Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Víkurkauptún 1918 í björtu og fógru veðri, jökullinn í baksýn. Ljósmyndirnar tók faðir greinarhönmdarins, Þorlákur

Sverrisson, kaupmaður í Vik.

tók að myndast við ströndina og jakar tóku

að berast vestur að landi.

Það fyrsta, sem gert var til varúðar, var

að hætta útskipun í mótorbáta þá, sem voru

í kjötflutningum og senda þá burtu sem

skjótast, því menn óttuðust flóðbylgjur og

straumkast sem líka kom á daginn og gengu

flóðöldur þessar svo langt á land upp, sem

í stórbrimum, að vetrarlagi. Höfðu menn

búist við þessu og sett uppskipunarskipin

hærra upp á kambinn en venja var annars

um þetta leyti árs.

í Víkurkauptúni voru menn uggandi um

hvað verða myndi næstu daga. Dæmi voru

til þess, að hlaup höfðu farið vestur með

Víkurhömrum og alla leið til Reynisfjalls

og færi það þá leið nú myndi það án efa

granda þorpinu. Höfðu húsbændur því nokk-

urn viðbúnað, að bjarga því verðmætasta

úr húsum sínum, ef til þess kæmi, en minnis-

stætt er mér, hve allir tóku þessum válegu

atburðum með mikilli ró og stillingu.

Þegar kvölda tók var gosmökkur mikill

um allt Ibft, einkum þó austanvert og var

það hin furðulegasta sjón, að sjá hina þykku

gufubólstra hnyklast upp á himininn, eða

velta áfram hver yfir annan. Tignarlegt var

að sjá, þegar kvðldsólin skein á vesturbrún

mökksins og var sem eldbjarmi roðaði him-

ininn. Smám saman varð mökkurinn svart-

ari og er dimma tók bar meira á leiftrum

í hinu svarta þykkni. Voru leiftur þessi

skínandi björt og þutu þessi eldlegu skeyti

með ofashraða frá austri til vesturs og brátt

fóru að fylgja þeim drunur miklar og reiðar-

slög.

Ekki varð fólki í Víkurkauptúni svefnsamt

þessa fyrstu nótt gossins, hættan af hlaup-

inu vofði stöðugt yfir og voru því verðir

settir austur með Víkurhömrum, til þess að

fylgjast með hlaupinu, ef það skyldi fara

vestur með. Áttu þeir að þeyta þokulúðra,

ef hættu bæri að höndum.

Vegna skruggugangs og eldinga urðu

rafljós ekki kveikt í Vík og heldur ekki

haft símasamband. Og svo var ljósagangur-

inn mikill um nóttina, að bjart var stundum

sem um hádag. Næsta dag gengu margir

á nærliggjandi fjöll, þar sem útsýni var all-

gott og sást vel til hlaupsins.

Á Mýrdalssandi mátti sjá miklar jaka-

breiður og vatnagang mikinn. Jakahrönn

var með ströndum fram og stór jakaferlíki

flutu vestur á bóginn, alllangt frá strönd-

inni. Gosmökkur var mikill í lofti og mist-

ur, og öskufalls hafði þegar orðið vart.

Fyrstu dagana fréttist ekkert úr sveitun-

um austan Mýrdalssands og vissu menn því

ekkert, hvað þar hafði gerst, en sfðan komu

fréttir að austan, að mestur ágangur hlaups-

ins hefði verið í Álftaveri og töluvert tjón

á skepnum og landspjöll veruleg, en hvergi

hefði manntjón orðið, þótt hurð skylli víða

nærri hælum einkum í Álftaveri, þar sem

smölun sauðfjár í heimahögum stóð einmitt

yfir daginn, sem gosið hófst.

I Hjörleifshöfða á Mýrdalssandi var þá

byggð, en engin hætta var þar á ferðum,

þar sem bærinn stóð alllangt uppi á höfðan-

um, en hvergi sást betur til hlaupsins en

einmitt þaðan.

Tek ég hér stuttan kafla, er Kjartan L.

