Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Sigurður Skúlason magister:
Nokkur aðskota
orð í íslenzku
GALEIÐA, herskip sem þrælar réru,
einkum notaö á Miöjaröarhafi; komast
út á galeiöuna, lenda á villigötum (OM).
Oröiö er komio af galea í miðaldalat. og
merkir þar: skip. Þaö varö í ít. galea og
galera, í fornfr. galée, í miölágþýsku
galei(de). D. galej, e. galley. í ísl. fornmáli
finnst orömyndin galeiö (Fr.), en galeiöa
finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1584 (OH).
GALLON og GALLÓNA, lagarmálsein-
ing í engilsaxneskum löndum, í Banda-
ríkjunum 3,785 I (vín-g); í breska sam-
veldinu 4,543 I (OM). Oroiö mun vera
komiö úr ensku og heitir þar gallon. Þ.
Gallone, d. gallon. Orömyndin gallon
finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1832 og
gallóna frá árinu 1899 (OH).
GALVANISERAÐ járn, málmhúöaö
meö rafstraum. Oröið er dregiö af nafni
ítalsks læknis sem hét L. Galvani. D.
galvaniseret, e. galvanized. So. galvanis-
era finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1865 og
galvaniseraöur frá 1869 (OH).
GAMMOSÍA, há skóhlíf (úr gúmmí)
legghlíf (OM). Þetta orö er langt aö
komio, alla leiö frá Afríku. Þaö heitir
gadamasi á arabisku og merkir þar:
leður frá Gadames í Tripolis. Meö
viökomu í Frakklandi varö þaö aö
gamache. Þ. Gamasche, d. gamache.
Ekki er mér kunnugt um aldur þess í
íslensku, en á öðrum tug þessarar aldar
heyrði ég sagt: gammasía, gammasíur,
gammosía, gammosíur.
GARDÍNA, gluggatjald. Oröiö á sér
rætur í miöaldalat., heitir þar cortina og
merkir: fortjald. Fr. courtine, þ. Gardine,
d. gardin. Finnst í ísl. ritmáli frá árinu
1750 (OH).
GANERING, legging á flík. Hér er
komið í íslenskri mynd danska oröiö
garnering, komiö af so. garnere sem
merkir: prýða föt og húsgögn leggingum,
skreyta mat á fati, en það er komið af
þýska so. garnieren sem merkir: gera
umgerö um, skreyta, prýöa. í fornhá-
þýsku hét þetta so. warnjan. Fr. garnir.
í ensku merkir orðið garnishment:
skraut, prýði. No. ganering finnst í ísl.
ritmáli frá árinu 1779, en so. garnera frá
1883 (OH).
GAS, eldfim lofttegund (OM). Orðiö
má rekja til chaos í gr. sem merkir:
óskapnaöur, ringulreið. Það var eftir
daga. svissneska læknisins Paracelsusar
(d. 1541) haft um loft. Þ. Gas, d. og e.
gas. Finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1820
(OH).
GASELLA, smávaxnar antílóputeg. í
Afríku og Asíu (OM). Orðið heitir ghazala
á arabisku, ít. gazzella, spænsku gazela,
þ. Gazelle, d. og e. gazelle. Finnst í ísl.
ritmáli frá árinu 1878 (OH).
GEISHA, atvinnudans- og söngmær í
japönsku tehúsi. Oröiö er auövitaö
komið úr japönsku þar sem gei merkir:
list og sha: manneskja. E. og d. geisha.
Finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1954 (OH).
GERMANI, maður af þjóðflokkum, er
frá forsögulegum tíma bjuggu þar, sem
nú eru Noröur-Þýskaland og Skandín-
avía og töluöu sama indóevrópskt mál;
maður af þjóö, sem talar germanskt mál
(OM). Orðið heitir Germanus á lat., en
grunur leikur á að þaö sé ættað úr
keitnesku. E. German, þ. Germane, d.
germaner. Finnst í ísl. ritmáli frá árinu
1882 (OH).
GIFS, steintegund (Ca SO4), notuö til
aö   steypa   úr   ýmsa   muni,   finnst   viö
brennisteinshveri hér á landi (OM). Orðið
er ættaö úr semítisku, varö gypsos í gr.
og gypsum í lat. E. gypsum, þ. Gips, d.
gips. Finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1706
(OH).
GÍRAFFI, mjög hálslangt afrískt jórtur-
dýr (OM). Oröiö er komiö úr arabisku. E.
giraffe, þ. Giraffe, d. giraf. Orömyndin
gíraf finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1859, en
gíraffi frá árinu 1863 (OH).
