Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Myrkur um iniðjan dag

Endurminningar frá Kötlugosinu 1918

Ekki varð fólki í

Víkurkauptúni

svefnsamt þessa fyrstu

nótt gossins, hættan af

hlaupinu vofði stöðugt

yfir og voru því verðir

settir austur með

Víkurhömrum til þess að

fylgjast með hlaupinu,

ef það skyldi fara vestur

með. Áttu þeir að þeyta

þokulúðra ef hættu bæri

að höndum.

EftirÓSKARJ.

ÞORLÁKSSON

Risastór jaki, sem hlaupið skildi eOir.

TJ

XX

inn 12. október sl. voru liðin 70 ár frá síðasta

Kötlugosi, en Katla gaus síðast þann dag

haustið 1918.

Þeim, sem áttu heima í nágrenni Kötlu,

er þessir atburðir gerðust, munu þeir seint

úr minni líða, svo stórkostleg voru þau nátt-

úruundur, er gerðust í sambandi við gos

þetta. Slíka atburði lifa menn sjaldnast nema

einu sinn á ævinni og því standa þeir lengi

lifandi fyrir hugskotssjónum, þegar litið er

til baka.

Sjötíu ár eru ekki langur tími í sögu einn-

ar þjóðar, en á þessum árum hafa orðið

ótrúlega miklar breytingar í íslensku þjóðlífí,

ekki hvað síst er snertir samgöngur um

landið, vítt og breitt. Skaftafellssýslan var

fyrir sjötíu árum tiltölulega einangruð. Hún

var sýsla mikilla sanda og mikilla sæva, og

þar var fremur erfitt um ferðalög. Þá voru

3 dagleiðir frá Vík í Mýrdal til Reykjavíkur

og margir farartálmar á þeirri leið og fjórar

dagleiðir austan af Síðu og yfir erfíð jökul-

vötn og sanda að fara. Menn gátu því ekki

hlaupið til og fylgst með því sem var að

gerast á afskekktum stöðum, eins og menn

geta nú í dag.

Nú komast menn á bifreiðum á tiltölulega

stuttum tíma upp í óbyggðir og geta svifið

í flugvélum yfir þeim stöðum, þar sem eitt-

hvað markvert er að gerast, jafnvel þótt í

óbyggðum sé. Það sem gerðist fyrir 70 árum

á afskekktum stöðum var því fjarlægt og

ókunnugt flestum landsmönnum, nema helst

þeim, sem næstir voru, enda áhugi að fylgj-

ast með sérkennilegum atburðum minni þá

en nú. Þá voru heldur ekki blaðamenn og

ljósmyndarar á hverju strái.

KÖTLUGOSIÐ 1918

Þegar Katla gaus 1918 voru liðin 58 ár frá

síðasta gosi árið 1860. Fáir mundu það

gos, enda mun það hafa talist til hinna

minni gosa. Og þótt Katla og Kötlugos

bærust stundum í tal manna voru ýmsir

þeirrar skoðunar, að Katla væri útdauð og

myndi ekki gjósa framar.

Þannig var þetta 1918. Víðsvegar um

landið fylgdust menn að vísu nokkuð með

þessum viðburðum, en víðast hvar voru

þeir fjarlægir og óljósir. En mörgum eldri

Skaftfellingum eru þeir enn í fersku minni

og enn sjást þess víða merki, hvar Katla

var á ferðinni.

Mig langar í stuttu máli að rifja hér upp

nokkrar minningar frá þessu Kötlugosi, eins

og þær hafa geymst í huga 12 ára' drengs,

sem þá var að alast upp austur í Vík í

Mýrdal og varð vitni að þessum atburðum,

sem hafa brennt sig fastar í hugann en flest

annað á lífsleiðinni. Hér verður aðeins reynt

að bregða upp nokkrum augnabliksmynd-

um, en ekki að rekja rás atburðanna ná-

kvæmlega eða segja sögu Kötlugosa, nema

að litlu leyti. Það má þó geta þess, að talið

er að Katla hafi gosið alls 16 sinnum, á

rúmum þúsund árum, fyrst 894 og nú síðast

1918. Um fyrstu gosin eru heimildir fáar

og sagnir óljósar. Talið er jafnvel, að nokk-

ur af fyrstu hlaupunum hafi komið úr jöklin-

um upp af Mýrdalssandi.

