Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						sögunnar geyma þessa minningu um sam-

keppni og afbrýðisemi skáldanna.

Sjónarhornið er breiðara í frásögn Heims-

kringlu en í Fóstbræðra sögu.

Ólafur konungur liggur andvaka á bæn,

sofnar þó rétt undir morgun en vaknar þeg-

ar dagur rennur. Hann spyr um Þormóð,

sem er þar nær, segir þá konungur við

Þormóð: „Tel þú oss kvæði nokkuð". Þor-

móður settist upp og kvað hátt mjög, svo

að heyrði um allan herinn. Hann Jtvað

Bjarkamál hin fornu og er þetta upphaf:

Dagur er upp kominn

dynja hana fíaðrar,

mál er mlmögum

að vinna erfiði;

vaki æ og vaki

vina höfuð,

allir enir æðstu

Aðils of sinnar

Hár enn harðgreipi,

Hrólfur skjótandi,

ættum góðir menn,

þeir er ekki flýja,

vekka yður að víni

né að vífs rúnum,

heldur vekk yður að hörðum

Hildar leiki.

Þá vaknaði liðið. En er lokið var kvæðinu,

þá þökkuðu menn honum kvæðið og fannst

mönnum mikið um og þótti vel til fundið

og kölluðu kvæðið Húskarlahvöt. Konungur

þakkaði honum skemmtan sína. Síðan tók

konungur gullhring, er stóð hálfa mörk, og

gaf Þormóði. Þormóður þakkaðí konungi

gjöf sína og mælti: „Góðan eigum vér kon-

ung, en vant er nú að sjá, hversu langlífur

konungur verður. Sú er bæn mín, konung-

ur, að þú látir okkur3 hvorki skiljast lífs né

dauða." Konungur svarar: „Allir munu vér

saman fara, meðan eg ræð fyrir, ef þér vil-

ið eigi við mig skiljast."

Þormóður lýsir yfir vilja sínum að fylgja

konungi hvað sem yfir gangi. Síðan vekur

Þormóður athygli á fjarveru Sighvats.

Miðað við þetta eru atburðirnir fátæklega

settir á svið í Fóstbræðrasögu. Bæði í Flat-

eyjarbók og Heimskringlu er meiri spenna

í loftinu en beinast er sótt að markinu í

Heimskringlu: Konungur liggur andvaka á

bæn en þegar hann vaknar eftir örstuttan

blund er Þormóður við hlið honum. Þormóð-

ur er látinn vekja herinn eða vekur herinn

af eigín kappi eldsnemma. Menn hrökkva

upp við kvæðið og finnst mikið til um efni

þess og flutning. Húskarlar fá að kveða upp

dóm sinn á undan konungi. Konungur laun-

ar kvæðisflutninginn með stórgjöf. Athyglin

beinist síðan að samtatí Þormóðar og kon-

ungsins, sem fylgir því að Þormóður tekur

við hringnum. Öll þessi efnisatriði vantar í

Fóstbræðrasögu sem segir til dæmis ekkert

um undirtektir hersins við kvæðinu og lætur

síðan konung og skáldið talast við undir

fjögur augu einhvern tíma seinna dagsins

þegar kvæðið er hljóðnað. í Heimskringlu

er lesandi látinn sjálfur um að skilja bón

Þormóðar. Svar konungs er þar ætlað öllum

tryggum liðsmönnum, hverjir sem þeir eru.

I Flateyjarbók hefst frásögnin á sama

hátt og í Heimskringlu en verður síðan mun

langdregnari. Konungur spyr í morgunsárið

um Þormóð, sem er þar nær, segir þá kon-

ungur: „Tel þú oss kvæði nokkuð." Þormóð-

ur kveður Bjarkamál hin fornu en áður en

hann fer að flytja kvæðið sneiðir hann að

Sighvati skáldi. Síðan koma tvær fyrstu

vísur kvæðisins: Herinn vaknar, menn þakka

skáldinu vel kvæðið og kalla það Húskarla-

hvöt. Konungur gefur skáldinu gullhring.

Þormóður þakkar hringinn, síðan koma all-

langar samræður þeirra konungs um það

hve lengi Þormóður muni tefjast í hreinsun-

areldinum fyrir að hafa vegið fjórtán menn.

í öllum gerðum frásagnarinnar eru

Bjarkamál hin fornu þungamiðja, 'síðan

nafnbreytingin eða skilgreiningin að kalla

þau Húskarlahvöt, athugasemdir um fjar-

veru Sighvats skálds og að lokum ósk Þor-

móðar að þeir konungur og hann þurfi aldr-

ei að skiljast, hann fái að fylgja konungi

sínum til einnar gistingar.

Hvers konar kvæði voru Bjarkamál hin

fornu? Hvers vegna er kvæðið kallað hér

Húskarlahvöt? Og hvers vegna biður Þor-

móður — að nokkru leyti óbeinum orðum —

um að fá að deyja með konungi?

Bjarkamál hafa verið frægt fornkvæði.

Það skal nefnt að sumir hafa getið þess til

að Húskarlahvöt kynni að vera hið forna

nafn kvæðisins. Eins og nefnt er neðan-

máls hér að framan þarf ekki að skilja svo

að verið sé að gefa kvæðinu nýtt nafn.

En lokaósk Þormóðar er túlkunaratriði

fyrir okkur nútímamenn, þar er svigrúm til

að hugleiða tilfinningar og hugsjón forn-

skáldsins.

