Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						FINNGALKN
í ÍSLENZKRIÞJÓÐTRÚ
OG ANNARSTAÐAR
„Fiimgálkn er það dýr
kalláð, sem köttur og
tófa geta saman. Er það
grimmt mjög, og öllum
vargi skaðlegra fyrir
sauðfé manna, og
skotharðast alíra dýra.
Vinnur engin kúla á
Finngálknið, og verður
það ekki skotið nema
með silfurhnapp eða
silfurkúlu. Það er styggt
mjög og ákaflega frátt á
fæti."
(Úrbjóðsögum
JónsÁrnasonar)
EftirHELGA
HALLGRÍMSSON
þjóðtrúarheiminum koma ýmis einkennileg dýr fyr-
ir, sem ekki er auðvelt að flokka í kerfí nútíma
dýrafræði. Sum eru jafnvel eins konar blendingar
af dýri og manni. Þannig er finngálknið, sem hér
verður til umræðu.
Því er oftast lýst sem það sé í mannslíki
að ofan, en í líki einhvers ferfætts dýrs að
neðanverðu. Því er gjarnan líkt við „kentár-
ana" grísku eða mannhestana, sem voru
menn að ofan en hestar að neðan. Sam-
kvæmt okkar fornu og nýju heimildum,
væri þó nær að likja þvf við það sem kallað
var „manticore" eða mannljón, sem var hinn
mesti óvættur suður í heimi (orðið er líklega
komið úr persnesku og merkir mannæta).
Orðið finngálkn kemur fyrir í fornum
bókmenntum okkar, m.a. í elstu þýðingu á
ritinu „Physiologus", frá um 1200, en þar
stendur:
„bonocentaurus heyter dyr, þat es ver
kollom finngalkan; þat es maþr fram en
dyr aftr" (bonocentaurus = onocentaur-
us, þ.e. asnamenni).
Þá er minnst á finngálkn i Hauksbók
Landnámabókar, en þar segir:
„Ormr nam land milli Varmár og Þver-
ár, um Ingólfsfell allt, og bjó iHvammi;
hann átti Þórunni dóttur Ketils kjölfara,
þess er Gnngálknið barði í hel." (Isl.
fornrit I, 391.)
Þessa Ketils kjölfara er getið á nokkrum
stöðum í Landnámu og Egils sögu, en ekki
er minnst á finngálknið nema á þessum eina
stað. Hann hefur líklega verið Norðmaður
og atburður þessi skeð í Noregi. Þá kemur
finngálkn einnig fyrir í Njáls sögu, þar sem
segir frá Þorkeli hák, er þeir Njálssynir
báðu hann liðsbónan
„En fyrir austan Bálgarðssíðu átti Þor-
kell að sækja þeim vatn eitt kveld: þá
mæ'tti hann finngálkni og varðist því
lengi, en svo la.uk með þeim, að hann
drap finngálknið." (ísl. fornrit XII, 303.)
Þess er einnig getið, að Þorkell drap flug-
dreka og vann ýmis önnur hreystiverk, enda
„lét hann gera þrekvirki þessi yfir lokhvílu
sína, og á stóli fyrir hasæti sínu", segir í
sögunni (þ.e. hann lét skera út myndir af
þessum atburðum).
Samkvæmt skýringum útgefanda (neðan-
máls), er Bálgarðssíða talin vera á suðvest-
urströnd Finnlands.
I Fornaldarsögum Norðurlanda koma
finngálkn fyrir á tveim stöðum, og er þar
að finna lýsingar á þeim.
FlNNGÁLKNl
FORNALDARSÖGUM
í Fornaldarsögum Norðurlanda er finn-
gálkna getið á tveimur stöðum, þ.e. í Örvar-
Odds sögu og í Hjálmþérs sögu og Ölvis.
