Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Goðsagnir eru merkilegt fyrir-
bæri. Þær teljast ekki sannfræði,
þær teljast ekki skáldskapur.
Hvað teljast þær þá? Þetta er hin
mikla gáta hugvfsinda á þessari
öld. Hér áður ræddu menn goð-
sagnir nánast sem bábilju, eitt-
hvað sem væri svo fjarri veru-
leika og skynsemi, að vart yrði til
vitnað. Nú er matið breytt. Flest-
um fræðimönnum ber saman um
að goðsagnir feli f sér djúpa merk-
ingu. Vandinn er aðeins að finna
hana.
Það sem valdið hefur mestum
erfiðleikum við rannsókn goð-
sagna er það haf tima og hugsana-
breytinga sem skilur nútíma-
manninn frá arfi sínum fornum.
Með hruni hinnar fornu heims-
myndar hefur hugsanaferill vest-
rænna þjóða breýtzt svo mjög, að
skilningur þeirra verður ekki not-
aður sem kvarði á hugmynda-
fræði fornþjóða. Hvað er þá til
ráða?
Rannsókn er að sjálfsögðu
frumskilyrði. En rannsókn er örð-
ug. Svo örðug, að fjöldi fræði-
manna, hefur talið gátuna óleys-
andi. Einangrun Islendinga hefur
að auki skapað sérstætt vanda-
mál: fjöldi okkar beztu fræði-
manna hefur látið sem vandinn
væri ekki til. Sá vandi sem ekki er
til er ekki til umræðu. Því brá
mönnum svo mjög þegar Baksvið
Njálu reis Ifkt og skuggi á þili
norrænunnar.
Óleyst gáta strfðir á huga
mannsins. Hana ber að leysa, ella
sinna fræðimenn ekki skyldum
sínum. Hinu verða allir að vera
viðbúnir — íslendingar ekki síð-
ur en aðrir — að lausnir á skrýtn-
um gátum reynist tormeltar. Þær
iausnir sem lagðar hafa verið
fram f þessu tilviki benda til þess
að Islendingar hafi misskilið sögu
sfna hrapallega. Líkt og Aztekar
og Mayar vestanhafs glötuðu
menningu sinni svo rækilega, að
enginn skilur nú tákn þeirra,
virðast Islendingar hafa glatað
andlegum arfi sínum í tvígang.
Fyrri tímaskilin voru kristnitak-
an 999—1000 þau síðari siðaskipt-
in um miðja 16. öld. Ný menning
reis I bæði skiptin, en með þeirri
veröld sem hvarf glutruðu Islend-
ingar riiður fjölda ómetanlegra
fræða. Sú skoðun er ekki óalgeng,
að Islendingar hafi átt sér eina
menningu, eina andlega veróld,
allt frá landnámi og fram til
tæknivæðingar nútfmans. Nú
blasir við gjörólík mynd: flest
bendir til að Islendingar hafi ver-
ið þrjár glöggt aðgreindar þjóðir í
andlegum skilningi frá upphafi
sögu.
Það sem einkum hefur villt um
fyrir mönnum er varðveizla ís-
lendingasagna. Skekkjan felst í
því, að ekki hefur verið talin þörf
á að rannsaka af gaumgæfni þann
heim hugmynda sem ritin spruttu
af. Þannig hefur fjöldi manna
álitið sig skilja atriði sem eru vfðs
fjarri menningarháttum nútím-
ans og eiga sér vart samsvörun f
hugarheimi 20. aldar. Snemma
hefur krókurinn beygzt: gögn
sem nú eru handbær benda til
þess að jafnvel maður eins og Ari
fróði hafi verið slitinn úr þeim
hugarheimi sem Iandnámssagnir
byggðust á. En það miklu efni var
bjargað frá glötun, að raða má
brotum saman. Tvær aldir eru
ekki langur tími, en gleyma má á
skemmra skeiði. Talið er að það
hafi aðeins tekið Mayana tvær
aldir að týna með öllu menningu
HUÐARENDI
0G
GOÐSÖGNIN
1
feðra sinna og hugarheimi forn-
um. Táknmál þeirra storkar nú
fræðimönnum líkt og goðsagnir
Islendinga fyrrum.
