TÝmarit.is   | TÝmarit.is |
Search | Titles | Articles | About | FAQ |
login | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbˇk Morgunbla­sins

and  
M T W T F S S
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Open in new window:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Main publication:

Morgunbla­i­


Vertical fit


Your browser does not support PDF files
Click here to view the page as JPG
Lesbˇk Morgunbla­sins

						hið sama svartagallsraus og

bókmenntirnar haía alla tíð

mátt búa við ísamtíma sínum,

en svartagallsrausið getur

reynzt sannara í einn tíma en

annan. Það sýna hin ýmsu

bókmenntaskeið. Það er stað-

reynd menningarsógunnar, að

bókmenntir rísa og eiga

blómatíma, en síðar hrakar

þeim og íalla í lægð.

Grikkir eru náttúrlega

frægasta dæmið um ris,

blómaskeið ogfall bókmennta

með einni þjóð, en við íslend-

ingar eigum ekki síður gott

dæmi, þar sem er okkar 13da

öld.

Það eru til ótal skýringar á

/>essu háttalagi bókmennt-

anna, en engin algild. Oft er

þetta fyrirbæri skýrt með

þjóðfélagsaðstæðum og auð-

vitað má skýra flest í mannlíf-

inu með þjóðfélagsaðstæðum,

ef menn leggja sig fram um að

tína allt saman, sem gerist á

tilteknum tíma íþjóðfélagi til

að sanna fyrirfram ákveðna

kenningu.

Þjóðfélóg og bókmenntir eru

svo saman fléttuð, að það má

sanna hvað með óðru, að

bókmenntir móti þjóðfélög og

þjóðfélög móti bóikmenntir.

Það má skrifa trúverðugar

bækur ogþykkar um hvora

kenninguna sem er.

Með mörgum þjóðum, jafn-

vel þótt fjölmennar séu, er

ekki hægt að halda úti sérstök-

um bókmenntatímaritum. Það

er ekki víst að þetta sýni

minnkandi áhuga á bókmennt-

um, heldur sé meginástæðan

sú, að umfjöllun um bækur

hefur færzt til blaða og al-

mennra tímarita.

Bandaríska tímaritið Time

telzt alþjóðlegt tímarit og í

hverju heftiþess má finna um-

fjóllun um bækur hvaðanæva

úr heiminum.

Vitaskuld er þar mest getið

bandarískra bóka og bóka úr

„enska" heiminum, enda erþað

óumdeilanlegt, að þar erjafn-

an mest að gerast og fjöl-

breytnin mest. Málsvæðið er

það stærsta í heiminum ogþá

einnig markaðurinn fyrir bæk-

ur og höfundar, sem rita á

ensku, þar afyfirgnæfandi

fjólmennastir. Allt frá því á

17du öld hafa Bretar verið

leiðandi þjóð í bókmenntun og

á síðari tímum með þeim

Bandaríkjamenn, þótt einstak-

ar þjóðir hafi átt mikil bók-

menntaskeið og á þeim blóma-

tímum snillinga, sem gnæfðu

uppúr heimsbókmenntunum.

Allar bækur, hvar sem þær

koma út í heiminum og taldar

eru merkar með sinniþjóð, eru

þýddar á ensku. Ritdómarar,

sem fjalla um bókmenntir út-

gefnar á ensku, hafa afþessu

manna bezta aðstöðu til að

gera sér einhverja grein fyrir

ástandi heimsbókmenntanna.

En þar náttúrlega veldur hver

á heldur og það er ekki til að

nefna að taka dóm Lance

Morrow sem hér fylgir, sem

neina staðreynd um heims-

bókmenntirnar. Maðurinn er

greinilega úrillur. Kannski

finnst þó fleirum en mér

ómaksins vert að heyra hvað

hann hefur að segja.

Steingerður Guðmundsdóttir

Sakharov í útlegð

Sorg

og

kvöl —

sorg

og

kvöl.

Frelsisbanar

fjötra

kúga —

frjálsan

anda —

eitri

spúa

í hans

æðar

í hans

sál.

Snilld

— sem hismi

hent

á

bál.

Einn af

Rússlands

eðlu

sonum —

ein af

heimsins

bjórtu

vonum

undir

hæli

harðstjórans

haturssjúka

kúgarans.

Mannlífs

helgi

mannlífs

réttur

máð er

burt.

Sáð í

eyra

svefnþorns

urt.

Mun

afreksmannsins

æðsta

hugsjón

einber

verða

sögn?

Dæmd

í

dauðaþógn?

Sorg

og

kvöl.

Frelsisbanar

fjötra

kúga

frjálsan

anda

eitri

spúa

í hans

æðar

í hans

sál.