Fornaldarsögurnar eru, sem kunnugt er,
skáldsögur frá fyrstu öldum íslands byggð-
ar, en styðjast þó oft við sögulegar persón-
ur, er uppi voru á tímabilinu 500—1000 úti
í Evrópu. Þær eru yfirleitt harla ævintýra-
legar, og fullar af fornum þjóðsögum.
I Orvar-Odds sðgu segir frá stórvirkjum
og ævintýralegum ferðum Örvar-Odds, sem
var kappi mikill. Fór hann um tíma einn
saman vítt um heim, og hitti þá m.a. kap-
pann Grana eða Rauðgrana, er svo var
nefndur, og slást þeir í fóstbræðralag.
Oddi er mikið í mun að hefna fóstbróður
síns, er drepinn var af illmenninu Ögmundi
flóka, og hefur strax orð á því við Rauð-
grana, en Rauðgrani segir honum þá tilurð
og ætterni Ögmundar.
Hafði Hárekur konungur á Bjarmalandi
(Rússlandi) átt hana með „gýgi undan forsi
stórum",.og hét sú Grímhildur. Síðar breyt-
ist gýgur þessi eða fiagðkona í finngálkn,
og leitast það við að fyrirkoma Oddi. Verð-
ur mót þeirra á Englandi, og er því svo lýst:
„Það var einh veðurdag góðan, að þeir
Skírnir  og  Garðar fðru   á   land  að
skemmta sér og margir menn meðþeim,
en Oddur var við skip niðri. Rauðgrani
sást ekki. Veður var furðu heitt, og fóru
þeir fóstbræður af klæðum og á sund
við vatn eitt. Þar var skógur nærri. Flest-
ir voru menn þeirra afnokkurrí skemmt-
an.
En er leið á daginn, sáu þeir, að dýr
eitt, furðu stórt, kom fram úr skóginum.
Það hafði mannshöfuð og geysistórar
yígtennur. Hali þess var bæði langur og
digur, klærnar furðulega stórar. Sitt
sverð hafði það í hvorri kló. Þau voru
bæði björt og stór.
Þegar þetta finngálkn kemur fram að
mónnum, þá emjar það ógurlega hátt
og drap þegar fimm menn ífyrsta atvígi.
Þá hjó hún með hvoru sverði, en hinn
þriðja beit hún með tönnunum, tvo sló
umm^^mm
«¦*»•
¦>

hún með halanum og alla til dauðs. Inn-
an lítils tíma hafði hún drepið sex tigi
manna."
Illa gekk þeim að ráða niðurlögum þessa
skrímslis, en þó gat Örvar-Oddur drepið það
að lokum, eftir að það hafði gert usla mik-
inn í liðinu.
í Hjálmþérs sögu er finngálknið heldur
skaplegra. Söguhetjan Hjálmþér er þá að
koma frá því að „drepa niður blámenn og
berserki" (líklega frá Afríku), og er á heim-.
leið. Koma þeir síðla kvölds að ey einni,
skógi vaxinni og slá þar tjöldum, en Hjálm-
þér átti að halda vörð og vaka.
„En erþeir voru sofnaðir, gekk hann frá
tjaldinu á hæð eina, og stóð þar lengi
og sást um. Hann heyrði mikinn gný
með stórum brestum í skóginum, svo að
eikurnar bifuðust. Litlu síðar kom fram
úr mörk eitt finngálkn, mikið og gild-
legt. Það hafði hrossrófu, hófa og fax
mikið. Augun voru hvít, en munnurinn
mikill og hendur stórar. Brand hafði hún
í hendi sér vænan, svo að engan hafði
hann slíkan séð fyrir. Hann hugsar að
sér skuli eigiorðfall verða, ogkvað vísu:"
í vísunni ávarpar Hjálmþér finngáiknið
kurteislega og síðan kveðast þau á og tal-
ast við í bróðerni. Kemur þar máli þeirra,
að Hjálmþér ámálgar að fá sverðið (brand-
inn), en finngálknið gefur þess ekki kost,
nema hann kyssi sig (það er jafnan sagt
„hún" um þetta fyrirbæri):
„Eigi vil ég kyssa trjónu þína," segir
Hjálmþér, „því að kannski ég verði fast-
ur við þig." „Hætta verður þú á það,"
segir hún, „en ráð þó sjálfur."
