Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Ein tilraun var á þann veg að þremur hóp-
um af karlrottum var gefið 10% af smjöri,
kornolíu og lýsi I fitusnautt fóður. Þegar
fullum vexti var náð var athugað hvaða áhrif
streita hefði á starfsemi hjartavöðvans.
Notuð var aðferð sem oft er notuð við rann-
sóknir á lyfjum sem eiga að hindra hjartatitr-
ing vegna streitu. Fullorðnar rottur sem voru
um 500 g. að þyngd voru sprautaðar með
streituvaldandi lyfi, þ.e. hálfu milligrammi
af efninu isoproterenol, en það veldur örari
hjartslætti og auknu vinnuálagi á hjarta.
Þessi fullorðnu og feitu dýr þola lyfjagjöfina
illa og deyr um helmingur þeirra skyndidauða
vegna hjartatitrings innan tveggja klukku-
stunda. Við samanburð þessara dýrahópa kom
í ljós að dýr sem fengu þorskalýsi höfðu
lægstu dánartíðni, en dýr sem fengu kornolíu
höfðu mun hærri dánartíðni eða þá hæstu
af þessum þremur hópum (tafla 1). Þetta er
vissulega forvitnilegt því að kornolía er ein-
mitt mikið notuð í matvælaiðnaði.
í annarri tilraun á RHÍ var hægt að lækka
dánartíðni tilraunadýra vegna hjartatitrings
af völdum streituhormóna með lyfi sem heft-
ir breytingu arakídonfitusyrunnar úr
Omega-6 hópnum í fitusýruhormón afleiðu
hennar.
En er rétt að framkvæma tilraunir með
því móti að ala tilraunadýr á aðeins einni fitu-
tegund, oft í risaskömmtum, og draga síðan
ályktanir út frá því sem eiga þá jafnt við um
fólk ? Vissulega er það ekki rétt, en það get-
ur gefið mikilvægar vísbendingar, sérstaklega
þegar virðist vera um samsvarandi efhaferli
og áhrif að ræða, en gæta þarf þess að full-
yrða aldrei um of. Verður það víst aldrei um
of brýnt fyrir þeim sem vinna að þessum
málum, svo og þeim sem fjalla síðar um þau
eins og t.d. fjölmiðlafólki. Þá má og geta
þess að oft er ekki um annað að ræða en
notast við tilraunadýr og þá sérstaklega í
upphafi tilrauna þó ýmsir ókostir séu því
augljóslega samfara. Það hefur til dæmis
komið fram munur á upptöku og verkan fitu-
sýra milli dýrategunda og jafnvel innan sömu
tegundar (7).
Mismunandi plöntuolíur virðast líka hafa
mismunandi áhrif. Eru dæmi þess að tiltölu-
lega mettuð pálmaolía hafi í för með sér
minni æðakölkun í kanínum og siður blóð-
tappa í rottum en fljótandi pálmaolia gerir
(14).
Tafla 1.
Áhrif streituhormóiia (isoproterenol) á dán-
artfðni fullorðinna rotta sem aldar eru á
mismunandi fϚufitu.
Fæðufita: 10%	Líkamsþyngd: grömm	Dánartiðni %
Þorskalýsi Smjör Kornolfa	510+/- 10 478 +/-    7 474 +/-    7	22 33 54
Það ætti ekki að koma á óvart þegar þess-
ar niðurstöður eru bornar saman við ýmsar
áðurnefndar niðurstöður, að lýsishópurinn
komi best út með 22% dánartíðni þrátt fyrir
mestu þyngd. Fitusýrugreiningar á hjarta-
vöðvum og öðrum líffærum ýmissa tilrauna-
dýra hafa stutt þær kenningar að um breyt-
ingar sé að ræða þegar tilraunadýrin eru alin
á mismunandi fæðufitu (12,15). Einnig hafa
niðurstöður fengist sem benda til sams konar
breytinga í fólki eins og áður hefur verið
minnst á.
Síðari  hluti þessarar  greinar birtist í
næstu Lesbók.
HEIMILDALISTI.
1.  Dyerberg, J.,Bang, H.O. and Hjörne, N. Plasma
cholesterol concentration in Caucasian Danes and Green-
land West-coast Eskimoes. Dan. Med. Bull vol.24:p.52,
1977.
