Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Björn Jónsson læknir í Swan River
LANDVÆTTIR
ÍSLANDS
Allir íslendingar, austanhafs og vestan,
munu kannast viö landvættirnar fjórar,
Naut Vesturlandsins, Fugl Norourlands-
ins, Dreka Austurlands og Bergrisa
Suöurlands meö járnstafinn styrka.
Flestir munu líklega átta sig á því aö
hér mun um höfuöáttimar fjórar aö ræöa,
og verndun gegn aosókn úr öllum aöal-
áttum. Sumir hafa e.t.v. bollalagt þetta
svolítiö, hvar þessar verur ættu upptök
sín, en fæstir munu þó' hafa komist aö
neinni veigameiri niöurstööu en þeirri að
hér væri um einhverjar fornar hugmyndir
aö ræöa, og Iáti3 þar viö sitja.
Einstaka kunna þó aö hafa reynt að
rekja þjóðsögnina út fyrir landsteina og
komist að þeirri niöurstööu aö hér væri
víst ein goösögnin í viðbót á ferðinni og
líklega plagíeruö og brengluð. Ekki er
mér kunnugt um að neinn hafi komist
lengra, eöa birt niðurstöður af bollalegg-
ingum sínum, a.m.k. hefi ég ekki rekist á
neitt slíkt á prenti, né heldur heyrt þess
getið í umræðum manna, þar með talin
öll fimm ritverk Einars Pálssonar öllum-
vitra, og umræöur og bréfaskifti okkar á
milli villutrúabræðra hans. Efast ég þó
ekki um aö Einar hafi gefiö þessu
viðfangsefni einhvern gaum, og lumi á því
einhversstaðar, enda obbinn af rann-
sóknum hans enn óbirtur.
Ég hefi velt þessu máli fyrir mér af
þrásætni frá því ég fyrst komst í kynni viö
fræöi Einars og fór aö grúska í þeim
sjálfur.
Meö því aö í svo mörg horn er aö líta, í
fræðum þessum, að varla er gjörningur
fyrir einn mann að kryfja þau öll til
mergjar á æviskeiöi sínu óskertu, haslaöi
ég mér völl sem takmarkaðastan, miöað
við kunnáttu, fróöleiksöflun og órunniö
æviskeiö sem og heldur skamman vits-
munaskammt, og beini grúski mínu
einungis að setningu stjarnhimins á
jörðina í forni helgunarhefð lands, sem og
goðsögnum bundnum stjarnhimni.
En ein merkasta af þeim aragrúa
stóruppgötvana Einars Pálssonar á þeim
vettvangi öllum sem þessi fræöi snerta,
er sú aö samsvörun sé milli lengdarein-
inga á landi og tímabundinni tölvísi
himinhvolfs, helgra eininga ferils sólar og
tungls, reikistjarna og dýrahrings eöa
himinfestingar. Tel ég verk Einars Páls-
sonar á þessu sviöi engu síðri í áhrifum
sínum og upplýsingu á myrkra svíða
fornrar hugmyndafræöi og viömiöunar,
en fundur Rósettusteinsins var á sínum
tíma. Veröskulda afreks þess manns að
fullu Nóbels verölaun á vettvangi þeirra
fræöa, eöa aöra álíka viöurkenningu. Fær
hann lítinn hljómgrunn meöal landa
sinna, en er metinn aö veröleikum af
erlendum fræðimönnum á þessu sviöi,
þ.á m. kardínála vors lands, sem hefur
heimsótt hann tvisvar í sambandi viö
rannsóknir hans. Mun ég e.t.v. reyna aö
útskýra fyrir lesendum þessa blaös, í
hverju rannsóknir Einars Pálssonar eru
fólgnar, og hversu mjög þær snerta og
skýra fornbókmenntir vorar. Sendi ég
blaðinu slíka grein fyrir fimm árum en hún
var talin óbirtandi vegna þess að hún
snerti deilumál. Hér er um aö ræða
algjörlega nýtt viðhorf til fornfræöa, aö
mínum  dómi  hiö  almerkasta  á  sviöi
íslenskra    fornbók-
mennta, sem eðlis
síns   vegna   raskar
mðrgum  bjargföst-
um        skoðunum
fræöimanna.   Svo
varia veröur hjá því
komist aö um slíka
nýlundu standi styr
og  deilur.   En  vort
þjóðarbrot á heimt-
ingu á aö fá nokkr-
ar uppiýsingar um
þau mál sem eru á
döfinni  heima,   og
mun   ég   reyna  að
vera sem  hlutlæg-
astur og óhlutlæg-
astur   sem    veröa   má,   ef   ég
reyni til viö aö bera þetta á borö, svo
fráleitt sem þaö viröist í fljótu bragöi og
gjörsamlega  óskylt  og  frábeitt  nútíöar
hugsunarhætti, að flestir munu telja meö
ólíkindum er þeir fyrst komast í tæri við
þau fræöi, sem hér um greinir. Er enginn
öfundsverður aö reyna aö gera þeim nein
sæmandi skil í stuttri grein.
