Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Irskmál-
þverstæða
írlandi er mál lítils minnihluta fyrsta mál þjóð-
arinnar. Ekki nóg með það. Fram fer harður
áróður fyrir notkun tveggja tungna. Efia ber
minnihlutamálið. Þetta lætur skrytilega í eyr-
um, en eins og margt annað í Irlandi á það
Irar láta sér annt um
tungu sína en tala þó
ensku
Sigurjón Guðjónsson
þýddi.
sínar sögulegu skýringar. írska ér frummál-
ið. Enskan er nýliði, eiginlega innrásaraðili.
Hér þarf skýringar við í stuttu máli. Utan
írlands er almennt talað um gelisku, þegar
gamla írska málið er haft í huga. En hugtak-
ið geliska samsvarar þrem afbrigðum sömu
tungu: írsku, skozkri gelisku og manx (sem
ennþá fyrirfinnst á eynni Mön). írar sjálfir
taia rökrétt um írsku, þegar þeir eiga við
eigin tungu.
Enn í lok fimmtándu aldar var irska al-
mennt talmál - einnig meðal ensku yfirstétt-
arinnar sem öllu réð. Enska var aðeins töluð
af fáum í stærstu bæjunum og Palehéraði
umhverfis Dublin, þangað sem ensku herr-
unum var ýtt af írlandshollum starfsbræðr-
um.
Eins og nú er komið er ðllu umhverft.
írskan er nú töluð einungis af fimm hundr-
aðshlutum þjóðarinnar. I raun og veru er
enskan tunga íra. En það er bezt að láta
það ekki í ljós við þá. Það getur dregið dilk
á eftir sér. AUur þorri íra telur Srskuna
nauðsynlega. Annars glata land og þjóð
sjálfum sér. Að þeir nota enskuna er einung-
is hagkvæmnisatriði. Þannig hefur það ver-
ið í nokkrar aldir.
Vegskilti
meðein-
ungis
írskum
nöfhum
gefur&ð
lítaí
vestur-
héruðun-
umenná
vorum_
db'gum.
í Skotlandi lifir gelíska á vesturströndinni og eyjunum úti fyrir. Á myndinni sést
póstskilti á eynni Sky.
MÁLIÐ ER MlKILVÆGARA
ENFRELSIÐ
Þegar írska lýðveldið var stofnað árið
1922, var það tekið fram í stjórnarskrá
þess, að írska væri fyrsta mál landsins.
Kunnátta í því var heimtuð af öllum starfs-
mönnum lýðveldisins, lögreglu og hermönn-
um.
Frelsishetjan, hinn mikli stjórnmálamaður
Eire, Eamon de Valera, gekk svo langt að
hann lýsti því yflr „að Irland með tungu
sinni en án frelsis er mikilvægara en frjálst
írland án eigin tungu". Þetta voru stór orð,
sem sýndu að tungan er honum fyrir öllu.
Nú á dögum er írska aðeins töluð í fátæk-
um héruðum á vesturströndinni, í Conne-
mora, Donegal, Dingle og Kerry. Að öðru
leyti er írsku helzt að finna á vegmerkjum.
Geliska nafnið stendur alls staðar efst á
þeim. Pyrir neðan stendur enska nafnið, sem
flestir fylgja af sjálfu sér.
MÁLÁRÓÐUR
Innan stjórnsýslu og stjórnmála hefur
geliskan einnig varðveitzt á táknrænan hátt.
Lýðveldið heitir Eire, forsætisráðherrann er
almennt kallaður taoseaeh, þingið Oire-
ahtas, neðri deildin Dail Eireann og ferða-
skrifstofa ríkisins gengur undir nafninu
Board Pailté. Útlendingum fhmast írsku
nöfnin dálítið ruglingsleg. Hér er um tungu
að ræða, sem er ef til vill ekki dauð, en felur
í sér tímaskekkju. Hvað sem því líður þá
er írskan til, og ekki aðeins á írlandi. írsk-
an er líka eitt af opinberum málum EG og
gerðabók er færð á írsku ... Það stafar af
því að írland gekk í EG á áttunda áratugn-
um.
Á Norður-írlandi er írskan ekki til opin-
berlega. Bretar hika við að veita írskunni
sérréttindi samskonar og gelisku í Skotlandi
og á vissum svæðum í Wales.
Eins og stendur er haldið uppi áróðri til
að efla írskuna, auka notkun frummálsins
hversdagslega, einnig utan héraðanna á
vesturströndinni. En jafnvel mestu áhuga-
mennirnir um vöxt írskunnar eru þó lítt
sannf ærðir um að hægt verði að f æra klukk-
una aftur, svo að írskan verði á ný höfuð-
tunga þjóðarinnar. Enskan er of föst í sessi
til þess. En það kemur ekki í veg fyrir að
írskir föðurlandsvinir berjist fyrir aukinni
írskunotkun í daglegu lífi.
HÆTTAN AÐ DEYJA ÚT
Að baki áróðrinum stendur geliska banda-
lagið (The Gaelic League) sem stofnað var
1893 til að halda vörð um írskuna. Aðrar
stofnanir eru hér líka að verkL
Án framlags þeirra mundi írskan senni-
lega hafa dáið út í byrjun aldarinnar segir
Sean Mac Mathna, forstöðumaður gelisku '
málmiðstöðvarinnar í Dublin. Á öðrum tug
aldarinnar efldi frelsisbaráttan áhuga fyrir
hreinni, írskri tungu. Og í stjórnarskrá lýð-
veldisins unga er gert ráð fyrir að írskan
sé fyrsta tungan.