GLÁKA, blinda sem leggst eins og ský
yfir augaö (OM). Orðið er komið úr
grísku þar sem glaukos, blágrænn + om
merkir: hin græna starblinda. Þ. Glauk-
om, d. glaukoma, e. glaucoma. Finnst í
ísl. ritmáli frá árinu 1943 (OH), en er
auövitaö talsvert eldra í talmálinu.
GLORÍA, dýrö, dýrðarljómi. Oröiö er
komið af gloria í lat. Þaö er frægt orðið í
fornlatneska lofsöngnum: Gloria in ex-
celsis deo sem merkir: Dýrö sé guöi í
upphæðum. Þ. Glorie, d. glorie, e. glory.
Finnst íísl. ritmáli frá árinu 1861 (OH).
GLÓSA, útskýring; ft. glósur, glósu-
bók, oröaskýringar eða þýöingar er-
lends texta (OM). Orðiö er komiö af
glossa í gr. sem merkir: tunga, mál. Lat.
glos(s)a, sömu merkingar og í gr. Þ.
Glosse, d. glose, e. gloss. Oröið finnst í
ísl. fornmáli í merkingunni: skýring,
túlkun (Fr.), en einnig frá 15. öld og er þá
ýmist stafsett glos eöa glossa (OH).
GLÝSERÍN, glusserín (OM). Oröiö er
komiö af glycérine í fr., en á rót aö rekja
til glykys í gr. sem merkir: sætur. Þ.
Glyzerin, d. glycerin (er upp á síðkastiö
nefnt þar glycerol), e. glycerine. Oröiö
finnst íísl. ritmáli frá árinu 1884 (OH).
GNEIS, ummyndaö berg, kristallað og
flögótt, mjög útbreitt meöal elstu jarö-
myndana, en ekki til hér á landi (OM). Þ.
Gneis, d. gnejs, e. gneiss. Finnst í ísl.
ritmáli frá árinu 1878 (OH).
GÓBELÍN, glitvefnaöur, listvefnaöur
með myndum. Þessi fornfrægi vefnaður
dregur nafn af franskri litarafjölskyldu
sem bjó í París á 17. öld. í húsi hennar
lét Lúðvík konungur 14. stofnsetja
teppaverksmiðju sem átti fyrir sér aö
verða mjög fræg. Fr. gobelins, þ.
Gobelin, d. og e. gobelin. Finnst í ísl.
ritmáli frá árinu 1927, en í samsetta
orðinu góbelínsvefnaður frá árinu 1888
(OH).
GOLF, útiíþrótt, þar sem keppendur
reyna aö slá lítinn harðan knött í sem
fæstum höggum í ákveðinn fjölda holna
á þar til gerðum velli (OM). Oröið er
komiö óbreytt úr ensku. Þ. Golf, d. golf.
Finnst í ísl. ritmáli frá árinu 1942 (OH).
Orðiö heyrði ég af vörum Sveins
Björnssonar, þáverandi sendiherra ís-
lands í Kaupmannahöfn, áriö 1929, en
hann hafði mjög miklar mætur á þessari
íþrótt og mælti meö iðkun hennar hér á
landi.
GONDÓLL, ítalskur róörarbátur, ein-
göngu notaöur á skuröum og síkjum, t.d.
í Feneyjum (OM). Oröið er komið úr
ítölsku þar sem langur og mjór bátur af
þessu tagi með háum stafni heitir
gondola. Það orð er sennilega dregiö af
so. gondolár sem merkir: rugga og heitir
nú raunar dondolare, en gondólarnir
rugga geysilega á lygnum síkjunum, ekki
síst af völdum ferjumannanna sem róa
þeim standandi með ærnum tilburöum
og bægslagangi. Þ. Gondol, d. gondol,
e. gondola. Oröið heyrist oft í ísl. talmáli.