Strax skal tekiö fram, aö þær alyktanir
sem ég ber hér á borö, viövíkjandi
landvætturmm, eru án vitorös og sam-
þykkis Einars, og hafa ekki verið bornar
undir neinn. Eru þær hér látnar í Ijósi svo
að aörir megi athuga þær og gagnrýna.
Æski ég þess aö mér sé bent á slíka
væntanlega gagnrýni, af þeim sem kunna
aö bera hana fram, og send afrit, því ég
hefi ekki greiöan aögang aö öllum
málgögnum þar sem slík ummæli gætu
komið fram. Meö því að þetta er ritað til
birtingar í almennu blaöi eða tímariti,
veröur ekki tekiö ýkjadjúpt í fræði-
mennskuárinni, en leitast við að bera
niöurstööurnar skýrt fram. Áhugamenn
geta skoöaö þær og boriö viö betri
stjarnkort en hér er kostur á að birta, og
mun ég nefna helstu verk sem vitnaö er í,
eöa gefa slíkar upplýsingar þeim sem
þess æskja.
Torræöni fyrirbæra er jafnan vegna
þekkingarskorts, sem oftast stafar af því
að málin eru skoðuö frá röngum sjónar-
hóli, eöa í röngu Ijósi. Og þá helst í Ijósi
tíöaranda og menningar athugandans
sjálfs. Og lykill lausnarinnar í því falli er
þá sá aö sjá þau frá réttu horni. Þá blasir
lausnin oft viö, einföld og skýr. Eins er
hér, eöa svo virðist mér.
LANDVÆTTIR — STJÖRNUMERKI
Ef gengiö er út frá því aö landvættirnir
eigi viö stjörnumerki, er hreint ekki einfalt
aö koma hlutunum heim og saman við
landsetninguna, sé litiö til himins, eöa
nútíma stjörnukort höfð til hliðsjónar,
ásamt þeim eiginleikum sem stjörnu-
merkjum eru gefin nú til dags, ef einhver
eru.
Tökum fyrst NAUTIÐ. Það yröi auövit-
að aö vera hinn himneski Tarfur
TAURUS, sem öllum er kunnur, og
flestum einnig að hann tákni austur, vor
og morgun, en við höfum hann hér í
miövestri, sem er heimkynni hausts,
kvölds og dauöa. (sþr. Atlas, af arab.
Atel: kvöld, vestur, dauði, sólsetur). Þó er
ekki um annan Bola aö ræöa á himin-
engjum.  Eða þá Fuglinn. Þar er helst
um Svaninn,
Cygnus aö ræöa,
en þess utan eru
Örninn, Aquiia og
Lyra, sem áður hét
Vultúr, eöa lamba-
gammur. Þeir eru
allir saman á haust-
svæöi himins, en
eiga þó aö vernda
Norðriö, eða Sum-
ariö. Þá er Drekinn,
og hér höfum við
hinn mikla Draco,
milli Vagnsins og
Pólstjörnunnar, rétt
á miðju hvoli. Svo
kemur máliö meö
Manninn, Risann, Járngrím með járnstaf-
inn sinn. Og hvar er Lórnagnúp aö finna?
Helst verður manni hvaö Risann snert-
ir, rýnt á Óríon, fegursta og skærasta
merki himinsins. En hann er rétt hjá
NAUTI, sekkur í sjó, og var þar aö aukl í
engu áliti fyrri tíma, eöa réttara sagt
miöalda.
Maöur dregur línur á íslandskorti milli
staösetninga vættanna og finnur aö þær
eru á ská og skjön, helst aö austur —
vestur séu nálægt réttu lagi.
Þá er sama gert á stjarnkorti. Er hægt
aö íá höfuöáttir nokkurn veginn réttar
miiii merkra merkja eöa stjarna? Ekki
samkvæmt venjulegu viðhorfi. En sé
NAUTIC eins og öfuguggi á öndveröum
meiöi viö tilgang sinn og áttavísun, af
hverju snúa þá ekki öllu viö, andsælis og
andættis? Getur þaö gengiö? Já, vissu-
lega. Þannig var stjarnhiminn og dýra-
hringur lagður á kort frá tíma Ptólemeus-
ar fram á vora daga. Svo er einnig um
hinn fræga dýrahring í Glastonbury á
Englandi, sem er geröur af mannvirkjum,
hæðum, skurðum, ám og engjum, og
fannst úr lofti í síöasta stríöi og er um 6
mílur í þvermál. (sjá Glastonbury, a Study
in Patterns, R.I.L.K.O. 36 college Court,
Hammersmith, w.6. Engl.)
Eöa þá einfaldlegast aö stjörnuskoöun
forvera vorra hafi miðast viö kveldris
þeirra, eöa miönætti, sem mér þykir
líklegast. Þá snýst allt viö. Hvaö skeöur
þá? Þá lendir NAUT á Snæfellsnesi, sé
notað 16. aldar kort (sem hér er sýnt), og
CYGNUS á miðju Noröurlandi, DREKI
hringar sig um Hofsjökul, en horfir í
austur, og Sporödreki, SCORPIO, situr
þá sem fastast á miöju Austurlandi, og er
freistandi aö gera Dyrfjöll aö Kló hans
(Libra), sem heldur sólinni á haustjafn-
dægri, Antares, andættingur Aldebarans
í NAUTI. Þar er þráðbein lína í A-V, milli
þessara frumstólpa himinhvolfs.