Hið sérstæða i dæmi Islendinga
er það, að þeim hefur lítt verið
bent á þetta. Þar sem við notum
enn nokkurn veginn sömu orð 6g
forfeðurnir hafa margir álitið sig
skilja mál þeirra. Slfk ætlan
þarfnast þó vægast sagt nánari
skilgreiningar. Arfur Islendinga
er slik náma ólíkra tjáningar-
forma, að hvert einstakt rit, hver
einstök málsgrein, hvert einstakt
hugtak þarfnast skoðunar innan
sambands. Ef menn sjá aðeins
sannfræði í merkingu sagnfræði,
annars vegar, og skáldskap f nii-
tímalegri merkingu hins vegar,
hafa menn gleymt þeim kvarða
sem lengst var beitt að fornu —
táknmáli goðsagna. Þau fræði
sem láta sér sjást yfir mikilvæg-
asta tjáningarform árþúsunda
rekur um yfirborð þess sævar
sem kanna ber. Slíkur er boðskap-
ur þeirra rúna sem ristar eru á
vegg fornritarannsókna. íslend-
ingasögur geyma ekki auðskilinn
fróðleik. Sannleikurinn er sá, að
einungis örfáir einstaklingar gera
sér þess nokkra grein, hvílíkar
gátur ritin hafa að geyma. Tökum
einfalt dæmi — Bárð þann er
gerist Snæfellsás eftir dauðann.
Bárður er sonur Dumbs konungs f
Dumbshafi og Mjallar dóttur
Snæs ins gamla i>. Þetta er með
kuldalegra ætterni og-varpar ljósi
á það, hvers vegna Bárður velur
sér Snæfellsjökul til eilífðarbú-
setu. Lítt sjást þess þó merki, að
íslenzkir fræðimenn leiði hugann
að eðli ássins. Talað er um ævin-
týri og skrök þegar innt er eftir
sannfræði Bárðar. En var Bárður
þá einhvern tfma sannsöguleg
persóna? Fáir munu efast um
það. Hví ólst hann þá upp með
Dofra í Dofraf jöllum? Eða hví tók
hann þátt f leik með skessum?
Ekki fást svör við því. Algengt er
að sjá meginspurningar hristar af
öxlum með athugasemd um
hnignun í sagnaritun, þjóðsagna-
gerð í stað klassiskrar sögulistar.
Sú athugasemd er ekki svar. Sá
sem lætur sér slíka skýringu
nægja gerir ekki tilraun til að
ráðast að sjálfum vanda þjóðsagn-
anna------tengslum Bárðar við
ákveðnar nafngreindar vættir.
Tökum skipshöfn Bárðar. Fáum
mun koma til hugar, að „sagn-
fræðilega rétt" sé frá henni
greint. Á skipinu er einkennilegt
bland trölla og manna, göfugustu
landnámsmenn rekja ættir til
risa. Hvers vegna? Landnám
Bárðar er einskonar forsenda
Vínlandssagna, stökkbretti farar
til Grænlands. Þannig er Guðríð-
ur Þorbjarnardóttir niðji þess
manns er fær landnámsjörð Bárð-
ar Snæfellsáss að gjöf frá ásnum
sjálfum. Skip Þorbjarnar fðður
hennar siglir til Grænlands og
Vínlands. Var það far skipað álíka
einvalaliði og knörr Bárðar? Hafi
landnámsskip haft goðsögulega
merkingu — og dæmi þekkjast
slíks af goðsögnum annarra þjóða
— má búast við að goðrænt eðli
Bárðar hafi fylgt landnámsjörð og
ábúendum hennar. En Vestur-
sagnir skiljast þá ekki fyrr en
Bárðar sl|a er skýrð, fyrst er að
greina forsendur, síðan afleiðing-
ar.
Hversu náið nef er þarna aug-
um má sjá af því, að Helga Bárð-
ardóttir siglir vestur til Eiríks
rauða á isjaka og tekur að stunda
kynlff af miklum þrótti, eitt
hundrað og tuttugu vetra gömul,
að því er virðist. Goðsagnir Bárð-
ar verða m.ö.o. ekki frá goðsögn-
um Eiríks rauða skildar. Og hvað
þá um frumsagnir Leifs?
Segjum að sagnir Bárðar séu f
ýktara lagi, og að þekktari Islend-
ingasðgur svo sem Grettla, Egla
og Njála greini skipulegar frá
sannsögulegum atburðum. Hvar
drögum vér þá mörkin? Glfmir
ekki Ormur Stórólf sson ungur við
Bergþór Bláfelling uppi í Skjald-
breið? 2) og iðkar ekki sjálfur
bróðir Gunnars á Hlíðarenda,
Ormur skógarnef, sömu íþrótt
með Þóri úr Þórisdal í Geitlands-
jökli? 3>. Slík ævintýri koma ekki
Njálu við, mun einhver segja,
Njála er sannferðugri en Bárðar
saga. Hvert er þá matið á sann-
fræðinni? Stekkur ekki ögmund-
ur flóki á bak Gunnars á Hlíðar-
enda? Svo segir Njála. Og heggur
ekki Kolskeggur báða fætur und-
an ögmundi og hrindir honum út
í Rangá? 4>. Vissulega. En hver
var þá ögmundur fióki? Sá eini
sem vitað er um með því nafni var
„it mesta tróll óvættr, er skapazt
hefir f norðrálfu heimsins"5>.Með
Ieyfi, er þetta „sagnfræði"? Eða
hvers konar hlemmar voru undan
slíkri óvætt höggnir, og hvf féll
tröllið í Rangá? Sá sem lokar aug-
um fyrir því að bróðír Gunnars
glímir við tröll verður jafnframt
að afgreiða ögmund flóka sem
persónu óskylda óvættinni með
því nafni. Jafnframt verður hann
að láta sér sjást yfir það, að ög-
mundur flóki er einmitt ein
helzta persóna Vínlandssagna, ná-
tengd Gesti, syni Bárðar Snæfells-
áss — en Bárðar saga er fast
bundin landnámsmðnnum f Rang-
árþingi og glímu Skógarnefs.