Snilld

— sem hismi

hent

á

bál.

long gone, and gray, leaden trivial

present. The effect is only height-

ened by the undiscriminating

hype. One has to listen hard to

hear any real thunder in the

books."

John Cheever dó í síöast liðnum

mánuði. Þetta var vissulega tap

fyrir bandarískar bókmenntir en

ekki ógæfa.

Það er ekki óskemmtilegur leik-

ur, sem Connally stakk uppá, að

menn dunduðu sér við það í góðu

tómi heima hjá sér að raða upp

höfundum eftir því sem hlutaðeig-

anda finnst um ágæti þeirra og

velta þá fyrir sér um leið, hvernig

tíminn muni leika þá og hleypi-

dóma okkar.

Skáldið Sekmore Schwartz

skrifaði eitt sinn og þá eflaust

með sína eigin skammvinnu hylli í

huga: „Frægðin er einsog snjóél;

hverfur um leið og styttir upp."

En við skulum hefja leikinn. Væri

það nokkur bókmenntaleg ógæfa,

ef Gore Vidal þagnaði snögglega?

Nei. Þetta var auðvelt. En ef John

Updike hætti að skrifa? Það væri

leiðinlegt en ekki nein ógæfa fyrir

bandaríska menningu. Walker

Percy? Joyce Carol, Oates? Donald

Barthelme? Nei. Philip Roth, Jos-

eph Heller, William Styron,

Truman Capote, John Gardner,

John Irving, Norman Mailer?

Hættum. Þetta er að verða blóð-

baði Fjöldamorð. En hugurinn

heldur áfram að rifja upp nöfn og

þau verða ekki mörg, sem mættu

ekki hverfa án þess að það teldist

til ógæfu.

Þessi tilgátuleikur hlýtur

óhjákvæmilega að leiða til heila-

brota um sígild bókmenntarit,

sem óendanlegur fjöldi mannapa

hefði getað skrifað á óendanlegan

fjölda ritvéla. J.D. Salinger reyndi

þennan tilgátuleik Connollys á

sjálfum sér með því að hætta að

skrifa og hverfa í þögn, þeim til

angurs, sem þótti vænt um verk

hans og hefur fundizt þetta sér-

vizkulega uppátæki vera lítið tjón

en þó tilfinnanlegt. Sama er að

segja um Thomas Pynchon. Hann

dvelur einhvers staðar í einsemd

og er í felustað sínum að glíma við

lausn frumgátu, sjálfrar tilver-

unnar og sannleikans og þekk-

ingarinnar, og minnir á hermdar-

verkamann, sem hefur snúið sér

að flugeldagerð. V.S. Naipaul? Jú,

það er- möguleiki að hans yrði

saknað. Nokkur skáld? Blóðið í því

fólki gerist nú ákaflega þunnt.

Robert heitinn Lowell er sá eini

sem nær því máli, að þeir sem eru

í Connolly-leik teldu að nokkurn

söknuð.

Það færist alvara í Connolly-

leikinn, þegar Nóbelsverðlauna-

nefndin gengur inní nefndar-

herbergið að bollaleggja um þá

verðugu. Þar falla bókmenntirnar

í ábyrgðarskjal. Það er ekki eins-

dæma að Nóbelsverðlaunum í

bókmenntum sé úthlutað eftir

pólitískri landafræði og þá til út-

kjálkamanna, sem enginn þekkir

(Júgóslavinn Ivo Andric 1961).

Verðlaunin verða þó ekki rithöf-

undum ævinlega til minnkunar.

Þeir geta lifað þau af. Saul Bellow

(1976) hefur sýnt það. Isaac Bash-

evis Singer (1978) hefur líka tekizt

það. Hann hefur gert það sem ein-

ungis hinum stærstu og lífmestu

hefir tekizt. Singer hefur skapað

veröld framandlegs umhleyp-

ingamannlífs, fulla af göldrum og

töfrum, guðum og öndum.

Jæja, hverjir fleiri ætli hljóti

blessun okkar? Sumir halda Rob-

ert Penn Warren eða Ralph Elli-

son fyrir bók sína Invisible man

(1952). J.B. Priestley? Alberto

Moravia? Doris Lessing? Graham

Greene? Jorge Luis Borges? Siða-

prédikarinn Alexander Solzenits-

yn? Já. Og vissulega Samuel Beck-

ett, þessi lágmælti sérvitringur

modernismans, sem breytti bæði

andlegri og verklegri sviðsetningu

leikhússins á 20. öldinni.

Þegar raunverulegar bókmennt-

ir verða til, það er eitt af undrum

veraldar. Félagsvísindin geta ekk-

ert sagt um, hvenær það getur

orðið. Sitthvað má þó marka af

vissum einkennum. Það virðist

sem miklir rithöfundar komi fram

við sérstakar menningaraðstæður.

