Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						uppfíiniinga-
maðurinn
GUSTAV
DALEN
Eftir Svein Ásgeirsson. Fyrri hluti
Sóllokinn
Dalént.
— ein merkasta uppfinning
Þeir munu vera fáir íslendingar, sem
kannast viö nafnið Gustaf Dalén hvað
þá meira. Með verkum sínum hefur
hann þó komið mjög farsællega við
sögu íslenzku þjóðarinnar á þessari
öld. Því mun hér frá honum sagt og
ekki síður vegna þess, hve sérstök ævi
hans var og örlagarík.
Hann var bóndasonur frá Suður-
Svíþjóð og tók tvítugur að aldri við búi
föður síns. Honum var það þó ekki að
skapi, því að hann langaöi aö ganga
menntaveginn, en það féll í hans hlut
aö annast búskapinn vegna þess, hve
verklaginn og hagsýnn hann var. Þegar
hann var orðinn 23ja ára gamall hóf
hann þó nám í tækniskóla, og tuttugu
árum síöar hlaut hann Nóbelsverðlaun
í eðlisfræði, þá orðinn heimskunnur.
Hann varð einn af snjöllustu og giftu-
samlegustu             uppfinningamönnum
heims. Allar uppfinningar hans stuöl-
uðu aö því að auka öryggi manna, bæta
hag þeirra og létta þeim störfin. Og
enginn hefur forðað fleirum frá sjávar-
háska en þessi bóndasonur. Vitar hans
hafa logað og lýst sjófarendum um
heim allan, en fyrir duttlunga örlag-
anna slokknaði Ijós augna hans meö
válegum hætti, er hann var í blóma
lífsins, og því varð hann aö vinna í
myrkri þau 25 ár, sem hann átti eftir
ólifuð.
Það, sem ber snilligáfu hans Ijósast vitni,
er hinn svonefndi sólloki (solventilen), sem
var til þess geröur aö kveikja sjálfkrafa á
vitanum, þegar myrkriö skylli á, og slökkva
á honum aftur, þegar dagur rynni. Þegar
Thomas Alva Edison, sem allir munu
þekkja, var skýrt frá þessari uppgötvun
Daléns, sagöi hánn: „Þetta er óframkvæm-
anlegt." Og á einkaleyfisskrifstofunni í
Berlín voru menn sömu skoðunar: „Aus-
geschlossen" (útilokað), sögöu menn þar.
En hann sannaöi mál sitt, sóllokinn gegndi
hlutverki sínu, þó aö engin vél væri í honum
og hann þyrfti ekkert eldsneyti. Einkaleyfiö
fékk hann, og sóllokinn tók ómakið af
mönnum að kveikja og slökkva á vitum. Og
þótt ný tækni hafi leyst hann af hólmi, vek-
ur þessi völundarsmíö enn aödáun manna,
eins og hún gerði á sínum tíma færustu
vísindamenn heimsins agndofa af undrun.
Gustaf Dalén fæddist 30. nóvember
1869. aö loknu barnaskólanámi gekk hann
í gagnfræöaskóla og síöan búnaöarskóla
og sótti námskeiö í garöyrkju og mjólkur-
vinnslu. Á æskuárum sínum sýndi hann
ekki jafn mikinn námsáhuga og báöir eldri
bræöur hans. En hann var mjög iöjusamur
drengur og kunni bezt viö sig á verkstæði
fööur síns. Þar undi hann löngum stundum
og smíðaði helzt einhvers konar vélar og
tæki. Þegar einhver vandamál komu upp
varöandi vinnuna viö búskapinn, leysti
hann þau jafnan á hinn bezta oy hag-
kvæmasta hátt. Hann sótti þaö til fööur
síns að sagt var að vera handlaginn, hug-
vitssamur og hagsýnn.
Eitt leiöinlegasta verkiö, sem hann þurfti
að vinna á bænum, þegar hann var strákur,
var aö afhýða baunir, sem átti að senda á
markaðinn. En hann fann ráö við því. Einn
daginn var hann búinn aö smíöa litla
þreskivél í þessu skyni, og hún var tengd
viö spunarokk. Og allt í einu var orðiö gam-
an að flysja baunir.
Gustaf Dalén átti alla tíö auövelt meö
svefn, en þurfti að sofa lengi og var morg-
unsvæfur. Sérstaklega þótti honum ónota-
legt að þurfa aö fara á fætur í myrkri og
kulda, en hann varð að hita sér kaffi sjálfur
á morgnana. Hann leysti málið með því aö
byggja upp allflókið kerfi, sem of langt mál
er aö lýsa hér, en vekjaraklukka, sem hann
gerði við, setti í gang. Hann vaknaði svo í
björtu herbergi meö rjúkandi kaffikönnu
nálægt rúminu.
Um það leyti sem hann hóf sjálfur bú-
skap, stofnaöi hann mjólkurbú og keypti
mjólk af bændum. Honum varð brátt Ijóst,
aö þaö væri ekki réttlátt aö greiða öllum
jafnt fyrir mjólkurlítrann, heldur ætti aö
taka tillit til fitumagns mjólkurinnar. Það
var kannski ekki sanngirnin ein frá al-
mennu sjónarmiöi, sem vakti hann til um-
hugsunar um þetta, heldur komst hann aö
því, aö sumir fleyttu rjómann ofan af mjólk-
inni, áður en hún var lögð inn í mjólkurbú-
ið. Meö því að nota lampaglas tókst honum
að komast aö meiri háttar brögöum aö
þessu. En nú tók hann fyrir alvöru að vinna
aö því aö finna upp tæki til aö mæla fitu-
magn mjólkur, og voriö 1892 var það til-
búiö.
Einn frægasti uppfinningamaöur Svía
um þessar mundir var Gustaf de Laval,
12
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16