Hér verður ekkert að skilið.
Ekki verður á þessum stað
greint frá glfmu undirritaðs við
goðsagnirnar. Árum saman var
ekkert um efnið birt á prenti.
Þegar þögn var rofin voru helztu
niðurstöður settar fram sem til-
gátur. Nefndist ritið Baksvið
Njálu. og var að stofni til 64
„hypotesur", stuttar og afmarkað-
ar skilgreiningar sem settar eru
fram til prófunar — andstætt
fullyrðingum eða skoðunum sem
bornar eru fram til að menn trúi.
Ekki mun ofmælt, að flestum
þótti ofangreint rit illskiljanlegt,
jafnvel þótt í tilgátuformi væri.
Að sjálfsögðu mátti orða ýmsar
setningar ritsins betur og skýra
nánar sitthvað sem ætla mátti tor-
melt almenningi. Það sem mestu
réð um örðugleikana var þó vafa-
lítið hitt, að Islendingum haf a lftt
sem ekki verið kynnt miðalda-
fræði sem slík — og að bókstaf-
lega talað enginn Islendingur
virðist hafa áttað sig á því, að
unnt væri að komast til botns f
efniviði goðsagna. Ekki bætti það
úr skák hve fáir höfðu gert sér
grein fyrir þvi að sjálft vandamál-
ið væri til. Menn voru þvf gjör-
samlega óviðbtínir þeim lausnum
sem lagðar voru fram.
Svo skjótt hafa yeður hins veg-
ar skipazt f lofti erlendis, að segja
má lægðina gengna yfir. Á aðeins
sjö árum hefur slfkur fjöldi nýrra
stoða runnið undir Baksvið Njálu,
að engan hefði órað fyrir slíku
að óreyndu. Hver umbreyting er
á orðin skýrist e.t.v. bezt með ein-
földu dæmi. Sú tilgáta er sett
fram, að fslenzk/dönsk/sænsk
heimsmynd hafi verið ná-
kvæmlega afmörkuð í hlutfall-
inu 1:432000. Þessi heimsmynd
hafi verið tengd ákveðnum
stöðum á jörðu niðri og eigi
sér frummynd í fljótsdölum
suðurs. Þarna er sagt fyrir, að
heimsmynd í nákvæmlega þessu
hlutfalli hljóti að finnast í Súmer
og Egyptalandi. Slík heimsmynd
hafði þá aldrei fundizt þar syðra
og engin líkindi sýndust til að
staðfesting fengist á tilgátunni í
áratugi, kannski aldir. En svo
furðulega vill til, að L.C.
Stecchini, sérfræðingur vísinda-
stofnunarinnar M.I.T. f Banda-
ríkjunum á sviði mælinga forn-
aldar, hefur þá einmitt setið við
það i 20 ár að rannsaka mæliein-
ingar Egypta og notið við það
starf nákvæmustu vísindatækja
nútfmans. Aðeins tveim árum eft-
ir útkomu Baksviðs Njálu — 1971
—   birtir Stecchini niðurstöður
sínar: Forn-Egyptar gerðu sér
heimsmynd sem var nákvæmlega
afmörkuð í hlutfallinu .—
1:43200!!! 6). 1 þessari tölvfsi er
það hlutfallið sem gildir — 1:432
—   hundruðum, þúsundum jafn-
vel milljónum, er jafnað saman,
allt talið afbrigði sömu myndar.
Samsvörunin er m.ö.o. nákvæm.
Ekki er að furða þótt stærð-
fræðingar klóri sér f höfði. Dæm-
ið er engin venjuleg algebra: fs-
lenzkur sveinstauli, sem aldrei
hefur til Egyptalands komið,
ómenntaður i stærðfræði, sezt við
skrifborð í Reykjavík og segir fyr-
ir um fund óþekktra flókinna
geometriskra hlutfalla, sem
stærðfræðiheilar finna með ná-
kvæmustu    mælitækjum   þekkt-
©
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16