Mikið óréttlæti getur kallað fram

miklar bækur, einnig getur al-

menningur máski af sömu ástæð-

um verið móttækilegri og í meiri

þörf fyrir bækur sem hann getur

fundið í siðferðilegan styrk, og

skilning. Þessu bregður hvoru-

tveggja fyrir í Suður-Ameríku. Sá

heimshluti virðist vera að ala upp

og fóstra, án þess nokkur hafi við

því búizt, dásamlega höfunda líkt

og Rússland á 19du öldinni. Kól-

ombíski rithöfundurinn Gabriel

Garcia Marques virðist til dæmis

búa yfir óvenjulegum hæfileikum.

ímyndunaraflið hjá Banda-

ríkjamönnum og Vestur-Evrópu-

mönnum er upptekið af öðru en

bókmenntum. Það fær sitt í sjón-

varpinu en það er leið okkar til

Babel, eða framhjá Babel („Þess

vegna heitir hún Babel, því að þar

ruglaði Drottinn tungumál allrar

jarðarinnar og þaðan tvístraði

hann þeim um alla jörðina." I.

Móseb. 11. kap. 9 v. Það er ekki

treystandi á það lengur að allir

muni söguna um Babel (Babylon)

og Babelsturninn. ÁJ.).

Sjónvarpið hvolfir veröldinni

yfir okkur beint ofaní heilabúið og

þrýstir inní það, samt án átaka,

lífi almennings um allan hnöttinn.

Hugur okkar dvelur við styrjaldir

og hörmungar, geimskot og

skrautsýningar. Það er orðið erfitt

einmana rithöfundinum, sem pín-

ir sál sína og andagift yfir gam-

aldags ritvélinni sinni, að keppa

við allt það sem fellur yfir okkur

frá gervitungíunum. Það er meiri

uppfinningasemi í veruleika 20tu

aldarinnar en ímyndunarheimi

bókmenntanna. Það má nefna

Jonestown, sem dæmi um þann

veruleika, hversu yfirnáttúrlega

frjór hann er og hættulega snjall.

(Jonestown: þorp, sem sértrúar-

flokkur einn reisti sér inni í frum-

skógi og allur flokkurinn framdi

síðar sjálfsmorð, fleiri hundruð

manns, fyrir nokkrum árum. ÁJ.)

Þótt það sé ekki óskemmtilegur

leikur að setja saman Connolly-

lista, þá er hann aldrei tímabær í

samtímanum. Aðeins dauðinn og

tíminn geta sett punktinn aftan

við orðstír rithöfundarins. Japanir

hafa fundið upp stórsnjalla en

heldur óhugnanlega aðferð til að

koma í veg fyrir að rithöfundar

þeirra lifi sjálfa sig. Þeirra beztu

rithöfundar, svo sem Yasunari

Kawabata og Yukio Mishima, hafa

líklega lagt grundvöll að þeirri

hefð þar í landi, að rithöfundurinn

fremji sjálfsmorð áður en timans

rás hefur náð að umlykja hann

hinni óhjákvæmilegu þögn.

Rithöfundarnir á listanum yfir

þá Stóru eru sjaldan þeir, sem

maður er hrifnastur af eða þykir

vænzt um. Miklir rithöfundar eru

oft óendanlega leiðinlegir. D.H.

Lawrence sagði eitt sinn, að það

væri eins og að plægja akur með

bandprjóni að lesa Proust.

Það var ekki mikil bók að vöxt-

um, sem Cyril Connolly tók saman

um rithöfunda, sem við myndum

sakna. Hún kom út 1944 go hét

The Unquiet Grave (Hin kvika

gröf). Connolly dó 1974.

En þegar við opnum þessa litlu

bók, nær fjörtíu árum eftir að hún

kom út, þá lýsir af síðunum. Það

skín i augun dálítið kalt en bjart

ljós og það flæðir um hugann, sem

vakandi hefur beðið einmitt þessa

ljóss. Þannig skeður undur bókar-

innar. Lífið kviknar á gulnuðum

blöðunum. Bókin flyzt yfir dauð-

ann og tímann. Hún er eins og

falinn eldur sem skarað er í og

hann blossar upp og loginn grípur

þann sem skarar.

Þessi fólgni lífsmáttur bókar-

innar vinnur bug á gleymskunni

og þögninni.

(Endursagt: Ásg. Jak.)

					
Hide thumbnails
Page 1
Page 1
Page 2
Page 2
Page 3
Page 3
Page 4
Page 4
Page 5
Page 5
Page 6
Page 6
Page 7
Page 7
Page 8
Page 8
Page 9
Page 9
Page 10
Page 10
Page 11
Page 11
Page 12
Page 12
Page 13
Page 13
Page 14
Page 14
Page 15
Page 15
Page 16
Page 16