Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Nefapaforeldrar með ba.ni. Myndin er tekin í Twycroas-dýragarðinum.

Fiskurinn

bergsnapi, sem

Linné valdisænskt

nafhálatinu.

Berggylta

Teikning af Magellan ungum.

Sögur á bak við nöfh

M

enn hafa á öllum tímum komið sér upp ein-

hvers konar kerfí til að flokka það sem í

kringum þá er. Það er nefnilega fleira en

landslag sem verður lítils virði ef það heitir

ekki neitt. Kerfíssmiðir Forn-Grikkja, eink-

Hvers vegna ætli

ókvæntir karlar séu

nefndir piparsveinar?

Það er vegna þess að

Hansakaupmenn vildu

eins og kaþólska kirkjan

hafa ókvænta menn í

sinni þjónustu og krydd,

þar á meðal pipar, var

eitt af því sem

Hansaskipin fluttu.

EftirÖRNÓLF

THORLACIUS

Kort af Hispaniola og nærliggjandi

Arítillaeyjum, talið vera eftir

Kolumbus.

um Aristóteles, komu reiðu á náttúruna og

gáfu ýmsum deildum dýra og plantna nöfn.

Griska kerfið dugði fræðimönnum Gamla

heimsins með litlum breytingum út miðald-

ir. En með landafundum nýju aldar bárust

evrópskum náttúrufræðingum allskyns

plöntur og dýr sem hvergi var ráð fyrir gert

í flokkun Aristótelesar. Greinilega var hér

átaks þörf.

skipankomiðá

Sköpunarverkið

Vandann leysti að lokum sænskur grasa-

fræðingur og könnuður, Carl von Linné

(1707-1778), eða Carolus Linnaeus, eins

og hann nefndi sig á latínu. Hann setti fram

kerfi til flokkunar á allri náttúrunni í ritinu

Systema naturae, Kerfi náttúrunnar, sem

út kom árið 1735.

Linné skipti Iífheiminum í tvö ríki, dýra-

ríki og plönturíki. Hvoru ríki skipti hann í

æ minni deildin fylkingar, flokka, ættir,

ættkvíslir og loks tegundir. Linné gaf teg-

undum dýra og plantna fræðiheiti, sett

saman úr tveimur nöfnum. Hið fyrra, ætt-

kvislarnafnið, er sameiginlegt öllum teg-

undum ættkvíslarinnar, en síðara nafnið,

viðurnefnið, aðgreinir þær.

Þótt margt hafi verið endurskoðað í kerfí

Linnés standa nafngiftarreglur hans, raunar

að viðbættum ýmsum ákvæðum, m.a. til að

koma í veg fyrir að sama tegund gangi

undir mörgum nöfnum. Ef fleiri nöfn en

eitt eru í notkun um sömu tegundina skal

það hafa forgang sem elst er, ef fræðiheitið

fullnægir ákveðnum skilyrðum um form og

ljóst er við hvaða tegund er átt.

Heiti sumra tegunda. eiga sér skrýtna

sögu. Eitt sinn barst Linné pinkHl frá Nýju-

Gíneu með leifum fugls sem þurfti að gefa

nafn og finna stað i kerfinu. Fuglinn hafði

orðið fyrir hnjaski á langri leið og voru af

báðir fæturnir. Fullvíst má telja að sá ágæti

náttúrufræðingur hafi farið nærri um að

dýriðí hafi í lifanda lífi gengið á tveimur

fótum líkt pg aðrir fuglar. Engu að síður

valdi Linné ættkvíslinni heitið Apoda, fóta-

leysingi, og til þessa dags er fræðiheiti teg-J

undarinnar Apoda paradisea, paradísari

fugl.                                                    /

Oðru sinni var Linné að flokka fiska af

varafiskaaett, en einar fimm tegundir þeirra

lifa við strendur Svíþjóðar. Einn heitir á

sænsku berggylta en á íslensku bergsnapi.

Líklega hefur andagift meistarans eða

latínuþekking verið á þrotum þegar að því

kom að fínna þessum sjávarbúa nafn því

hann heitir einfaldlega Labrus berggylta!

Mér dettur í hug þegar þeir séra Sæmund-

ur og höfðinginn í neðra voru að kveðast á

á latínu og Sæmundur lét á móti cornu

(horn) ríma „fór nú" og var svo lærður að

hann gat sannað fyrir þeim gamla að það

væri gild latína.

Proconsul er fræðinafn á frummannapa

sem uppi var í Afríku fyrir tugmilljónum

ára — er raunar núorðið flokkaður undir

ættkvíslina Dryopithecus. Um skeið var

Proconsul talinn líklegur forfaðir manna

og mannapa en frekari rannsóknir hafa

þokað honum út á hliðargrein í ættar-

tölunni. Einhvers staðar las ég það að vin-

sæll mannapi í dýragarði, simpansi að mig

mjnnir, hefði verið kallaður Consul, og

hefðu fræðimenn valið forföður hans og

sínum heiti eftir honum, „forveri Konsúls".

Nafnið höfðar sem sagt ekki til embættis-

manna í Rómaveldi.

„LucyInTheSky

WlTHDlAMONDS"

Þar sem Afar heitir í Eþíópíu gróf leiðang-

ur fornmannfræðinga upp ýmsar leifar

frummanna á árunum 1972—77. Meðal

annars fannst nærri hálf beinagrind úr konu,

og mun vera elsta mannveran sem um er

vitað, þriggja til fjögurra milljóna ára.

