Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						MMO   R   G   U   N   B
Stofnuð  1925
7. tbl. 19. FEBRÚAR 1994 — 69. árg.
'i;
i
Um Hólaskóla hinn forna
istin að, lesa og skrifa barst hingað með kristn-
inni. Áður þekktu menn hér aðeins hið vand-
meðfarna og torræða rúnaletur. Sunnlenskir
kirkjuhöfðingjar héldu eihkaskóla sem mikið
orð fór af, og skal einkum minnst kennslu ís-
í dómskólum
miðaldakirkjunnar
tíðkaðist að kenna hinar
sjö frjálsu listir og svo var
í Hólaskóla. Greinin er í
framhaldi af umfjöllun
um menningarsetrið Hóla
íLesbókíjanúar.
EftirGISLAJONSSON
leifs biskups, sem frábær þótti. Sonur hans
Teitur hélt og skóla frægan í Haukadal og
kenndi með öðrum Ara fróða klerkleg fræði,
og Sæmundur fróði og Eyjólfur sonur hans
héldu skóla í Odda.
Jón Ögmundarson hafði skamman tíma
verið byskup á Hólum, er hann efndi þar
til skólahalds með meiri brag, en fyrr þekktu
menn hérlendis. Verður að ætla að skóU
hans sé hinn fyrstí. eiginlegi lærður skóh
eða dómstóll hérlendis, eins og þeir gerðust
í skjóh kaþólsku kirkjunnar á miðöldum,
fyrsti menntaskóU á íslandi. Að sjálfsögðu
var undirstaða alls náms þá sem nú lestur
og skrift. En svo er að sjá sem Jón hafi
ekkert til sparað að reyna í skólahaldi sínu
að halda til jafns við það besta sem hann
hafði kynnst erlendis á ferðum sínum. Til
að stýra skólanum fékk hann austan af
Gautlandi einn hinn besta og snjallasta
klerk, er Gísh hét Finnsson, og gerðist hann
þar með hinn fyrsti skólameistari á íslandi,
eða scholasticus, eins og það var kallað á
latínu. Jón reiddi honum mikið kaup til
;
•T.
hvors tveggja, að kenna prestlingum og
veita uppihald heilagri kristni með sjálfum
honum.
Svo er frá Gísla þessum sagt, er hann
predikaði fyrir fólkinu, að þá lét hann jafn-
an liggja bók fyrir sér og tók þar af slfkt
er hann talaði, og gjörði hann þetta mest
af forsjá og h'tillæti, að þar sem hann var
ungur að aldri, þótti þeim meira um vert,
er til hlýddu, að þeir sæi það, að hann tók
sínar kenningar af helgum bókum, en eigi
af einu saman brjóstmegni sínu og hugviti.
En mikil gifta fylgdi kenningum hans. „Þær
voru linar og léttbærar öllum góðum mönn-
um; vitrum mönnum þóttu þær skaplegar
og skemmtilegar, en vondum mönnum varð
að þeim ótti mikill og sönn hirting, enda
tóku þeir gjarna mikla skipan og góða um
sitt ráð."
Grammaticam
Og HÓMILÍUR
f Stokkhólmi er varðveitt íslensk skinn-
bók mjög forn að stafsetningu, beygingum
og orðfæri. Hún er kölluð Hómihubók og
hefur að geyma guðsorð, og hef ég síðan
orðrétt eftír Jóni Helgasyni prófessor:
„Sumt bætir, en mest kveður að lestrum á
mismunandi helgidögum kirkjuársins; aug-
„Sumir lásu
heilagar ritningar,
sumir rituðu,
sumir sungu,
sumir námu,
sumir kenndu.
Eigi var öfund
þeirra ímillum eða
sundurþykkni,
engi ágangur eða
þrætni, hver
vildi annan
sér meiri háttar."
Mynd.Búi
Kristjánsson.
Ijóslega er gert ráð fyrir að prestur lesi og
ávarpar hann einatt söfnuðinn: góð systkin,
segir hann og er heldur notalegur andi í
þessari kirkju og orðaval hið fegursta. Ovíða
flóa lindir íslensks máls tærari en í þessari
gömlu bók, og er sá íslenskur rithöfundur, *
sem ekki hefur þaullesið hana, htlu betur.
undir starf sitt búinn en sá prestur sem enn
á ólesna fjallræðuna."
„Má vel ímynda sér," segir Jón, „að ein-
hverjir lestranna á þessari bók hafi staðið
á blöðum þeim sem góður klerkur, meistari
GísU, hafði á púltinu eða leiktaranum fyrir
framan sig þá er hann talaði fyrir fólkinu
í Hólakirkju á dögum Jóns helga."
Meistari Gísh kenndi grammaticam, þ.e.
latneska málfræði.
Þá fékk byskup mann af Frakklandi, eða
eins og segir í sögu hans, einn franzeis,
sæmilegan prestmann, sem þá var mikið
hrós, er Rikini hét, capalín eða kapelán sinn,
og skyldi hann kenna sönghst og versagerð.
Hann diktaði vel og versaði og var svo glögg-
ur í söngUst og minnugur, að hann kunni
utan bókar aUan söng á tólf mánuðum, bæði
í dagtíðum og óttusöngum, með öruggri
tónasetning og hljóðagrein, og skal nú til
gamans taka orðrétt úr sögu Jóns, yngri
gerðinni:
„Því réðust margra góðra manna börn
undir hönd þessum tveim meisturum, sumir
að nema latínu, en aðrir söng eða hvort
tveggja, kostgæfandi hver eftír sínu næmi
að fyUa vandlaupa síns hjarta af þeim molum
viskubrauðs, er þeirra kennifeður brutu
þeim tíl andUgrar fæðu, af hverjum vér
sáum blómberanlegan akur guðlegrar mis-
kunnar með fögrum ilm víða upp runninn.
Við þessum tók Rikini prestur öUum með
fagnaði og bUðu heUags Jóhanness og elsk-
aði sem einkasonu, nærði og fóstraði undir
sinni forsjá og gæslu, varðveitandi þá undir
sínum vængjum sem fugl sína unga. Hér
mátti sjá um öU hús byskupsdómsins mikla
iðn og athöfn, sumir lásu heUagar ritning-
ar, sumir rituðu, sumir sungu, sumir námu,
sumir kenndu. Engi var öfund þeirra í miU-
um eða sundurþykkni, engi ágangur eða
þrætni, hver vildi annan sér meiri háttar.
Hlýðni hélt þar hver við annan, og þegar
signum var til tíða gert, skunduðu allir þeg-
ar úr sínum smákofum tíl kirkjunnar, sæt-
lega seim, sem þrifið býflygi tíl býstokks
heilagrar kirkju með sér berandi, hvert
þeir höfðu saman borið úr lystulegum vín-
kjallara heUagra ritninga. Meður tíða upp-
hafning hófst í kirkjunni fagurleg samhljóð-
an söngsins í kórnum, og hófust sætleg hljóð
raddanna. Enginn fór þar með lausung eða
margmælgi. Hinir eldri menn og meiri hátt-
ar voru með staðfesti og athuga, en ungir
menn haldnir og siðaðir undir stjórh hinna
eldri manna, og algerðu svo hvorir tveggju
fagurlega sitt embætti, og skein með því-
líkri birtu yfirUt heUagrar kristni undir þess-
um heUaga byskupi."
HINAR SJÖ FRJÁLSU
LISTIR
I dómskólum miðaldakirkjunnar var títt
að kenna hinar svoköUuðu sjö frjálsu listir,
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12