ILEON
Frh. aí bls. 3
Svo er sagt aö Hákon konungur gamli
(sem Sturla Þórðarson skrifaði um sögu)
hafi einnig átt eitthvert tilkall til ríkis á
Þýskalandi, og víst er að konungurinn rak
talsverða útþenslustefnu um norðanveröa
Evrópu allt til íslands. Um þá útþenslu-
stefnu var Alfonso læröa kunnugt, og
einnig þaö að hinn norski konungur gæti
oröið líklegur keppinautur hans. Því var
það, að þegar Alfonso lærði bauö Hákoni
gamla aö' hann skyldi gifta Kristínu dóttur
hans, einhverjum bræðra sinna, þá hugðist
hann um leið teygja yfirráö sín langt noröur
um álfu, enda hét hann þeim bróður sem
kvæntist Kristínu aö hann skyldi hljóta
konungdóm í Noregi. Hákoni gamla var
einnig auðsætt aö hann gæti seilst til valda
suöur í heim, ef Kristín dóttir hans gengi að
eiga mann af spænskri konungsætt. Báðir
konungarnir hugðu af þeim sökum gott til
glóöarinnar, sem mundi kvikna við hjóna-
band og væntanlegar ástir konungsdóttur
og prinsins.
Nú var þaö aö Alfonso spaki af Spanía
sendi til Noregs prestinn Ferant aö semja
um ráðahaginn, og hitti presturinn fyrir
Hákon konungsson, ríkisarfann og bróður
Kristínar. Og fékk konungssonur skömmu
síöar sjúkleik. Sturla Þóröarson segir svo:
„Kom þá læknir sá er kominn er að
Spanía með síra Ferant, og lagöi ráð um
sóttarfar hans. En sóttin þröngdi konungi
eigi aö síöur, og andaöist hann af þeirri
sótt og var jaroaour í Hallvaröskirkju þar
sem Siguröur Jórsalafari hvílir."
Sá Sigurður hafði komið til Jakobsborg-
ar í Galisíulandi hálfri annarri öld áöur en
þetta varö.
Ekki er ólíklegt að læknir föður Ferants
hafi fremur en lagt ráð um sóttarfar
konungssonar, bruggað honum banaráö
með ólyfjan, og rutt ríkiserfingjanum þann-
ig úr vegi. Þó hefur Hákoni konungi, föður
piltsins, ekki dottið í 'hug álíka vélræði.
Hann ákvað að senda dóttur sína, jumfrú
Kristínu, út í Spaníam, eftir því sem Alfonso
spaki hafði orð til sent, með því að jumfrúin
skyldi kjósa sér til manns af bræðrum
konungs þann, sem henni líkaöi.
Það er ekki kynlegt að í fylgdarliði
Kristínar er Loöinn leppur, sá maöur er
einnig var sendur til íslands af Hákoni
gamla, og átti hann að koma landinu undir
Noregskonunga. Loðinn leppur hefur ef-
laust staöiö nútímaleppum jafnfætis í þeirri
list, hvernig sérfræöingar brjóta undir sig
lönd með hvers kyns lævísi og flaðri. Einnig
voru í fylgdarliði Kristínar meira en hundr-
að manna. Hákon konungur gerði dóttur
sína heiman meö svo miklu fé í gulli og
brenndu silfri, skinnavöru, hvítri og grárri,
og öðrum dýrgripum, að engi maöur vissi
dæmi til, að þvílíkt fé heföi greitt veriö með
nokkurri konungsdóttur af Noregi fyrr. Þau
höfðu snekkju mikla.
Það hvernig Kristín er gerð að heiman er
í algeru samræmi við þær gifurlegu vonir
sem Hákon konungur gerði sér um aukin
völd ísuðurálfu aö lokinni giftingu.
Nú er þaö aö séra Ferant var enginn
sjógarpur. Þess vegna var ekki siglt til
Galisíulands á snekkjunni miklu, heldur
mátti presturinn ekki annaö fyrir sjóveiki
en fara landleiöina í gegnum Frakkland. Og
kannski hefur Kristínu konungsdóttur einn-
ig langaö til að skoða sig dálítiö um í
heiminum, líkt og ferðamenn nútímans.
Hún og fylgdarlið hennar reið á meir en sjö
tugum hesta yfir Frakkland þvert allt til
Marbonn. Þaðan hélt liðið til Kataloníam og
borgarinnar Gerona. „Og er jarl sá, er í
staönum var, spuröi til jumfrúarinnar, reiö
hann móti henni og tveir biskupar meö
honum og þrjú hundruð manna tvær
mílur."
Þegar Kristín kom til staöarins, tók jarl í
beisli hennar og leiddi hana í staðinn, en
biskup á aðra hönd.
Lýsing Sturlu Þórðarsonar á hirðsiöum
og hinni riddaralegu framkomu, gæti bent
til þess að hann hafi heyrt einhvern úr
fylgdarliðinu segja frá ferðinni. Og það er
einna helst að sjá sem hann fegri gestrisn-
ina meö blæ franskra Ijóða frá þessum
tíma.