Frá þessum dögum hefur mikið vatn
runnið til sjávar. Hópur þeirra sem talaði
írsku minnkaði stöðugt allt til 1980, en þá
komst jafnvægi á. Nú er talið að ein milljón
íra (af 3V2 milljón í lýðveldinu) skitji írsku.
MÁLVALDSINS
En á sama tíma hefur staða írskunnar
veikst hvað ríkið snertir. írskukunnáttu er
ekki lengur krafist af þeim sem eru í ríkis-
þjónustu, írska gildir ekki lengur hjá dóms-
valdinu, írskukennsla í skólum hefur verið
skorin niður og ríkissjónvarpið vanrækir
írskuna. Opinberlega er írskan í efsta sæti
en ekki í reynd.
Þetta  hefur  valdið  því  að   Sean  Mac
Mathna og skoðanabræður hans þverskall-
ast við framferði yfirvalda. Þeir heimta
nýja yfirlýsingu af þeirra hálfu um réttindi
írskunnar, aukinn styrk til að hvetja íra að
læra gamla málið og bæta hlut þess í skól-
um landsins.
Við ætlum ekki að neyða neinn, en fleiri
tungumál er auður út af fyrir sig, leggur
Sean Mac Mathna áherzlu á.
Hver þróunin verður er erfitt að spá um.
Sem áður kjósa flestir ensku,_tungu valds
og hagkvæmni um langt skeið. En um leið
halda menn fast við, að írskan verði varð-
veitt sem hluti þjóðarsálarinnar. Fyrir utan-
aðkomandi er hér um þverstæðu að ræða.
Fyrir írann er þetta sjálfsagður hlutur.
Skólarnir Brugðust
írskunni
Blómöld írskunnar er löngu liðin hjá, en
þó lifir tungan enn. Eigi maður samræður
við íra bendir hann á með nokkru stolti,
að írska sé næst elzta tunga Evrópu, Baska-
málið sé eldra, og um leið að næstum sextíu
þúsund írar tali enn írsku, þó að sjálfur
tali hann meira ensku ...
Að enskan varð drottnandi mál á írlandi
stafaði af löngu málstríði sem endaði með
styrjöld. Þegar skólakerfi var innleitt árið
1831, varð enskan kennslumálið, og börn
sem töluðu írsku voru hædd og lögð í ein-
elti. írskan var lítillækkuð.
Ekki bætti það heldur úr skák, að foringj-
ar íra, með Daniel O'Connell í fararbroddi,
töluðu ensku þar eð það var hagkvæmara
á sviði stjórnmála.
Og þannig hefur haldið áfram. Nýjasta
málkönnun, er fram fór í byrjun yfirstand-
andi áratugar, sýnir að 31,6 prósent íra
telja sig írskumælandi. En það eru ekki
nema fimm hundraðshlutar sem tala írsku
daglega. Auk þeirra kunna 10 prósent írsku
vel og önnur tíu allvel. Aðrir bjarga sér
þolanlega á írsku. Ennþá finnast nokkrar
þúsundir manna í írlandi sem kunna ekkert
í ensku. Þær eiga heima í Connemara og
nálægum héruðum. Og þar er eina útvarps-
stöðin sem sendir út á írsku.
Til forna var írska — eða geliska — töluð
á öllu írlandi og í mestum hluta Skotlands.
Málið barst með Keltum, sem komu á
fimmtu öld til írlands. Og þaðan barst
tungan til Skotlands.
Eitt er það sem Skotar eru ekki sérlega
ánægðir með, en það er að þeir hafa dregið
nafn af gömlu írunum. Orðið Scott (scotus
á latínu) þýddi fyrr meir maður sem talar
írsku (gelisku). Enn í dag lifir geliskan á
nokkrum stöðu í vestanverðu Skotlandi,
einkum á eyjunum vestan og norðvestan
við það.
írska eða geliska er indóevrópskt mál,
sem að mestu leyti hefur haldið sínum forna
orðaforða. Lánsorð úr grísku og latínu eru
næsta fá. Málið nær yfir um það bil sjötíu
þúsund orð.
írskan stóðst málsásókn víkinga og Nor-
manna og lengi vel Englendinga. í upphafi
sextándu aldar voru einnig ensku herrarnir
hálfírskir. En sfðar hófst hið svæsna land-
nám með Elísabetu I., Cromwell, Vilhjálmi
af Óraníu o.fl. Með kúgunarlögunum í lok
seytjándu aldar varð írskan aðeins sveita-
mál. Höfðingjar landsins töluðu allir ensku.
Árið 1831 kom nýja skólakerfið til. Tutt-
ugu árum síðar talaði ekki fjórði partur
landsmanna írsku. Hungursneyðin um miðja
nítjándu öld kojn harðast niður í írskumæl-
andi fylkjum. Áhuginn fyrir írskunni dofn-
aði, og í byrjun okkar aldar talaði áttundi
hluti frlendinga þetta forna mál.
Og þá hófst áróður fyrir endurheimt þess
sem enn er í fullu gildi.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS     13. MAÍ 1989     11
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16