2.  Hirai, A. o.fl. Eicosapentaenoic acid and platelet
function in Japanese. Lancet ii:1132, 1980.
3.   Kromhout, D., Bosschieter, E.B. and Coulander,
C. de L. The inverse relationship between fish consumpti-
on and 20-year mortality from coronary heart disease.
The New England J. of Medicine 312:1205, 1985.
4.  Dyerberg, J. Platelet vessel wall interaction: Influ-
ence of diet. Phil. Trans. Royal Soc. London B294:373,
1981.
5.  Morita, I., Takahashi, R., Saito, Y. and Muroto,
S. Effects of EPA on arachidonic acid metabolism in
cultured vascular cells in platelets: Species differences.
Thromboxane Res. 31:211, 1983.
6.   Fisher, S. and Weber, P.C. Prostaglandin 13 is
formed in man afterdietary EPA. Nature 307:166,1984.
7. Hornstra, G. „Dietary fats, prostanoids and arterial
thrombosis". Martinus Nijhoff Publishers, Boston, 1982.
8.  Adam, O., Wolfram, G. and Zollner, N. Relations-
hip between linoleic acid intake and prostaglandin
formation in man. In „Phospholipíds and Atheroscleros-
is", ed. P. Avogaro, p.237. Raven Press, New York, 1983.
9.   Lands, W.E.M. „Fish and human health". Aca-
demic Press, New York, 1986.
10.  Brox, J.H.Jölle, J.E.,Gunne, S. and Nordöy, A.
The effect of cod liver oil and corn oil on plateléts and
vessel wall in man. Thromb. Haemostas. 46:604, 1981.
11.  Hornstra, G., Haddeman, F. and ten Hoor., F.
Fish oils, prostaglandins and arterial thrombosis. Lancet
2:1080, 1979.
12. Guðbjarnason, S. and Óskarsdóttir, G. Modification
of fatty acid composition of rat heart lipids by feeding
eod liver oil. Biochim. Biophys. Acta 487:10, 1977.
13.  Guðbjamason, S., Doell, B. and Óskarsdóttir.G.
Docosahexaenoic acid in cardiac metabolism and functi-
on. Acta biol. med. germ. 37:777, 1978.
14.  Hornstra, G. Ráðstefna um fituefni, mars 1986.
Selvino ítaltu.
15.  Swanson, J. and Kinsella, J.E. Doseresponse of
rat cardiac lipids to dietary menhaden oil. Presented at
45th ahnual meeting, Inst. of food technologist, Atlanta,
Ga., June 9-12, 1985.
Horft upp Laugaveg um 1910. Bæjarsíminn varþá búinn að vera í 5 árog símastaurar með ógrynni víra settu mikinn svip
á göturnar.
Olstofur
og æsandi fjör
Sitthvað um Laugaveg fyrr og síðar
veitamenn austan úr sveitum sóttu í auknum
mæli verslun til Reykjavíkur eftir að 20. öldin
var gengin í garð. Þeir komu með lestarhesta
sína í langri röð vestur yfír Hellisheiði og sem
leið lá að brúnum við ósa Elliðaár. Þaðan lá
leiðin beint niður á Laugaveg inn til bæjar-
ins. Það var því ekki að furða að veitinga-
menn og hótelhaldarar renndu fljótt hýru
auga til Laugavegs til að veita þessum langt-
aðkomnu ferðamönnum þjónustu. Sveita-
menn þurftu á rétt og hagagöngu fyrir
hesta sína og sláturfénað og gistingu og
mat. Oft voru hestarnir reyndar skildir eftir
í Laugarnesi en bóndinn þar var skuld-
bundinn til að veita aðkomumönnum haga.
BRAUTRYÐJENDUR
í Veitingarekstri
Einn fyrsti veitingamaðurinn var Guð-
mundur Amundason frá Urriðafossi, bróðir
Ólafs faktors við Brydesverslun. Hann hafði
farið illa út úr stóra Suðurlandsjarðskjálft-
anum 1896, flutti í bæinn og reisti timbur-
húsið á Laugavegi 70 sem enn stendur. Þar
rak hann bú og hafði m.a. aðstöðu til að
heyja uppi á Kjalarnesi. En jafnframt sinnti
hann sveitamönnum að austan með því að
veita þeim húsaskjól og hýsa hesta þeirra
í stóru hesthúsi sem hann hafði á baklóðinni.
