Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						einleg orlog
reyndar. Ef til vill á þetta við um allan
góðan skáldskap.
V
Á árum heimsstyrjaldarinnar fyrri og allt
fram yfir miðjan þriðja aldartuginn eiga sér
stað mikil straumhvörf í íslensku menning-
arlífi og íslenskum bókmenntum. Tími raun-
sæisskáldanna var liðinn, heimsmynd þeirra
hafði orðið fyrir óbætanlegu tjóni og riðaði
til falls. Kennisetningar Einars H. Kvaran
og félaga hans umbreyttust í nátttröll,
staðnaður veruleiki 19. aldarinnar og
óskeikul kristin siðfræði urðu að víkja fyrir
nýjum gildum öngþveitis og upplausnar.
Reynsla nýs tíma kvað dauðadóm yfir alda-
gömlum siðareglum og trúarhefðum. Gunn-
ar Gunnarsson, Jóhann Sigurjónsson, Sig-
urður Nordal, Halldór Laxness, Þórbergur
Þórðarson og fleiri núttmamenn ruddu
brautina.
Á meginlandi Evrópu hafði fyrir all-
nokkru verið látið boð út ganga: Guð er
dauður! Hausaskipti voru höfð á almætti
og almúga: „Mannleg hugsun hafði hrundið
Guði út úr heimsmyndinni — gert hann
óþarfan — og afhjúpað fornar trúarsetning-
ar sem hégiljur einberar," — segir Matthías
Viðar Sæmundsson bókmenntafræðingur í
bók sinni um „kreppusögur" Gunnars.
í kjölfar þessarar hallarbyltingar heltók
fánýtiskennd, bölhyggja og rótleysi hugi
manna. Mannskepnan var svipt réttlætingu
sinni og tilgangi, Biblían var draugasaga,
tilveran gagnslaus, gildis- og vit-laus. Eftir
stóð maðurinn — frjáls — í merkingarlausri
ógæfu eigin vitundar.
Og ekki var Guð fyrr dauður en hinn
nýfrjálsi maður bar kynstrin öll af kolum á
vitfirrtan eld heimsstyrjaldarinnar — sem
hann hafði jú sjálfur kveikt og hvatt. Þessi
trylling hafði geigvænleg áhrif. Vísindin
reyndust fánýt, mannleg skynsemi blekking;
rökleysi tilverunnar algjört. Menn fylltust
tómhyggju, bölsýni og örvæntingu.
Skáldunum var nauðugur einn kostur:
stakkaskipti efnis og ytri búnaðar.
VI
Á engan íslenskan rithöfund hafði heims-
styriöldin eins djúptæk áhrif og Gunnar
Gunnarsson — og enginn brást við henni
með jafn angistarfullum og afgerandi hætti;
strax. í eftirmála Strandarinnar (Land-
námuútgáfu 1945) kemst Gunnar svo að
orði:
Mér haföi fymzt  minningin  um
Búastríðið og vonin umfrið í mann-
heimum fest það djúpar rœtur i
hjarta minu, að varla er ofsagt, að
þessi styrj'óld á nœstu gr'ósum bylti
um koll vaknandi trausti mínu til
framtíðar ogforsjðnar, snéri hrotta-
galsq œrðra undirdjúpa dýrðaróði
lífsins í djöflasœringu... Viðgrand-
skoðun lífsins á j'órðu hér hafði ég
komizt að þeirri niðurst'óðu, að við
vœrum 'óll, mannkynið iheild, sjórek-
in lík á lífsins str'ónd — eöa dauðans
... Sligaður undir byrði mannnlegr-
ar samsektar reyndi að hrista afsér
ábyrgðina með því að skella skuld-
inni á „guð"... Eigi að síður taldi
ég migþess umkominn að kallafyrir
skáldlegan nœturdómstól mannkynið
í heild ogguð almáttugan í ofanálag.
Skáldsögur Gunnars Ströndin  (1915),
Vargur í véum (1916) og Sælir eru ein-
faldir (1920) eru þessi „skáldlegi nætur-
dómstóll". Gunnar dregur Guð fyrir dóm,
lætur hann sæta ábyrgð, og losar sig við
hann í ofanálag.
í áðurnefndri bók sinni segir Matthías
Viðar: „Eitt eiga þó öll verk Gunnars á
þessu tímabili (1912-20) sameiginlegt: Guð
er dauður, — þ.e. sá Guð sem kristindómur-
inn hafði kennt kynslóðunum að trúa á.
