„Elskan mín góöa. Þaö var bæði miklu meira og betra. Meö þá hliö togaralífsins er kurteislega fariö í Gríms sögu; varla hægt aö gera það herkell- íngarlegra. Það var stríð, mannekla í Bretlandi og útivistin á togurunum löng. Annars skiptist mannskapurinn í tvö horn hvað þetta snerti; þeir kvæntu létu vændiskonumar eiga sig. Ég man ekki eftir einni einustu undantekningu í því sambandi. Það var auðvitað misjafnt hvaö þeir einhleypu gerðu. Sumir voru drjúgir í sókninni á þau mið, — ég var þó aldrei þar á meöal, þó ég væri þá ókvæntur. Einhverra hluta vegna gat ég aldrei fellt mig við gleðikonur." „Þær hafa komið illa við Ljós- víkinginn?" „Ætli það ekki. Mér þótti þær sóða- legar og þetta var allt svo nöturlegt eins og þaö er sjálfsagt í þeim bransa enn í dag. En menn báru saman bækur sínar og þá komst maður að raun um ýmislegt, sem kannski þykir ótrúlegt. Hún er til dæmis dagsönn sagan af ekkjunni, móður barnanna, sem drýgöi tekjur sínar á þennan hátt. Ég. hef haldgóðar heimildir fyrir henni. Það var eins og segir í bókinni; strákurinn var lamaður og börnin vissu alveg hvaö fram fór, þegar móðir þeirra fór með sjómenn uppá loft. En þaö var mesta furöa hvað menn sluppu við kynsjúkdóma á stríösárun- um, enda voru þeir vel fjáðir og höfðu vit á aö láta lægsta klassann eiga sig." „Eiginlega kemst maður aldrei á snoðir um það við lestur bókarinnar, hvað fram fer í kollinum á trollaraskáldinu; hvað hann hugsar og þar af leiðandi fær maður kannski litla hugmynd um skoðanir hans." „Já, má ég skýra þetta dálítið. Ég er eindregið á móti því að sögupersónur hugsi. Þær gera eitthvað og segja eitthvaö, en ég á erfitt með að láta þær hugsa. Þaö kemur ekki til mála hjá mér eins og ég sá hjá góðum höfundi, aö maður var að hugsa uppá tvær blaðsíður á meðan hann var að detta útúr árabáti. Ég kannast ekkert við hugleiðíngar hjá sjómönnum eins og þeim, sem hér segir frá. Þeirra viöbrögö liggja í undirmeðvitundinni, — og þar höfum viö muninn á góöum og vondum sjómönnum, að þeir góðu bregðast við ósjálfrátt og hafa rétt viöbrögð ísér." „Þú ert ekki smeykur viö að rjúfa það heföbundna skáld- söguform með upptalningi á staðreyndum um togarasjó- mennsku á stríðsárunum. Ertu viss um að þessi aðferð sé góð?" „Nei, en ég valdi hana samt vegna þess að ég vildi vera öruggur um, að sjósóknarsagan væri brúkleg heimild og ekki bara skáldsaga. Segja má að meö þessu hafi ég fórnað hluta af skáldsög- unni, vitandi vits. í þessu sambandi dugar að minna á aöferö þeirra, sem rituðu íslendingasögur; þær eru mín fyrirmynd. Og ég mun aldrei hvika frá að blanda saman heimildum og skáld- skap." „Voru þessir togarajaskar for- lagatrúar?" „Já, ég held þeir hafi orðið að vera þaö kallagreyin. Þótt skip væru að fara niður á næstu öldu í fárviörum, man, ég ekki til þess að neinn teldi sér hætt, eða menn létu í Ijósi ótta við aösteöjandi hættu. Þessir stríöstogarar voru oft ryðkláfar, um 300 lestir og helmingi minni en nýsköpunartogararnir sem komu eftir stríðið. Og aðbúðin á þessum gömlu kláfum var miklu verri og ósam- bærileg viö það sem síöar hefur orðið. Eg man eftir togurum á stríðsárunum, sem voru svo sundur ryögaðir, aö ekki var heilt band stjórnborðsmegin frá forgálga og framí stafn, — og auk þess farin mörg bönd bakborðsmegin. Þegar svo var komið dúaði öll hliðin inn, þegar skipiö hjó í öldu. Súðin hékk þó saman af gömlum vana og stundum var veriö aö lappa uppá þetta. Sjómenn sýndu samt engin merki þess, aö þeir væru óttaslegnir við þetta, utan einn eða tveir, sem ég man