Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Lagaði latínuna
að íslenzku orðfæri
Fyrir réttum tvö hundruö árum kom út
í Kaupmannahöfn 4. og síðasta bindi
Kirkjusögu           íslands           (Historia
Ecclesiastica Islandiae) eftir Finn Jóns-
son biskup í Skálholti. Með útkomu
ritsins var blað brotið í sögu íslenzkrar
sagnaritunar. Ekki hafði áður birzt á
prenti jafn stórt og ítarlegt yfirlitsrit um
sögu lands og pjóöar. Þessu merka
framlagi hefur pó lítt veriö haldið á lofti.
Aðrir atburðir ofanverðrar 18. aldar hafa
fremur greypzt í huga manna, en fimm
árum eftir aö síðasta bindið kom ut urðu
Móðuharðindin.
Uppvaxtarár
Finnur Jónsson er í þennan heim borinn
hinn 16. janúar 1704 og stóðu að honum
öndvegisættir sem aliö höfðu marga
fræðimenn. Afi Finns, Þórður Jónsson í
Reykholti, lét sér annt um skjöl og bækur
og uppskriftir liggja eftir hann í handrit-
um. Ennfremur átti Finnur ætt að rekja til
hins afkastamikla sagnaritara Þórmóös
Torfasonar (d. 1719). Mesta frægð hefur
þó faðir Finns, Jón Halldórsson í Hítardal,
getið sér. Hann var merkasti sagnaritari
Isiendinga á öndveröri 18. öld, og viö
hann standa íslenzk sagnavísindi í stórri.
þakkarskuld. Eftir Jón liggja sögur
biskupa á Hólum og í Skálholti, ásamt
skólameistara-, alþingisskrifara- og
prestasögum. Jón samdi einnig Hirð-
stjóraannál, Hítardalsannál og klaustra-
sögu íslands og m. fl. Þessi rit urðu síðar
stofninn í verki Finns og helzta hvatningin
til þess, að hann hóf söguritun. Finnur ólst
upp hjá fööur sínum við fróöleik og
skriftir, uns hann settist í Skálholtsskóia
1721. Þá var þar rektor Erlendur
Magnússon,   sem   ekki    þótti    mikill
skörungur í starfi. Finnur minntist hans þó
með vinsemd og taldi hvers manns
hugljúfa. Að lokinni skólavist dvaldist
Finnur um tveggja ára skeið á heimili
foreldra sinna. í Kirkjusögu sinni getur
hann þess, að faðir hans hafði verið um
fimmtugt, er hann tók að gefa sig að
sagnaritun, en hafi upp frá því helgað
allan sinn tíma fræðaiökan. Jón var
fæddur 16,65 og tekur því til viö
fræöistörfin 1715 eöa þegar Finnur var 11
ára. Hann hefur því getað fylgzt meö
ritstörfum föður síns frá upphafi og hafa
þau kynni án efa glætt áhuga hans á
íslenzkri menningararfleifö.
Hafrtarárin,
fyrsti íslenzki
sagnfræðingurinn
Rúmlega tvítugur að aldri hélt Finnur til
Kaupmannahafnar og var skráöur til
náms í guöfræöi. En áhugi hans var ekki
eingöngu bundinn viö guðfræðina, því að
hann helgaöi sig ýmsu öðru og einkum
íslenzkum fræðum. Meðan Finnur
dvaldist í Höfn, umgekkst hann tvo af
mestu andans mönnum í Danaveldi á
þeirri tíð, prófessörana Árna Magnússon
(d 1730) og Hans Gram (d. 1748). Kynnin
af þeim höfðu mótandi áhrif á hið unga
biskupsefni. Um þetta leyti stóð sagn- og
fornfræði með talsverðum blóma í
Danmörku. Upplýsingarstefnan birtist þar
í nokkuð sérstæöri mynd. Kjarni allrar
sagnfræði á þessum tíma var „anti-
quarianismi" þ.e. leit og söfnun forn-
menja. Hér var um að ræða beint
framhald þeirrar fræðastefnu, er mótaöist
á endurreisnartímanum. Þegar Danir tóku
að hyggja að sögu ríkisins með rannsókn-
Finnur Jónsson biskup. Þessi teikning af honum er í Kirkjusögunni. Til hægri er
titilsíða bókarinnar og geta menn nú spreytt sig á latínunni.