Markússon, bóndi í Hvammi í Mýrdal, ritaði

um hlaupið, en hann átti þá heima í Hjör-

leifshöfða og sá hlaupið geysast fram Mýr-

dalssand og brotna á höfðanum. Fer hér á

eftir lýsing hans, sem er einstök í sinni röð.

„Klukkan tæplega hálffjögur e.h. heyrðist

ólgandi straumniður fyrir austan höfðann.

Gekk ég þá í skyndi upp á fjallið til þess

að sjá, hverju fram færi. Sjón sú, er þá bar

Gosmökkinn ber yfír fíollin ofan við Vík.

fyrir augu mér, verður mér ógleymanleg.

Ogurlegt vatnsfall hafði þá brotist fram

milli Hafurseyjar og Selfjalls og ruddist

áfram með ótrúlegum hraða yfir alla hina

gömlu farvegi Sandvatnsins. Var breidd

þess frá Hjörleifshöfða að vestan alla leið

austur að Blautukvísl. Sást enginn þurr

blettur standa upp úr öllu þessu svæði.

Vatnið bar með sér ógrynni jaka, voru sum-

ir feiki stórir en aðrir minni. Þegar fram

kom á sandinn og vatnið dreifðist yfir meira

svæði stóðu margir af jökunum fastir og

veittu straumnum viðnám. Flóðið var mjög

úfið að sjá og svo var ísinn mikill, að ekki

sást í vatnið sjálft, nema þar sem stór-

straumar náðu framrás. Flóðið braust þegar

vestur fyrir Hjörleifshöfða, svo að hann var

umkringdur eftir lítinn tíma. Einnig hafði

flóðið hlaupið fram í farveg Múlakvíslar og

var jafnsnemma að það náði þar til sjávar

og hér austur frá.

Kl. 5 e.h. óx flóðið geysimikið. Kom þá

fram milli Hafurseyjar og Selfjalls svo mik-

ið íshrúgald, að líkast var sem þar brunuðu

fram heilar heiðar snævi þaktar. Ruddist

þessi mikli ís austur með eynni, vestur með

Selfjalli og svo fram yfir allan sandinn,

voru þar hamfarir ægilegar, þegar þessi

miklu jakabákn veltust fram með dunum

og dynkjum. Um það bil, sem flóðið var

mest, gekk ég vestur á suðvesturhorn höfð-

ans. Er þar strandberg alla leið neðan frá

jafnsléttu, 60 m hátt.

Ruddist flóðið með allri sinni fallorku á

þverhníptan hamravegginn og urðu af því

geysimikil boðaföll. Jakarnir molnuðu í

smátt, þer þeir skullu á berginu, en vatn

og ísmolar þyrluðust hátt í loft. En þótt ég

stæði lengi þarna á hamrasnösinni og horfði

á hrikaleikinn niðri fyrir fótum mér get ég

ekki lýst honum, svo fullnægjandi sé með

orðum einum. Sjón sú var hverri sögu svo

miklu ríkari."

(G. Jóh., Kötlugosið 1918 bls. 25).

Segja má, að næstu daga yrðu ekki mikl-

ar breytingar á gosinu. Gosmökkur steig

stöðugt upp úr jöklinum, skyggni var oft

slæmt til fjalla, öskufall var nokkuð, brenni-

steinsfýla í lofti og þrumur og eldingar um

nætur. Hlaupið á Mýrdalssandi 6x ýmist eða

minnkaði, en oftast var þar töluverður

vatnagangur, en breiddist þó ekki meira út,

svo að Víkurkauptún var brátt talið úr allri

hættu.

Smám saman vandist fólk þessum að-

stæðum og tók að gera ýmsar ráðstafanir,

til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem

þessar náttúruhamfarir hlutu óneitanlega

að hafa í för með sér.