Gunnar lýsir í hverju verkinu á fætur öðru
þessari sársaukafullu vitneskju og afleiðing-
unum sem hún hefur fyrir mannlífið: rótgró-
inn lífsstofn kynslóðanna úr öldum fram er
orðinn að rótlausu rekaldi. Hvað er til ráða?
Skáldskapur Gunnars er þrotlaus leit að
einhverju sem geti komið í stað hinnar glðt-
uðu heimsmyndar."
vn
Sögusvið Strandarinnar er sjávarþorp á
íslandi. Aðalpersónan er presturinn og al-
þingismaðurinn séra Sturla Steinsson. Hann
er göfugmenni, gáfumaður, ræðuskörungur
og einarður trúmaður sem lifir staðfastlega
eftir boðorðum kristninnar. Hann treystir í
Fredsholm -þetta virðulega ogglæsilega íbúðarhús varheimih' Guanars og vhmu-
staður í Daumörku.
fullkominni blindu á algóðan Guð. Sr. Sturla
er giftur maður og á eina dóttur. Þar segir
einnig af Thord kaupmanni — ósveigjanleg-
um mammonsdýrkanda, og hreppsrjóranum
Finni — harðduglegum skynsemdarmanni.
Viðfangsefni sögunnar er leið sr. Sturlu
til glðtunar — af trúarástæðum. Læknir
staðarins hefur sagt presthjónunum að frú-
in myndi ekki lifa af fleiri barnsfæðingar.
Sr. Sturla kemst að því eftir mikla innri
baráttu að það jafngildi vantrausti á hand-
leiðslu Guðs að taka fram fyrir hendur hans
í þessum efnum sem öðrum — það er höfuð-
synd að efast, og þvi lætur hann skeika að
sköpuðu. Þau eignast barnið — og frúin
deyr. Enn er sr. Sturla sáttur — hann treyst-
ir á réttmæta ráðstöfun Guðs. Rekur nú
hver atburðurinn annan: almættið leggur
hverja þrautina á fætur annarri fyrir sr.
Sturlu, líkt og hann reyndi Job forðum, og
presturinn kastar frá sér allri ábyrgð þótt
„handleiðsla Guðs" snúist upp f sífellt órétt-
mætari harmleiki: „Drottinn gaf og Drottinn
tók, lofað veri nafh Drottins" — er hald-
reipi sr. Sturlu og um leið sjálfsblekking
hans. En efinn vex og þegar dóttirin drukkn-
ar í fjörunni er mælirinn fullur: sr. Sturla
kastar trúnni frá sér í vitfirrtri geðshrær-
ingu — það reynist honum andleg ofraun;
hann sturlast.
Markmið Gunnars er skýrt: af angistar-
fullri alvöru sýnir hann fram á haldleysi
þess að treysta í blindni lögmáli aldagamals
bókstafs. Slíkt er vítavert ábyrgðarleysi og
ber með sér tortímingu. Sá sem aðgerðar-
laus fórnar skynsemi, mannviti, mannúð og
fyrirhyggju á altari fallvaltra himna storkar
örlögunum og er dæmdur til að farast.
Strðndin er Jobsbók með öfugum formerkj-
um. Traust á hulinn ásetning Drottins er
glæpur gagnvart mannkyni. Sá sem víkst
undan ábyrgð steypir sjálfum sér í glötun.
Vettvangur Vargs í véum er Reykjavík
samtímans (1915-17). Atburðir sögunnar
hverfast um Úlf Ljótsson, ungan lögfræðing
og gáfumann sem nýkominn er heim eftir
nám erlendis. Úlfur er hugsjónamaður, end-
urbótasinni með brennandi stjórnmála-
áhuga. Hann er boðberi nútíma, skynsemi
og mannúðlegra framfara. Hann virðist við
fyrstu sýn vera holdtekja þeirra sjónarmiða
sem leyst gætu af, reist úr rustum, fallna
heimsmynd sr. Sturlu — von mannkyns á
guðlausri vargöld. Slíkt reyriist blekking ein
—  nútíminn er kaos; mennirnir breyskir,
tvískiptir, villuráfandi og ófærir um að tak-
ast á við ofvaxinn vandann. Hjáguðir allir
haldlausir. Frelsið er manninum ofraun.
Úlfur er skammsýnn, sjálfselskur og
drykkfelldur. Honum reynist útilokað að
koma hugsjónum í framkvæmd — allar for-
sendur skortir. Hann níðist á lífinu og ást-
inni, ber sprek að veikum eldi eigin tortím-
ingar, blæs í glæðurnar — og ferst: „Ó hér
er brotin göfug sál til grunna; hofmannsins
augu, heimspekingsins tunga, sverð kapp-
ans, vonar-fífill fagurs rflris, fyrirmynd
þokkans, háttprýðinnar spegill, og góðra
drengja hugsjón, allt, allt hrunið" — segir
Ófelía um Hamlet. Eins fer fyrir Úlfi; „von-
ar-fíflum" nýs tíma er búin sjálfgrafin gröf
—  það getur enginn borið synd heimsins.
