
sem hann hefur iengí haldiö, gert
honum kleift. En hvernig er méö
hin löngu samtöl og endalausu
hugrenníngar, þar sem hver hugs-
unin rekur aðra eins og mynd á
tjaldi? Einstaka orO og setningar
í samtölunum kunna aö vera eins
og í raunveruleikanum, en aO öOru
leyti hefur höfundurinn orðiö að
búa þau til & sem sennilegastah
hátt. Aðalatriöiö er, aö þau lýsi
hugsunargangi, málfari og per-
sónuleika þeirra, sem frá er greint.
Hugrenningatengslin kunna á
sama hátt aO vera tilbúin. En þau
gefa samt sem áöur góOa mynd aí
sögumanni,  en   allar ævisögur eru
Up»
á
/4n/f /-^j^"
höfudrtt
þórbergs
þórdarsonar
Eftir Sigurð Guðjónsson 1. grein
fyrst og fremst spegilmynd höf-
unda sinna, en ekki sagnfræði. Lík-
lega eru flestir ytri atburðir bók-
arinnar nokkurn veginn réttir. Þaö
sem Ivar Orgland hefur rannsak-
að af sannfræöi Islenzks aðals
varðandi Steíán frá Hvitadal,
bendir til þess, aö þar sé meiri
sögulegur sannleikur, en maður
Jnfnvel gæti búízt við. Skyldí ekki
hið sama gilda um Oívitann. Þó ér
vert a6 gefa þvl gaum að Ofvitinn
fjallar enn meira um innra lif
sögutnanns heldur en Islenzkur
aOall. En allt sem stendur i bók-
inni hefur á sér hinn trúlega blæ.
ÞaO er meOal annars aO þakka né-
kvæmni í lýsingum allra kringum-
stæðna og umhverfis. Hverjum
krók og kima er lýst í Bergshús-
inu, herbergjaskipan, hϚ, lengd
og breidd baOstöfunnar, tölu  stiga-
þrepa,  fjölda rúOa   l  gluggum  og
svo  framvegis.
Mikill fjöldi manna kemur viO
sögu í Ofvitanum. Og þeim er lýst
afar nákvæmlega, útliti, töktum
og háttum.   Þórbergur   er  sériega
fundvís   á   ýmlss   smáeinkenni   per-
sóna sinna, sem gerir þœr sérlega
skýrar og lifandi. Dæmi þessa er
t.d. Emil Waage, einn af fastagest-
um baðstofunnar. Oft tekst höf-
undi að lýsa mönnuim þannig, aO
lesandinn verOur fyrir svipaOri
reynslu og þegar hann kynnist nýj-
um kunningja. Það eitt er frábært
afrek.
1 samtölum eru einkenni per-
sónanna svo skýr, aO þaO er engu
líkara en maður sé staddur i miOJ-
um hópnum og hlusti á samræðurn-
ar. Þetta kemur vel i ljos, þegar
Þórbergur hefur safnað baðstofu-
. gestunum   saman   til   aO   hlýOa   á
nýju lifsreglurnar sínar og eins
þegar þeir fagna gamlárskvöldi á
sama stað 1909. En Þórbergur ger-
ir Jafnframt meira aO því en I Is-
lenzkum aOli aC túlka persónuleika
félaga sinna, eins og hann kemur
honum fyrir sjónir. Og hann ein-
skorðar sig ekki aöeins viO ytri
staðreyndir, heldur reynir hann að
kafa niöur I sálarlíf þeirra. Jafn
nákvæmar og innsæisþrungnar
mannlýsingar eiga sér engan líka í
islenzkri ævisagnaritun.
En það er framar öllu ofvitinn,
sem er burðarás þessarar bókar,
þessl elnkennilegi grannvaxni
unglingur meö rautt hár og breitt
nef, þessi örsnauOi kokksræfill,
sem er svo hlægHega ónormal aO
telja vizku og fullkomnun eftir-
sóknarveröast allra gæOa, þessi
fádæma auli I praktískri lífsfíló-
sófiu, þessi vonlausasti elskhugi
heimsins. Hann fann ekki vlzkuna
I þeim musterum, sem hann hélt að
hennar   væri   að  leita.    Þaö  urOu
hinu        einfalda       Suöursveitareöii
hans   sár   vonbrigöi:    „ÞaO    kom
hv«rgi nærri einu einasta viðfangs-
efni, sem mitt si-hungraða lif hafðl
knúSO mig til aO reyna aö brjota
til mergjar. Það kom engri
minnstu hreyfingu á  sálarlíf mitt,
, kveikti ekkt i mér neina aðkenn-
ingu aí jákvæðri aökenningu til
lifsins. Það kom aldrei I námunda
við    nein    kjarnamál    tilverunnar,
• skóp enga gerjun í  sálinni,  engan
gróanda    i    vitsmunalífinu,    engan
styrk i innrætinti.