w
Tveggja           alda
minning stærstu
Islandssögunnar,
Kirkjusögu Finns
biskups Jónssonar,
sem hann vann að á
25 árum og fékk
ekki eyrisviröi
fyrir. Eftir Árna
Hermannsson
um á 16. og 17. öld, komust þeir fljótt að
því, aö ritheimildir hennar á víkingaöld
(hámiðöldum) væru margar og merkar
geymdar á íslandi. Arngrímur lærði á Mel
(d. 1648) ágamt þeim biskupum Brynjólfi
Sveinssyni (d. 1674) og Þórði Þorlákssyni
(d. 1697) hófst hér fyrstur handa um
söfnuri handrita. Þegar leiö á 17. öld hófst
hér eiginlegt kapphlaup um handritin og
fluttist mikill fjöldi þeirra til Danmerkur.
Beittu Danir mjög íslendingum fyrir sig í
þessum efnum og sendu m.a. Þormóð
Torfason þrívegis hingað upp, og safnaöi
hann miklum fjölda þeirra. Svíar urðu litlir
eftirbátar Dana á þessu sviði og komust
yfir mörg handrit. Stórtækust varð þó
söfnun Árna Magnússonar og í safni hans
voru samankomnir mestu dýrgripir ísl.
handrita.
Finnur var á Hafnarárum sínum tíður
gestur á heimili Árna í Stóra Kanúka-
stræti, er lá rétt viö bústað Finns. Árni
fékk Finni ýmislegt að starfa, og ætlaði
honum aö gera skrá yfir safn sitt, en til
þess vannst ekki tími. í Kirkjusögu sinni
getur Finnur víða frumhandrita, er hann
þekkti úr safni Árna og má því gera ráö
fyrir, að hann hafi þekkt safnið vel.
Árið 1728 var mikíö áfallaár í íslenzkri
menningarsögu. Eldurinn mikli í
Kaupmannahöfn er kunnari mönnum en
svo aö frá þurfi aö segja í þessu stutta
spjalli. í reyk og eimyrju drýgöi Finnur
ásamt þeim Jóni frá Grunnavík og Jóni
Axelssyni þá hetjudáö aö bjarga miklum
hluta safnsins frá glötun. Vaskleg fram-
ganga hins unga Hítdælings myndi ein
nægja til aö halda nafni hans á /ofti. Um
brunann farast Finni svo orö: „Menn
undrast, aö þaö sem eftir er af safninu,
muni vera leifar einar. Hvert væri þá álit
þeirra, ef þeir hefðu séð safnið fyrir
brunann? Þaö þori ég aö játa fullum
fetum, aö nú standi tæpur þriöjungur
safnsins eftir, því oftsinnis leit ég safniö
augum og meö eigin höndum bar ég það
út úr eldinum, er nú er varðvéitt, og
síðastur allra fór ég út úr húsinu, er hinar
skaövænlegu eldtungur læstu sig í
handritin. Ekki varö Árni fyrir minna áfalli,
er kista, er hann hafði hlaöið í
(handritum?) varð eftir ásamt öðru, því
síðasti vagninn, er flutti handritin á brott,
var þá fullhlaðinn." (Hist. Eccl. Isl. 4. bls.