Úlfur „drekkir sér í sjálfsyörn" — svo aftur
sé vitnað í Hamlet.
Sælir eru einfaldir á sér einnig Reykjavík
samtímans að sögusviði. Hér er enn einn
harmleikurinn — þriðja samstæða skáldsag-
an er lýsir leið til glötunar, hugmyndakerf-
um sem bera feigð í eigin brjósti. Sagan
gerist á sjö dögum; sköpunarsögu Gamla-
testamentisins er snúið við, snúið upp á
djöfulinn.
Þetta er fyrstu persónu frasðgn, Jón
Oddssdn sögúmaðúr rekur atburði vikunn-
ar. Grímur Elliðagrímur er mikils metinn
læknir, skynsemishyggjumaður, sem á sér
hjáguð; eiginkonuna Vigdísi. Baksviðs er
eldgos; eldsúlan í fjarska blasir við bæjarbú-
um og birtist lesendum sem tákn óhugnaðar
—  tákn vanmáttar mannsins í heimi sem
hann heldur sig raða við. Grátt bætist ofan
á svart er skip kemur til höfuðstaðarins
með tvær plágur innan borðs; drepsótt og
Pál Einarsson — fjandvin Gríms, gamlan
ástmann Vigdísar sem á sér það takmark
eitt í lífinu að eitra samband læknishjón-
anna og brjóta með því Grím til grunna.
Grímur vinnur uppbyggingarstarf í pestinni
á meðan Páll ástundar sitt eyðileggingar-
starf af djöfullegri lymsku. Hann er sjálfráð-
ur siðblindingi, trú hans er heimspeki valds
og eyðileggingar. Ætlunarverkið tekst;
Grímur missir vitið.
í sögunni teflir Gunnar saman ólíkum
lífsskoðunum og reynír þær á persónum
sínum. Leitar með þeim hætti að nothæfum
Iífsgildum.
Grímur setur allt sitt traust á ástina,
hann getur umborið allar hðrmungar sem
að höndum bera. Hann á sér skothelda rétt-
lætingu; astin er sönnun fyrir „skynsamleg-
um tilgangi tilverunnar". Páll á hinn bóginn
er djöfull í mannsmynd; samviskulaus, sið-
blindur og trúlaus. Oryggi hans felst í „nei-
kvæðri afstöðu". Leið hans er engu að síður
ófær, hatur hans á lífinu byggist á ham- I
ingju annarra — hefnigirni. Hans bíða óum- i
flýjanlegar ógöngur. Andatrúarmaðurinn
Björn, sögumaðurinn Jðn Oddsson og fleiri
samborgarar reyna enn aðrar leiðir. Flestir
rekast með einum eða öðrum hætti á vegg
— hurðalaust helvíti; frelsi mannsins virðist
vera fullt fang af engu.
vra
Hefur þá léit Gunnars Gunnarssonar að
lífsgildum er leyst gætu af hólmi „hina glöt-
uðu heimsmynd" engann árangur borið?
Lítum á lokaorð Jóns Oddssonar í Sœlir eru
einfaldir:
... efhróp mannsandans eftir eilífð
og fullkomnun er aðeins hégómi og
eltingar við vind; efsá eini guódóm-
ur, sem okkur varðar — sá eini guð-
dómur, sem viðgetum komizt isnert-
ingu við, er sú gœzka og kœrleikur,
sem við getum alið i brjóstum okkar;
efekkert Ijós er tilfyrir okkur annað
en  Ijósid innra  með okkur sjálf-
um... getur þá ekki 'óll sú vizka,
sem vió þurfum á að halda — árang-
ur allrar hinnar dýrkeyptu reynslu
mannkynsins — falizt í svo einfóld-
um orðum sem þessum. Verið góðir
hver við annan.
Ef til vill er hér fundið svar Gunnars —
tilgangurinn heimtur úr helju, ef til vHl er
lau8iún fólgin í samhygð og auðmjúkri ðr-
lagasátt — sátt við aðstæður, hversu and-
styggilegar sem þær annars kunna að vera.
Verum góð hvert við annað! Verum sjálf-
um okkur góð — lesum bækur Gunnars
Gunnarssonar.
Höfundur er bókmenntafræðingur.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS     13. MAÍ1989     7
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16