Fræðiheiti tegundarinnar er Australopit-

hecus afarensis, en stúlkan gengur meðal

lærðra jafnt sem leikra undir nafninu Lucy.

Hennar er m.a. getið undir þessu nafni í

Encyclopædia Britannica.

Fornkonan heitir eftir „Lucy in the Sky

with Diamonds". Þetta bítlalag dundi í eyr-

um mannfræðingsins Donalds Johansons

meðan hann var að fást við beinin í Afar.

Bítilfróðir menn herma að upphafsstafir

nafnorðanna í textanum — LSD — höfði til

fíkniefnis.

Annað fíkniefni, hass, kom við sögu þeirr-

ar kynslóðar ungmenna sem vildi elskast

en ekki heyja stríð — „make love not war"

— og mættu aðrir taka sér það til fyrirmynd-

ar. Hassið átti að gera neytendur friðelsk-

andi og rólega, hreint ekki uppstökka og

áflqgagjarna eins og brennivínsberserki.

Á elleftu til þrettándu öld fór mikið fyrir

islömskum ofsatrúarmönnum sem töldu það

trúarlega skyldu að myrða óvini sína og

sinntu þeirri skyldu af kostgæfni. Þeir voru

kallaðir hashisi sem mun þýða hassneyt-

andi. Þetta er þannig skýrt að hryðjuverka-

mennirnir hafi í hassvímu kynnst þeirri

himnasælu er biði þeirra eftir píslarvættis-

dauðann.        ,

Fornapinn Proconsul, sem eitt sinn var

talinn forfaðir manna. Málverk í British

Museum.

Sagnir um hasssvall þessara ofstækis-

manna, m.a. komnar frá Marco Polo, munu

stórlega ýktar, en af „hashisi" er dregið

assassin, sem á ýmsum málum þýðir laun-

morðingi, svo að ekki hefur ævinlega farið

friðarorð af hassinu.

Nú skulum við gera smáútúrdúr er snert-

ir þýðingu úr ensku á íslensku (og trúlega

fleiri mál). Vinsælir kapphlaupahundar, ekki

síst á Englandi, eru svo nefndir grey-

hounds, sem á íslensku eru oftast nefndir,

og með réttu, mjóhundar. Ég hef í þýðingu

séð þetta hundakyn kallað „gráhunda", sem

ætla mætti að væri kórrétt þýðing. Hins

vegar les ég í orðabókum að þarna þýði

grey einfaldlega grey, það er hundur. Þess-

ar skepnur ættu því frekar að kallast grey-

hundar en gráhundar.

íslensk heiti á erlendum dýrum bera þess

sum merki að kvikindin hafi verið landanum

lítt kunn. Við köllum það dýr td. úlfalda sem

á flestum skyldum málum heitir kamel eða

camcl. Fyrir því er hins vegar gömul íslensk

málhefð að kalla aðra af tveimur úlfaldateg-

undum kameldýr en hina drómedara. Þessi

hefð er nú að riðlast og íslendingar hyllast

til að kalla alla úlfalda kameldýr í samræmi

við það sem aðrir gera. Trúi ég að vindlinga-

pakkar merktir Camel en með mynd af

drómedara hafi átt sinn þátt í þessarí þróun.

En hvernig er orðið úlfaldi komið inn í

málið? Mér skilst að það sé orðið til við

misskilning, afbökun úr nafni á annarrí

skepnu, elefant eða olifant, sem sé fíl.

Hvað þá um orðið fíll? í langflestum

tungumálum er heiti þeirrar skepnu sótt í

latneska orðið Elephas. Svo var mér sagt

— og hef ekki ástæðu til að rengja það —

að orðið fíll sé af arabískum uppruna.

Skyldu leysingjarnir úr tyrkjaráninu hafa

flutt það með sér heim úr ánauðinni?

Af Réttum Hvölum

Ogröngum

Framan af gekk hvalveiðimönnum illa að

ráða niðurlögum reyðarhvala. Þeir syntu of

hratt til að hvalveiðibátar hefðu við þeim,

auk þess sem dauðir reyðarhvalir sukku í

sjó. Lengi var vænlegast að veiða sléttbak.

Hann fór ekki hratt yfir og hræin flutu.

Af þessum sökum hlaut sléttbakurínn á

mörgum málum nafnið „rétthvalur" (right

whale, ratval), þ.e. sá rétti til að veiða.

Þetta breyttist þegar leið á 19. öldina.

Hraðskreið gufuskip höfðu við reyðarhvöl-

unum og norskur hvalfangari, Svend Föyn,

tók í notkun sprengiskutulinn. Fram kom

einnig tækni til að halda skrokkunum á

floti. Eftir þetta seig brátt á ógæfuhliðina

fyrir reyðarhvölunum og verður sú saga

ekki rakin hér. En í áhöfn Föyns var maður

sem Minke hét (hann stafaði nafn sitt vist

reyndar Meinke eða Meincke). Hann var

einhverju sinni uppi í tunnu og hrópaði til

félaga sinna að framundan væri vaða af

steypireyði.

Þegar betur var gáð reyndust þarna verá

hrefnur á ferð, sem sagt minnstu reyðar-

hvalirnir í stað þeirra stærstu. Háðung

Minkes þótti mikil og sagan barst brátt út

I

14

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20