Frá og með hlaupinu 1625 eru til allítar-

legar lýsingar á gosunum, eru það frásagn-

ir sjónarvotta og margar þeirra mjög merki-

legar.

Kötlugosum hafa jafnan fylgt stórkostleg

jökulhlaup og öskufall, sem hafa gert

Skaftafellssýslu þungar búsifjar, og lagt í

auðn stórlandsvæði, þar sem byggðir hafa

eyðst... í fyrsta jökulhlaupinu 894 eyddist

byggðin norður af Álftaverinu, svokallað

Dynskógahverfi. í hlaupinu 1311 eyddist

Lágeyjarhverfi, vestan Álftavers. I hlaupinu

1660 tók af bæ og kirkju á Höfðabrekku,

er þá stóð undir fjallinu, þá tók og af út-

ræði við Skiphelli og við Skorbeinsflúðir

undir Fagradalshömrum.

Hlaup Kötlu 1721 er eitt mesta hlaup,

sem sögur fara af. Þá eyddist bærinn í

Hjörleifshöfða, er þá stóð vestan við höfð-

ann en hann stóð síðan óbyggður í 30 ár.

Öllum hlaupunum fylgdu meiri og minni

landspjöll og erfiðleikar í sveitum eystra

Hefur því íbúum Skaftafellssýslu jafnan

staðið nokkur ógn af Kötlu og aðförum

hennar og vonað, að hún yrði senn út-

brunnin, en ef dæma má eftir gosinu 1918,

er ekki líklegt að sú von rætist í bráð.

Þjóðsagan Um Kötlu

Lengi fram eftir öldum kunnu menn lítil

skil á orsökum eldgosa, eins og reyndar á

flestum öðrum fyrirbrigðum náttúrunnar,

en samt leitaði alþýða manna sinna „skýr-

inga" er smám saman festu rætur í þjóð-

trúnni og lifðu í minni manna.

í þjóðsögum Jóns Árnasonar er sagt frá

einni slíkri þjóðsögu um uppruna Kötlu-

hlaupa, er felur í sér einfalda „skýringu" á

VatnsOaumurinn dreiGr sér um sandana austan við Vik.

þessu náttúruundri, en hefur jafnframt á

sér ævintýralegan blæ. Er talið að þjóðsag-

an eigi uppruna sinn í Mýrdalnum, sem er

ein af nágrannasveitum Kötlu.

„Það bar til eitthvert sinn á Þykkvabæjar-

klaustri, eftir að þar var orðið munkasetur,

að ábóti, er þar bjó, hélt matselju eina, er

Katla hét. Hún var forn í skapi og átti hún

brók þá, sem hafði þá náttúru, að hver sá,

sem í hana fór þreyttist aldrei á hlaupum;

brúkaði Katla brók þessa í viðlögum. Stóð

mörgum ótti af fjölicyngi hennar og skap-

lyndi, og jafnvel ábóta sjálfum. Þar á staðn-

um var sauðamaður er Barði hét, mátti

hann oft sæta hörðum ávítum af Kötlu, ef

nokkuð vantaði af fénu, þegar hann smal-

aði. Eitt sinn um haust fór ábóti í veislu

og matselja með honum og skyldi Barði

hafa rekið heim allt féð, er þau kæmu heim.