Enn innar var Norðurpóllinn sem fékk
nafn sitt af því hversu langt út úr bænum
hann var. Þetta hús stendur enn og er nú
Hverfisgata 125. Þar var veitingamaður
Guðmundur Hávarðarson sem gerðist ekill
konungs er hann kom til landsins 1907 og
klæddist þá viðeigandi skrautbúningi. Eftir
þessa upphefði mátti Guðmundur illa vera
að því að reka veitingahús sitt og fór á
hausinn.
Árið 1906 fékk þrítug kona að vestan
þá hugdettu að hefja matsölu og keypti
húsið á Laugavegi 68 í því skyni. Þetta var
Kristín Jónsdóttir, kynjuð vestan af Fjörð-
um, sem seinna varð þekkt undir nafninu
Kristín Dahlsted og átti eftir að reka veit-
ingastaði við Laugaveginn og víðar alla sína
ævibraut. Þetta fyrsta veitingahús hennar
gekk með ágætum því að strax þá um sum-
arið hafði hún 20 kostgangara í föstu fæði
eftir Guðjón
Friðriksson
og auk þess keyptu margir utanbæjarmenn
hjá henni lausar máltíðir. Upp úr áramótum
1907 fóru sjómenn, bæði innlendir og er-
lendir, mjög að venja komur sínar til
Kristínar til að sitja yfir gosdrykkjum —
eftir því sem hún segir frá í ævisögu sinni
sem Hafliði Jónsson skráði — en vafalaust
hefur þar verið eitthvað sterkara undir borð-
um — a.m.k. stundum.
FJALLKONAN
Þannig spruttu upp veitinga- og gististað-
ir við þjóðbrautina inn til Reykjavíkur.
Kristín Jónsdóttir giftist dönskum manni
og fékk ættarnafnið Dahlsted, fluttist til
Danmerkur en 1910 kom hún aftur til baka
og hóf á ný veitingarekstur við Laugaveg,
að þessu sinni í húsinu nr. 23 sem Steingrím-
ur Guðmundsson snikkari hafði reist árið
1898 (hann var afí Steingríms forsætisráð-
herra). Þetta hús stendur enn. Þar hafði
reyndar Lilja M. Kr. Ólafsdóttir áður selt
„kaffí, sjókólaði og óáfenga drykki" eins
og stendur í auglýsingu í blaðinu Fjallkon-
unni árið 1905. Og Kristín Dahlsted rak á
þessum stað næstu 5 árin Kaffí- og matsölu-
húsið Fjallkonuna eins og stóð utan á húsinu
með stórum gylltum stöfum á ljósbláum
grunni. Þetta kaffíhús hefur orðið frægt í
bókmenntasögunni og kemur m.a. fyrir í
Heimsljósi en Kristín þessi hafði reyndar á
æskuárum verið unnusta Magnúsar Hjalta-
sonar, sem er fyrirmynd Halldórs Laxness
að Ólafi Kárasyni. Kristín segir um aðsókn
að Fjallkonunni á Laugavegi 23:
„Aðsóknin að veitingastofu minni varð
meiri en ég hafði gert mér vonir um í fyrstu.
Margir af mínum gömlu viðskiptavinum frá
Laugavegi 68 komu strax til mín í fast
fæði og mikii viðskipti urðu þegar í stað
við utanbæjarmenn, er leið áttu í Vaðnes
til Jóns (Klapparstíg 30). Kom það ekki
ósjaldan fyrir, þegar mest var um að vera
á vorin og haustin, að hvergi nærri allir,
er vildu fá mat eða kaffi, kæmust inn i
veitingastofurnar, og biðu úti fyrir eftir því
að pláss losnaði við borðin inni. Mér þótti
að vonum mjög leiðinlegt að hafa ekki
nægilegt rúm fyrir alla, er viðskipti við mig
vildu eiga, og sérstaklega fannst mér illt
til þess að vita, þegar um utanbæjarmenn
var að ræða. Margir hverjir voru þeir komn-
14
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16