Eltanin, í höföi DREKA, í SCORPIO —
geira, horfir einnig í háaustur. Megin ár
DREKA vísar á Vopnafjörö.
Þá er RISINN. Þar hlýtur valiö aö lenda
á BOOTES, (Uxaekill) því ekki er um
annað ræöa sem horfir í rétta átt. En
hann er eitthvaö svo vesællegur, Veiði-
maöurinn, og sést jafnvel varla. Raunar
fellur hann á „réttan" staö, á vesturrönd
Vatnajökuls, og Arctúrus, (Björn), höfuö-
stjarna norðurs, í klofi hans, hné eöa fæti,
bendir á Hvannadalshnjúk, hæsta tind
landsins. En var' hann svo vesæll sem
hann sýnist, karlinn? Hver er saga hans?
Við þá leit kemur brátt í Ijós (2,3), að
hann var fyrst Hjarömaður með smala-
staf síöar Veiðimaður með staf eða spjót
og hunda. Síöar hermaöur með atgeir,
eöa lensu mikla. Var og nefndur
VOCIFERATOR, CLAMATOR: Kallari,
hrópari (2.93). Naut hann frá upphafi
vega fádæma aðdáunar (Jobsbók 38,32),
meö mikilli endurlífgun á miööldum, á
krossferða og riddaratímanum, var m.a.
nefndur Lanceator, eöa Atgeirsberi, sem
þó er komin frá Aröbum. Önnur skýring á
nafni hans er BOETES: Gjallandi. Einnig
var hann hjá Egyptum Hórus, ungsólin að
vega á Tyfoni eða Set, myrkrahöfðingja,
meö spjót miklu viö sólris. Þá tengist
hann ennfremur Artúrssögnunum og
mætti svo lengi telja (2,3 o.fl.) Einnig
kemur sú snýsilega samstæða fram, við
þessa staðsetningu Veiöimanns að rétt
hjá honum á landi voru liggur Björninn,
fjallhryggur upp af Lómagnúp, en
BOOTES hét einnig Bjarnarvöröur (2).
Ennfremur er á þessu svæöi að finna
fjalliö Blæng, sem þýðir hrafn. En Hrafn
himins situr í sama geira og þessir
kumpánar, þó utan sjónbaugs sé. Veiöi-
maöur er oft sýndur standandi á fjallinu
Menalus, sem þá kæmi bærilega heim viö
Öræfajökul sjálfan eöa Lómagnúp.
Jötunn vor eða Bergrisi kemur fyrst til
sögunnar í vorum fræöum sem Bergrisi
viö Víkingarskeið, sem er Skeiö vestan
Ölfussár. En þar lentu frægir feður vorir
eöa stigu á skip, s.s. Auöur djúpauöga og
fleiri. Síðan er hans getið sem jötunsins
Járngríms í Lómagnúpi í draumi Flosa á
Svínafelli (Njála, ísl. Fornrit XII, k. 133, b.
346), og kallar þar feiga. Er mér ekki
frekar kunnur þjóösagna- eöa ummæla-
ferill hans. En:
„Jötuninn stendur meö járnstaf í hendi
jafnan viö Lómagnúp".
FOGLINN, Cygnus, Svanurinn, Noröur
krossinn, allt sama merkið, kemur sam-
kvæmt þessari álagningu á mitt Noröur-
land eöa rétt á Eyjafjörð, sem vera ber,
og eru á hans bendilínu merkust fjalla
Kerling og Kaldbakur, sem félli vel viö
Deneb, höfuöstjörnu hans. Hann hét áður
fyr hjá Kaldeum bara Fugl, og var
ógnvænlegur mjög, sem og samstæður
hans Örninn og Lambagammurinn (Lyra),
ásamt Dreka og Birnu (Vagni). En þessi
teikn setjast aldrei og voru talin til
myrkravaldanna hjá fornþjóðum. Strax
sést þegar Svanur er borinn saman viö
afstööu Veiöimanns aö hér er um skáa
eöa skekkju aö ræöa, á noröur-suöur
línunni. En sú skekkja er næstum ná-
kvæmlega sú sama og á himinteigum.
Skemmtileg tilviljun, sem varðar þó litlu,
meö því aö vættlr þessar höföu allt
Noröur- og Suöurlandiö aö verja.
Þá komum viö að NAUTINU, en mun-
um aö þaö er aöeins hálft á himni, meö
skýjaþykknu aftur af lendum sér í HRÚT,
eöa eins og Þorgeirsboli okkar meö
húöina í eftirdragi. En TAURUS var einnig
Kýr, hjá Egyftum, Haþor, ástargyöja
þeirra ásamt Isis. Nú liggur aöalstjarna
Nauts, Aldebaran, í hábeinnl línu viö
Snæfellsjökul (Bárö) og Baulu, eins og
séö veröur af meöfylgjandi korti, sem eg
hefi lagt á landiö af mestu nákvæmni sem
©
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16