Síðan heldur Sturla áfram:
„Þá er jumffuin reið til Barðsalona (þaö
er Barcelona, og er kóngsdóttir nú komin á
alþekktar túristaslóöir) reið konungurinn af
Aragún í móti henni með þrim biskupum og
ótalligum her meir en þrjár mílur, og fagnar
henni allsæmilega og tók sjálfur í beisli
hennar og leiddi hest hennar í staöinn
undir henni.
Hvar sem fylgdarliöið kemur til staöar,
þá riðu í móti jumfrúnni bæöi riddarar og
barúnar.
Eftir mikil veisluhöld heldur Kristín
konungsdóttir áfram ferð sinni. Tveim
náttum fyrir jól kemur hún í Kastel (Kastilíu)
til þess staðar er Sarti heitir (eða Soría nú).
Þau komu jólakveld til Burghs (þeirrar
borgar er heitir Búrgos) — „og var þar
viröulega viö þeim tekið. Og offraði
jumfrúin miklu borðkeri, en ööru hafði hún
offraö í Rotterdam."
Og enn heldur Sturla áfram og fylgir
kpnungsdóttur í huganum; hann segir:
Af slíkum hlutum og öörum þvílíkum
fékk hún svo mikla frægö í þessari ferö, að
engi maður viti dæmi til, aö né ein jumffu
útlend mætti jafnmikla sæmd fá. Og hugsa
menn eftir, aö eigi hafi sú ferö veriö farin af
Noregi, að jafn viröuleg hafi veriö, síöan er
fór Siguður konungur Jórsalafari.
Svo virðist að tilgangur feröarinnar og
ástæöan fyrir hinhi miklu viöhöfn hafi fariö
fram hjá Sturlu, þegar hann skráöi söguna
fimm árum eftir að förin var farin. Það
sama er að segja um fjölda sagnfræðinga,
enda er tíöum raunin sú aö manninn tekur
aldir aö skilja hvaöa orsakir liggja aö baki
valdabrölti þjóöhöföingja. Sögumenn dúöa
bröltiö tíðum í draumórabúning, færa þaö í
hjúp hugsjóna eða drekkja sanneikanum í
þeim bikurum sem þeim eru bornir af
barúnum valdsins af mikilli gestrisni. Hitt er
líka aö fræöimenn missa annaö hvort af
ritlaunum eöa höfuðiö, ef þeir skilja
sannleikann á meöan hann er hættulegur
höfðingjum.
Nú verður flogiö yfir sögu: Svo virðist
sem konungurinn af Aragún hafi oröið
ástfanginn af Kristínu konungsdóttur meö-
an hún dvaldi í Barcelona. Vegna ástar
sinnar, segja sögur, aö konungurinn af
Aragon sendi Alfonso lærða, mági sínum,
bréf þar sem hann beiddist þess aö
konungur skyldi gifta honum jumfrúna. En
það vissu norömenn í fylgdarliðinu, aö
konungurinn af Aragon var á efra aldri, —
„og fundu þeir það við gjaforð þetta," segir
Sturla.
Þannig lauk þeirri umleitan, og hefur
Loðinn leppur eflaust eygt betri bita af
konungakjöti en hold hins háaldraöa
manns. Kristín heldur því sem leið lá yfir
Kastilíuhásléttuna uns hún kemur í kon-
ungsgarð og hittir Alfonso lærða og hirð
hans, líklega í borginni Leon eða í Burgos.
Eftir þetta taldi Alfonso lærði upp alla
bræöur sína og sagöi, hversu hverjum var
háttað. Þegar hann hefur upp taliö ágæti
allra endar hann á Filipusi, erkibiskupi af
Sílío (þeirri borg er nú heitir Sevílla).
Þennan bróöur sinn sagöi hann ekki vera
skaptan til klerks, heldur aö fara meö
skemmtan, haukum og hundum, og kvað
hann vera hinn mesta einvígismann að
björnum og villisvínum, jafnlega glaöan. Og
Filipus er einnig — „kátur, sæmilega
mildur og lítillátur og hinn besti félagi.
Hann er og sterkastur af öllum vorum
bræörum og mjög góður riddari."
Alfonso læröa hefur þótt hlýöa, aö jafn
stór og gerðarleg stúlka og Kristín hefur
veriö, gengi að eiga hinn mesta einvíg-
ismann að björnum og villisvínum. Af
hjónabandi  þeirra  heföi  átt  að  fæöast
14
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16