MYRKUR um Miðjan Dag

Sá dagur þessa Kötlugoss, sem mér verð-

ur alltaf minnisstæðastur er fimmtudagur-

inn 24. október en þá hafði gosið staðið í

12 daga. Skal nú greint frá að nokkru, sem

skeði þennan merkilega dag. í Vík var veð-

ur gott, heiðskírt, logn og sólskin. Þegar

um morguninn sást í austri dökkur skýja-

bakki, er varð smám saman sem svartur

veggur, er náði alla leið frá jökli á haf út.

Smám saman færðist sorti þessi vestur á

bóginn og tók þá strax að dimma í lofti og

laust eftir hádegið var orðið svo dimmt, að

ekki gat talist lesbjart í húsum. Á örskömm-

um tíma féll svo yfír slíkt kolamyrkur að

ekki sáust handaskil, var það svartara en

nokkurt skammdegismyrkur og var þó sól

sem næst í hádegisstað.

Ég gleymi því aldrei, þegar við skólabörn-

in vorum sótt í skólann þennan dag og vor-

um á heimleið í hinu glórulausa myrkri, og

gengum hvað eftir annað út af veginum,

sem lá gegnum þorpið og ekki sást marka

fyrir húsunum fyrr en að þeim var komið

eða daufar ljóstýrur sáust í gluggunum, en

rafmagnsljós var ekki unnt að kveikja,

vegna hættu af eldingum og rafmagnstrufl-

unum. Nú hófst mesta öskufall gossins,

sandi og vikri rigndi jafnt og þétt. Skruggu-

gangurinn var afskaplegur og eldingar

leiftruðu á hverju augnabliki. Reiðarslögin

dundu á húsunum og bergmáluðu í hömrun-

um og var sem allt ætlaði um koll að keyra.

Var engu líkara en að fjöllin væru að hrynja

og kraftar himinsins hefðu bifast, en í sort-

anum leiftruðu bláhvítar eldingar. Þegar

þessi ósköp höfðu staðið í fulla tvo tíma

rofaði nokkuð til um stund, en brátt syrti

að aftur með ljósagangi og reiðarslögum

og látlausu öskufalli.

Lengst af um daginn hafði verið blíða-

logn, en er kvöldaði hvessti nokkuð um

stund, svo að af varð reglulegur öskubylur.

Eftir miðnætti létti nokkuð upp og sá til

stjarna, en næsta morgun birti eðlilega af

degi, þótt enn væri allmikið mistur í lofti.

En nú var ófagurt yfir jörð að líta. I austan-

verðum Mýrdal var 2-4 sm þykkt öskulag

yfir öllu graslendi og haglaust með öllu.

Víða sáust slóðir eftir hross og sauðfé, er

hvergi eyrðu í högum úti, en rásuðu víða.

Þegar rigndi var jörð öll svört yfir að líta,

en við ár og læki voru breiður af allstórgerð-

um vikri og einnig með sjó fram. Með þess-

um degi má telja, að Kötlugosið 1918 hafi

náð hámarki sínu og eftir þetta tók nokkuð

að draga úr gosinu, þótt enn væri nokkur

mökkur, öðru hvoru, yfir Mýrdalsjökli, með

öskufalli í byggðum, og vatnagangi á Mýr-

dalssandi.

Talið er að gosið hafi staðið til 4. nóvem-

ber um haustið. Síðustu dagana þar á und-

an sáust litli reykjarstrókar stíga upp úr

jöklinum, austanverðum. En nú virtist Katla

aftur lögst til hvíldar, því að eftir þennan

dag var hvorki vart mökks né gufustróka

yfir jöklinum, en á Mýrdalssandi hélt áfram

að vera töluverður vatnagangur, óx vatnið

eða minnkaði fram eftir vetri og varð því

að viðhafa alla gætni í ferðalögum yfir

sandinn, því víða voru kafhlaup og sand-

bleytur.

Afleiðingar Gossins

Kötlugosið árið 1918 hafði eðlilega mikil

áhrif í Vestur-Skaftafellssýslu. Tjón af

hlaupinu varð allmikið á búfénaði bænda,

sem næst bjuggu hlaupsvæðunum, einkum

í Álftaveri og Meðallandi, því margt af sauð-

fé og hrossum fórst í hlaupinu. Mikið tjón

varð líka af öskufalli í sveitunum austan

Mýrdalssands og í Mýrdal og reyndar allri

sýslunni, því að mikill grasbrestur varð

næsta ár og nokkrar jarðir lögðust bókstaf-

lega í eyði af þeim sökum.