Honum snýst þó bráðlega hugur og
afræður að kyssa óvættina.
„Hún mælti: „Þá verður þú að hlaupá á
háls mér, íþví ég kasta upp brandinum,
en efþú efar þig, þá er þaðþinn bani."
Hún kastarnú upp sverðinu. íþvíhleyp-
ur hann á háls henni og kyssti hana, en
hún henti (þ.e. greip) sverðið fyrir aftan
bak honum. Hún réttir nú að honum
brandinn og kvað vísu."
Ekki var nóg með að Hjálmþér fengi
sverðið að kosslaunum, heldur fékk hann
og ýmis meðmæli og góð álög, hjá þessu
merkilega finngálkni.
Af frásögnum fornsagnanna verður ljóst,
að finngálknin eru „manndýr", sem ýmist
eru í líki hests eða rándýrs að neðanverðu.
Einnig má geta þess, að í Hrólfs sögu kraka
er ein söguhetjan Elg-Fróði, er var fædd
með þeim ósköpum að vera „maður upp,
en elgur niður frá nafla", og voru álög því
valdandi. Bróðir hans hafði hundsfætur frá
rist. Elg-Fróði þótti ekki aldæla og heldur
harðleikinn: „Má ég ekki við menn eiga, því
að þeir eru ölmusur einar og meiðast strax
þá við er komið," segir hann. Sfðan settist
hann að einn saman í skála við Kjalveg í
Noregi. Hann er þó jafnan talinn maður en
ekki finngálkn.
Finngálknin virðast flest vera í Austur-
vegi eða upp runnin þaðan, þ.e. í Finnlandi
eða Rússlandi, enda virðast galdrar og tröll
hafa átt þátt í sköpun þeirra og þessi lönd
voru þekkt fyrir slíkt.
Heitið finngálkn mun og að líkindum
dregið af nafni Finna (lappa) sbr. finnskur
galdur, finnabrækur, o.fl. en það var al-
mennt álit á Norðurlöndum, að Lappar,
væru sérstaklega göldróttir. Síðari hluti
orðsins, -gálk, er óljós að uppruna, en það
var stundum ritað galkan (Physiologus),
og hefur S. Bugge getið sér til að það væri
samandregið úr eldra orði: gandlikan, sem
myndi þýða einhvers konar galdralíkneski.
í Hymiskviðu er orðið „hreingalkn" notað
sem jötnaheiti.
Geta má þess að stjörnumerkið Sagittar-
ius, sem nú er oftast nefnt bogmaðurinn á
íslensku, var fyrrum kallað finngálkn, enda
er það gjarnan myndað í líki mannhests
(kentaurs).
Ennfremur var til lýsingarorðið finn-
gálknað, sem notað var um vissa tegund
myndhverfs skáldskapar.
Getur Snorri um það í Eddu sinni, og
vísar til Ólafs Hvítaskálds, að hann kalli
„það fínngálknað, er líkum er skipt á einum
hlut í enni sömu vísu". Segir Snorri að þetta
sé líka kallað „nykrað", og telur heldur
vera löst á skáldskap.
[Eftir Þjóðs. JA, neðanmáls, I, 611].
Ýmis afbrigði koma fram í þjóðtrú og
fornsögum af einhverskonar skepnu,
sem er að hluta til maður og að hluta
dýr. Þar á meðal er ófreskjao margýg-
ur, sem var með mannshendur, en höf-
uð sem á hrossi og sporður á aftur-
hluta. Lýsingin er úr Flateyjarbók og
sýnir Ólaf konung helga vinna á mar-
gýgí-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24