En    þessi   andlausi   samtíningur
!kom mér oft til aö spyrja sjálfan
mig:    Hvers vegná, er  okkur ekki
I veitt nein tilsögn IV að byggja upp
. sálir okkar, svo aO yiö verOum of-
urlítiO vitrari, betri og sterkari
einstaklingar? Hvi er okkur ekki
kennt að beita hugsuninni, að vega
og meta röksemdir, að draga rétt-
ar ályktanir, að finna réttar undir-
stöður að réttum ályktunum? Af
hverju er okkur ekki leiðbeint i að
hugsa og breyta sjálfstætt, að elta
ekki aðra, að gerast ekki þrælar
vanahugmyndanna?
Af hváða ástæOu er það ekki
brýnt fyrir okkur aö leita sannleik-
ans, að finna sannleikann, að
fylgja sannleikanum, aO lifa fyrir
sannleikann? Hverju sætir þaO, að
viO erum aldrei uppfrædd í að
vinna bug & veikleika okkar, að
sigrast á óttanum, hatrinu,
hræsninni,         undirlægjuskapnum,
sorginni, ágirndinni, öfundsýkinni,
drottunargirninni ..... ?
Hvernig i ósköpunum stendur á
þvi, að við erum ekkert frædd um
manneðlið og mannlifið eins og
þetta hvorttveggja er í raun og
veru ?
I  íáuin orOum sagt:
Hér er andskotans ekkert gert til
að auka manngildi okkar."
Þaö er ekki að furða þó að maO-
ur er slikar kröfur gerði til upp-
íræðslu yrði fyrir grimmilegum
vonbrigðum meO þulustagliO. Þá
voru vonbrigöin meO kennarana
ekki minni. Þeir voru engir lífs-
spekingar. Þeir voru aöeins hvers-
dagslegar smásálir, sem vissu ekk-
ert um lífið og sannleikann. Og
skólafélagarnir voru honum fram-
andi og óvlðkomandi. Hið mikla
musteri vizkunnar hrundi ofan frá
og niður úr.
Hið einfalda eðli ofvitans opin-
berar oft furðulegan, næstum
ótrúlegan ankannahátt. Stúlka í
mjólkurbúð segir: „Var það nokk-
uC fleira íyrir yOur? Var hún aO
fala mig?" Hann kærir sig hreint
ekki um aO láta bera sig undir at-
kvæði. Hann getur alveg gengiO.
Og hann stingur á sig atkvæöa-
kúlu á stúkufundi, hafandi ekki
hugmynd um hvern andskotann
hann er meö. En átakanlegasta
hann skundar heim til dr, Jóns
Þorkelssonar til aO fá lánaOar 8
krónur fyrir skóm. ÞaÖ er ekki um
aO villazt. Hann er ofviti.
EOa er þetta ótuktarskapur í höf-
undinum, sem hefur gaman af að
draga sig sundur og saman rháði?
En ofvitinn getur lika stundum
verið dálitið gáfaður. AO minnsta
kosti er meira af hug-sun í sögu
hans en títt er í ævisögum annarra
manna. Flestir íslenzkir ævisagna-
ritarar viraðst aidrei haía hugsaö
ærlega hugsun og aldrei haft neina
skoðun á nokkrum hlut. En ofvit-
anum þykir ekkert eins skemmti-
legt og að hugsa. Hann brýtur
ekki aðeins heilann um hinztu rök
tilverunnar, heldur leggur hann sig
mjög fram um að verða vel að sér
I pólitlk þeirra tlma. Hann gerir
skarpar heimspekilegar athuga-
semdir um allt milli himins og Jarð-
ar, rýnir Jafnframt dýpra inn Ivið-
fangsefni sín, en algengt má telj-
ast, hvort sem það eru persónuleg-
ir vinir hans eða heilabrot um lítið
og tilveruna. Þetta gerir bók hans
einstæða     I     flokki   islenzkra   ævi-
sagna.