En bændur voru samtaka að mæta þess-

um erfiðleikum' undir ágætri forystu þáver-

andi sýslumanns, Gísla Sveinssonar og ann-

arra forystumanna héraðsins. Þá kom

Skaftfellingum víða hjálp, ekki síst frá góð-

um nágrönnum í Rangárvalla- og Árnes-

sýslu. Ríkisstjórnin veitti einnig mikilvæga

aðstoð með því að greiða fyrir samgöngum

og á annan hátt.

Manntjón varð ekki í þessu gosi, þótt

hurð skylli sums staðar nærri hælum\og

má segja, að hér væri hollur sé sem hlífði.

Ferðir um Mýrdalssand voru venjulega

allmiklar um þetta leyti árs, og einmitt þenn-

an fyrsta gosdag voru tveir menn, að aust-

an, á ferð yfir sandinn og voru nýkomnir

yfir Múlakvísl, er hlaupið geystist fram, svo

að segja á hæla þeirra, þótt þeir yrðu einsk-

is varir. í Álftaveri sluppu smalamenn

nauðulega undan hlaupinu. Ur Skaftártungu

var maður nýkominn yfir Hólmsárbrú, á

leið suður í Álftaver er hann var gossins

var, sneri hann þá strax við og hljóp sem

skjótast í átt til brúarinnar, en er þangað

kom hafði hlaupið náð brúnni og rann vatn

þegar yfir hana en með því að styðjast við

handriðið komst hann yfir brúna. En

skömmu eftir, að hann var kominn yfir

brúna heilu og höldnu fyllti hlaupið Hólms-

árgljúfur og sópaði burt brúnni og geystist

yfir það svæði handan árinnar, þar Sem

hann hafði áður farið, og smalahundinn, sem

hann hafði haft með sér, tók hlaupið.

Á bænum Söndum í Meðallandi var fólk-

ið nýkomið yfír austurkvíslar Kúðafljóts, er

hlaupið ruddist { fljótið.

Má telja það hina mestu Guðs mildi, að

ekki skyldi verða manntjón í hlaupi þessu,

eins og á stóð um smalamennsku í Álfta-

veri og ferðir um Mýrdalssand á þessum

árstíma.

Næsta sumar voru ferðir yfir sandinn

erfiðar og ótryggar. Jakahrannir voru víða

á sandinum og víða voru hvörf eftir ein-

staka jaka og þar sem vatn rann höfðu

myndast sandbleytur miklar og kafhlaup.

Smám saman greru þau sár, sem Katla

hafði valdið í byggðum V-Skaftafellssýslu,

en ekki er því að neita að nokkuð er síðan

að menn fóru að búast við nýju Kötlugosi

og ýmsar ráðstafanir hafa verið gerðar til

þess að aðvara fólk, svo að væntanlegt gos

komi því ekki að óvörum. En vart mun þó

Katla gera mikil boð á undan sér fremur

en áður.

Helstu heimildir um Kötlugosið 1918 er

að finna í tveimur samtímaritum: „Kötlugos-

ið og afleiðingar þess", eftir Gísla Sveins-

son, sýslumann og „Kötlugosið 1918", eftir

Guðgeir Jóhannsson, kennara.

Myndir þær, sem fylgja þessari grein,

voru teknar af Þorláki Sverrissyni, kaup-

manni, sem þá fékkst nokkuð við ljósmynd-

asmíði og voru þær teknar á fyrstu dögum

gossins og hafa þær ekki birtst áður.

Alls tók hann um 20 myndir af gosinu

og eru myndaplötumar nú í eigu jarðfræði-

deildar Háskóla íslands.

LESBÓK MORGUNBLAÐSINS    7. JANÚAR 1989    5

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20