576—7)
Fyrir tilstilli Arna komst Finnur í kynni
við Hans Gram skjalavörö og síöar
leyndarráö, en hann varð einkakennari
(praeceptor) Finns við háskólann. Kynni
þeirra hafa ráöiö miklu um hug Finns til
sagnfræði og vísaö honum vegínn til
fræöilegra vinnubragöa á því sviöi. Taliö
er, að Gram sé frumkvööull fræðilegrar
heimildarýni í danskri sagnfræöi og hann
hafi kennt dönskum fræðimönnum aö
greina milli frumheimilda, bréfa og skjala,
og afleiddra heimilda (þ.e. leiddar af
frumheimild). Verk þau, sem hann ritaði,
eru þó ekki mikil að vöxtum og mun
ævistarf hans fremur vera fólgiö í kennslu
og leiðbeiningum. Gram var aldavinur
Árna Magnússonar, og segir svo frá í
bréfum sínum, aö Árni hafi fyrstur vakið
athygli hans á gildi frumheimilda og
meðferð þeirra. Áður báru menn gagn-
rýnislítið virðingu fyrir fornum heimildum,
af því að þær voru gamlar, en hér eftir
varð aldurinn í sjálfu sér enginn gæöa-
stimpill heldur réöi heimildagildið úrslit-
um. Annars var Gram mjög undir áhrifum
af frönskum sagnfræðiskóla samtímans. í
samræmi við það var öll áherzla lögð á
skjalfestar heimildir, úrvinnslu þeirra og
túlkun. Hér komu því aö góðum notum
þau vinnubrögð er Gram haföi numið af
Árna, og meöan samtímamenn hans
studdust viö ungar, afleiddar heimildir,
skákaöi hann þeim með heimildarýni
sinni. En þeir Árni og Gram áttu
sammerkt um sumt annað. Báðir voru
þeir af engum stórmennum komnir, og
miklir safnarar. Sagt er, að bókasafn
Grams hafi talið um 70.000 bindi, en
peinganna til uppbyggingar safnsins
aflaöi hann einkum meö aö kvænast
forríkri ekkju líkt og Árni Magnússon.
Gram sker sig því í mörgu út úr eigin
samtíö, og kunnátta sú, er Finnur hefur
numið af honum og Árna Magnússyni
hefur orðið honum og ísl. ffæðum
notadrjúg. Finnur Jónsson mun vera fyrsti
íslendingurinn, sem hlýtur menntun í
fræðilegri sagnaritun.
Prófi lauk Finnur viö háskólann 8. marz
1728 og héit til íslands um haustiö sama
ár.
Embættisstörf og
upphaf söguritunar
Eftir heimkomuna dvaldist Finnur í
Hítardal eða þar til hann var vígður
prestur til Reykholts 1732. Löngum hafði
veriö myndarbú í Reykholti og ekki hefur
hagur búsins versnað, er Finnur tók við
embætti. Því má til sönnunar færa, að
Harboe biskup taldi það Finni til hnjóðs,
er skipa skyldi biskup í Skálholti, að hann
væri um of hneigður til veraldlegra
umsvifa og auösöfnunar. Fremur fátt er
vitaö um störf Finns, er hann þjónaði sem
prestur í Reykholti.
Um þetta leyti tók heittrúarstefnan
(pietisminn) að ryðja sér til rúms í
Danmörku. Stefna var m.a. fólgin í
innilegu trúarlífi, aukinni guörækni og
stórbættri fræðslu. Stefnunni óx ört
ásmegin og náði hámarki á stjórnarárum
Kristjáns 6.' (1730—46). Stofnað var
sérstakt kirkjutilstjórnarráö (General
Kirke Inspection Kollegium), sem falið var
umsjá og yfirstjórn kirkjumála í öllu
Danaveldi. Ráðsmenn fengu fljótt pata af
því aö losaralegt yfirbragð væri á kirkju-
og fræðslumálum hér á Islandi. Hlutaðist
ráöið því til um, að Jón rektor Þorkelsson
(d. 1759), sem fyrstur vakti athygli á
þessum málum og Ludvig Harboe, síðar
Sjálandsbiskup skyldu sendir hingaö upp
og fyrir þá lagt aö rannsaka þessi mál.
Þeir Jón og Harboe komu til landsins
1741 og var heldur fálega tekiö. En um
síöir vann þó Harboe hugi manna meö
góðri framkomu og hlýju. Þeir Jón
dvöldust um hríö á Hólum og vann
Harboe m.a. að því að koma reglu á
skjalasafn stólsins. Mun það hafa verið
honum Ijúft verk, þar eð hann var gamall
lærisveinn Grams prófessors, og hefur því
mætavel skilið gildi skjala og gerninga.
Harboe kynnti sér vel sögu landsins er
hann dvaldist á Hólum, og ritaði síðar
bækling um siöabótina hér á landi. Hann
feröaðist um allt Hólastiftið og kynnti sér
ástand kirkjumála. Jón Árnason, Skál-
holtsbiskup, lézt á öndverðu ári 1743. í
upphafi ferðar þeirra Jóns og Harboe var
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16