Fann nú smalamaður ei féð sem skyldi, tek-

ur hann því það ráð, að hann fer í brók

Kötlu, hleypur síðan sem aftekur og finnur

allt féð. Þegar Katla kemur heim verður

hún brátt þess vís, að Barði hefur tekið

brók hennar. Tekur hún því Barða leynilega

og kæfir hann í sýrukeri því, er að fornum

sið stóð í karldyrum og lætur hann þar

liggja. Vissi enginn hvað af honum varð,

en eftir því sem leið á veturinn og sýran

fór að þrotna í kerinu heyrði fólk til henn-

ar: „Senn bryddir á Barða." En þá hún gat

nærri, að vonska hennar myndi upp komast

og gjöld þau, er við lágu, tekur hún brók

sína, hleypur út úr klaustrinu, og stefnir

norðvestur til jökulsins og steypir sér þar

ofan í, að menn héldu, því að hún sást

hvergi framar. Brá þá svo við, að rétt þar

eftir kom hlaupjir jöklinum, er helst stefndi

á klaustrið og Álftaverið. Komst sá trúnað-

ur á, að fjölkyngi Kötlu hefði valdið þessu,

var gjáin þaðan í frá nefnd Kötlugjá og

svæðið er hlaup þetta eyddi Kötlusandur."

(Þjóðsögur J.Á. I b. 184 bls.)

GOSIÐ

Þegar gosið hófst 12. október 1918 var

bjart og fagurt veður í Vík í Mýrdal. Nóg

var að starfa í þorpinu. Sláturtiðin stóð sem

hæst og margt fólk vann við slátrun og

verið var að skipa út kjöti í vélbátinn Skaft-

felling og 3 Vestmannaeyjabáta, sem leigð-

ir höfðu verið til kjötflutninga. Einnig var

skipað upp tunnum og salti, en vegna skorts

á þessum vörum hafði orðið að fresta fj'ár-

rekstrum yfir Mýrdalssand um tíma og kom

það í ljós síðar, að þetta var mikið happ og

hefur vafalaust forðað frá töluverðu mann-

tjóni.

Laust eftir hádegi þennan dag fann fólk

í Vík allsnarpa jarðskjálftakippi og stóðu

hræringar þessar um tíma, en fóru fljótt

minnkandi og líktust, er á leið, fíngerðum

titringi.

Brátt tóku menn eftir því, hvar ský eða

gufustrókur allmikill steig upp á himininn

í norðri yfir Mýrdalsjökli, í þeirri stefnu, er

talið var, að Katla hefði bólstað sinn. Hækk-

aði gufustrókur þessi stöðugt. Veltust skýja-

bólstrar upp á himininn með ofsa hraða og

tóku fljótt á sig hinar furðulegustu kynja-

myndir. Þótti mönnum þetta kynlegt í

fyrstu, en áttuðu sig fljótt á því, að þetta

gátu ekki verið venjulegar skýjamyndir,

heldur að hér væri Katla að vakna eftir 58

ára væran svefn.

Þegar leið að nóni fóru að heyrast dynk-

ir miklir til fjalla og mökkurinn úr jöklinum

óx jafnt og þétt og tók brátt að sjá til leiftra

í skýjabólstrunum. Um svipað leyti tók fólk

eftir því, hvar jökulhlaup mikið geystist fram

Mýrdalssand vestan verðan, milli Hjörleifs-

h8fða og Höfðabrekkuheiða.Fyllti hlaupið

strax farveg Múlakvíslar og bar með sér

stóra ísjaka, allt á haf út. Var það hin stór-

kostlegasta sjón, að sjá vatnsflóðið geysast

fram sandinn og bera með sér hin furðu-

legustu jakabákn, er byltust áfram í straum-

kasti hlaupsins. Voru jakar þessir, sem hin

stærstu hafskip, og má því geta sér nokkuð

til um vatnsmagnið á sandinum, og hvílíkt

hyldýpi þar hefur verið, enda leið ekki á

löngu, áður en straumkast mikið og öldurót

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20