eftir og sýndu það alveg. Hinsvegar fóru margir í land; þó kannski oftar fyrir þreytu sakir." Voru svona skip dauðagildr- ur?" „Þótt merkilegt megi virðast, vitum við ekki til þess að skip hafi dottið í sundur af þessum sökum og farizt vegna þess. Þau fórust af vondri hleðslu." „Hvort voru menn hræddari við kafbátana eöa tundurdufl- in?" „Ég held aö menn hafi verið öllu smeykari við tundurduflin; það stóö flestum stuggur af þeim. Annars bland- aðist þetta allt saman: Duflin, kafbát- arnir, flugvélar og veöur." „Og viö þesskonar hroðalegar og lífshættulegar aðstæöur fórst þú að stinga niður penna." „Ekki bar á öðru. Upphaf þess var grein um sjósókn í Bolungavík, sem birtist í Skutli, líklega 1943; Hannibal var ritstjóri þá. Á togaraárunum skrifaði ég sjó- mannasögu og fór með hana ófullgerða til Sigurðar Guömundssonar ritstjóra á Þjóöviljanum, sem var ágætur maður. Hann sagði, aö ég yröi Jack London þessa lands og ekki líkaði mér það allskostar; hafði alltaf þótt Jack London hroðvirkur þótt snjall væri. En ég man ekki lengur hvað varð um söguna; hvort hún kom undir dulnefni í Þjóðviljanum." „Þú varst hallur undir komma á þessum árum." „Já, og þó voru farnar að renna á mig tvær grímur. Efinn hófst með Finn- landsstyrjöldinni haustiö '39. En grein í Readers Digest eftir einhvern Reeves haföi líka áhrif á mig. Þar var sýnt framá með rökum, sem mér uröu hugstæð, að rússneski kommúnisminn væri oröinn þjóöernisstefna. „Eg er eíndregiö á móti því að sögppersönur hugsi... Það kerrtur ekki til mála hjá mér eirtsi og ég sá hjá góðum höfundi, að maður var að hugsa uppá tvær blaðsíður á meðan hann var að detta útúr árabáti." Það olli mér áhyggjum. Þjóðernis- stefna fannst manni að væri frekar í ætt við nasisma og við sem höfðum verið aö hugsa um einn heim, — okkur'hugnað- ist ekki að þessu. Ætli minni vinstri sannfæringu hafi svo ekki lokiö til fulls við lestur bókarinnar The God That Failed — Guöinn sem brást — og hefur verið þýdd. Að þeim lestri loknum, var ég fyllilega búinn að átta mig á því, hvaö hafði gerzt." „Og allt í einu er hinn skrif- andi togarasjómaður orðinn bóksali á Akureyri. Undarleg eru örlögin". „Ekki er frítt við þaö. Sú saga gekk þannig til, aö ég var búinn meö Stýrimannaskólann vorið 1945 og feng- inn til að farastýrimaður á skip norður til Akureyrar. í þeirri ferð komst ég næst því að drepa mig á sjó; við fengum aftakaveður, en það er önnur saga. Ég var búinn að ráða mig á síld um sumarið. En nú var ég sem sagt kominn til Akureyrar með skipið og mál að gera sér glaðan dag eftir volkið. Þá var þar einhversstaðar ofan við bæinn skemmtistaður, kallaður Naustaborgir, og er ekki að orðlengja, aö þangað fór ég á ball. Allt íkring um þennan stað var kargaþýfi og aö ballinu loknu lenti ég í slagsmálum. Þá gerðist það í helvítis þúfunum, aö undan mér snerust bæði hnén — enda höfðu þau áður látið sig í slíkum stórræðum. Vegna þess arna varð ég innlyksa á Akureyri; lá þar bakk um tíma og missti af síldarplássinu. En þess í staö fann ég mér konu, sem ári fyrr hafði stofnað bókabúö, og þaö varö til þess aö ég rak Bókabúð Rikku í 16 ár. Þessa konu missti ég eftir nokkurra ára sambúð, en fann mér þá aðra, sem vonandi endist mér, hún er þaö mikið yngri en ég. Norðlenzkar konur eru bæöi fallegar og skemmtilegar, eins og reyndar allar konur. Kona reynist eins og maðurinn býr að henni. Ég var svo nærri því að verða menningarviti á Akureyri, að ég var kominn í nefnd, sem átti aö sjá um aö kaupa listaverk handa bænum. Til ©
Beinir tenglar