1 raun og veru er þessl bók sjálf-
stæOir þættir um ýmsa atburði I
Htssögu höfundar, þó framvinda
þeirra i tímanum tengi þá lauslega
saman. Þessir þættir geta verið al-
varlegir og þrungnir dálítilli
beiskju, sem er nær einstæð í rit-
um Þórbergs. Svo er til dæm;s um
vonbrigði höfundarins með skól-
ann. AOrir eru gamansamlr og fjör
legir og gneista af fíngeröri og
stundum hrikalegri kýmni elns og
þaettirnir um engladansinn og mál-
fundinn i baöstofunni, en framar
öllu frásögnin um tildragelsiO I
kirkJugarOinum. ÞaC er liklega þaO
bezta   i   bókinni:   lifandi   samtals-
list, frábær húmor og glæsileg frá-
sögn. Sumir kaflar eru dreymnir
og lýrískir eins og þátturinn um
Skólasystur, aörir eru kyrrlátin og
alvarlegir í bragOi eins og þeir er
lýsa örbirgO og einstæOingsskap
ofvitans. ÞaO má raunar telja þaö
mikið afrek í stílsnilid og frásagn-
arlist aO gera þær langdrengu og
ömurlega hugrenningar að sæmi-
lega skemmtilegum lestri. Þó eru
þær  leiöinlegasti  hlutí  bókarinnar.
Jafnframt því aO vera Hfssaga
Þórbergs er Ofvitinn merk menn-
ingarleg heimild um þessa tíma, til
dæmis um millilandafrumvarpiö
og alþingiskosningarnar 1911. Auk
þessa eru allar lýsingar I bókinni
svo iskýrar og lifandi aO maOur
blátt áfram sér atburOi og um-
hverfi meö eigin augum.
Eins og I íslenzkum aöli er meg-
in frásögnin sums staOar meO
sagnaþáttum af öCrum mönnum.
Þannig fjallar kaflinn Bókfell ald-
anna eingöngu um fyrri ibúa I
Bergshúsi. Saga Eiriks írá Brún-
um er meO því bezta i bókinni,
ekki sizt fyrir þá sök, aO þar kem-
ur fram innileg samúO meö ein-
stæOum öriögum þessa furðuilega
manns, en slík samúO með persón-
unum er ekki algeng í ritum Þór-
bergs. Þessir útúrdúrar falla, þrátt
fyrir allt, ekki illa I heildaríorrn
bókarinnar.
Still Ofvitans er nákvæmari en
nokkurn tíma fyrr og hvert orO
grandgæfiiega valið til þess aO ná
einmitt því, sem fyrir höfundinum
vakir. En hann er Jafnframt lengri
1 sér og orOfleiri en á nokkurri
bók Þórbergs fyrr og síðar. Ann-
ars er engan veginn auðvelt aö
gera grein fyrir þeim margvíslegu
blæbrigOum er falla á rithátt bók-
arinnar. ViOa er malfari alþýOu
manna haldið lítt hefluðu, fyrst og
fremst auövitað í samtölunum.
Þetta gerir stilinn mjög ferskan
og lifandi. Auk þess er ritháttur-
inn oftast beygður undir húmor
höfundarins, þótt stöku sinnum fái
hann alvarlegan og heimspekileg-
an blæ. Stirfni, skrúf eða tilfinn-
ingasemi finnst hvergi þó leitaO sé
meö logandi ljósi um alla bókina.
Frasögnin er á þann veg, eins og
áOur er getiO, að það er sem mað-
ur heyri höfundinn tala við hliöina
a sér og sjái atburCina meö eigin
augum. Þó er því ekki aO leyna aö
stundum verOa hinar löngu hug-
renningar sögumanns nokkuö lang-
dregnar og eilItiO þreytandi á
köflum, einkum I síðari hluta bók-
arinnar. ÞaO er annars einkenni á
mörgum bókum Þórbergs, hvað
sem veldur, að slöari hlutinn stend
ur hinum fyrri að baki. Þótt Ofvit-
inn sé ekki Jafn lýrískur í anda
og rómantiskur og Islenzkur aðall
er hann enn ríkari af skemmtileg-
um mannlýsingum og skoplegum
atburOum. Og hann er HtaOur
þyngri móralskri alvöru og af-
dráttarlausari hreinskilni. I lok
bókarinnar skilgreinir höfundur-
inn verk sitt á þessa leiO: „Og lýk-
ur hér siigu ofvitans, sálarlýsing-
unni miklu, bókinnl um barattu
umkomulauss unglings í myrkum
mannhelmi, í leit hans eftir vizk-
unni, i villum hans í ástinni, í nið-
urlægingu hans I órbirgðinni, frá-
sögninni er rituO hefur verið af
mestum frumleik og flekklausastri
hreinskilni at norrænu mádi." Og
betur verður þessu verki naumast
lýst I fáum orðum.
Þórbergur mun hafa verið með
íramhald af Ofvitanum á prjónun-
um þegar Ragnar í Smára fekk
hann til að skrifa Ævisögu sera
kma Þórarinssonar. Og þó fram-
hald Ofvitans hefði eflaust orðið
merkilegt verk igetum viO aOeins
þakkað að Þórbergur tók að sér rit-
un þessarar bókar. Þetta er lengsta
ævisaga sem rituO hefur verið á
I' ranili  á bls.  13

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16