Bjarkamál hin fornu eru ekki varðveitt í

Mynd: Bjarni Ragnar.

Skáldið sem lofaði örlæti konungs, sigursæld og frægð, hafði þegið „vammi

firrta iþrótt" sína af Óðni. Skáld gat eflt hamingju konungs, en væri skáld-

inu misboðið gat það jafnvel steypt voldugum höfðingjum með níði.

íslenskum handritum nema fyrrgreindar

upphafsvísur í Ólafs sögu helga og svo þrjár

vísur í Snorra-Eddu, sem allar geyma sama

efni — skáldleg orð um gull sem konungur

miðlar mönnum sínum. Til eru tvö lítil brot

að auki, sem sögð eru úr Bjarkamálum,

annað vísubrotið eitthvað undarlega

„ófornt" (— ef til vill úr Bjarkamálum „hin-

um yngri"?). Bjarkamál eru kennd við Böðv-

ar bjarka, frægasta kappa Hrólfs kraka, en

samkvæmt Danasögu Saxa var þetta kvæði

samtal kappanna Böðvars bjarka og Hjalta

hins hugprúða þar sem þeir börðust von-

lausri baráttu í Skuldarbardaga, síðasta

bardaga Hrólfs.

í niðurlagi íslensku fornaldarsögunnar

um Hrólf kraka, frásögninni af Skuldarbar-

daga, virðist oft sem farið sé eftir bundnu

máli og liggur beint við að geta þess til að

þar glitti í Bjarka-mál. Danski sagnaritarinn

Saxi felldi Bjarkamál inn í Danmerkursögu

sína, sem hann skrifaði á latínu, þar sneri

hann kvæðinu í hexameter.4 Kvæðið breytt-

ist verulega að stíl við slíka þýðingu en eft-

ir stendur meginboðskapurinn sem kappar

Hrólfs boða með orðum sínum í kvæðinu,

með lífi sínu og þó ekki síst með dauða sín-

um. Konungar eru hvattir til örlætis við

húskarla sína og lofaðir fyrir slíkt en í stað-

inn skulu húskarlar berjast með konungi

sínum og leggja líf sitt við líf hans — það

er hin mesta sæmd að deyja með konungi

sínum. Kvæðinu lýkur með dauða þeirra sem

þar mælast við. Böðvar bjarki, hinn gamal-

reyndi kappi, finnur á sér nálægð Óðins,

hefur í hótunum við hann og leitar hans í

orrustunni án þess að finna hann. Böðvar

og Hjalti hinn hugprúði, kappinn ungi, hníga

í valinn, annar við fætur konungi, hinn að

höfði. Gera má ráð fyrir að eitthvað á þessa

leið hafi verið efni kvæðis þess sem sagt

er að Þormóður hafí flutt fyrir bardagann

á Stiklarstöðum.

Svipað efni biitist í lok kvæðis þess í

Hálfs sögu og Hálfs rekka sem lýsir falli

Hálfs. Hrókur er fallinn að fótum Hálfs,

Innsteinn, kappinn sem kvæðið er lagt í

munn, ámælir Oðni, sem hefur rænt konung-

inn sigri, síðast fellur Innsteinn að höfði

Hálfs.

Kvæðin um fall Hróifs kraka og kappa

hans og um fall Hálfs konungs og Hálfs-

rekka eru til vitnis um vissa menningu,

sögu herkonunga sem þurftu að safna um

sig liði til erfiðra og áhættusamra ferða.

Konungar víkingaaldar bjuggu við aðrar

aðstæður en stásslegir erfðakonungar síðari

alda, ekki síst þeir sem áttu allt sitt undir

stöðugum herferðum.5 Það hefur ekki verið

á allra færi að vera konungur og standa í

herförum. Herkonungur varð að vera örlát-

ur og sigursæll til að geta safnað um sig

liði, hvað þá til þess að það lið væri traust

og staðfast í háska. Til að treysta liðið og

efla því hugrekki mátti ekki vanrækja það

andlega — það varð að skapa með mönnum

samstöðu og kjark til að flýja hvorki eld

né járn. Þessa siðferðilegu herþjálfun önnuð-

ust skáld konunga á þeim öldum þegar

konungar voru ekki útnefndir af guði og

studdir prestum eins og síðar varð. Skáldin

gátu þulið dæmi þess hvernig kappar og

konungar fyrri tíma fylgdust að, örlátir

konungar og hraustir kappar sem gátu sér

orðstír sem aldrei deyr. Sannur drengur

skyldi ganga ótrauður í dauðann fyrir herra

sinn.6 Skáldið, sem lofaði örlæti konungs,

sigursæld og frægð^ hafði þegið „vammi

firrða íþrótt" sína af Oðni7 og orð þess höfðu

mikinn mátt. Skáldið efldi konunginum

hamingju með lofi en væri skáldinu misboð-

ið gat það steypt jafnvel voldugum höfðingj-

um með níði sem svipti menn frægð og þar

á ofan gæfu sinni.

Ekki hefur verið tilfinningalaust starf að

vera húskarl konungs og því síður að vera

skáld konungs með þá skyldu á herðum að

halda uppi eldmóðnum og ala á draumnum

um auð og frægð. Skáld örlátra höfðingja

hafa áreiðanlega sinnt skyldu sinni af fyllstu

einlægni og þótt jafnvænt um höfðingja sína

og fullyrt er í sögum. Enn þann dag í dag

miðar herþjálfun meðal annars að því að

efla samstöðu liðsins, að allir fylgist að,

jafnvel út í dauðann, og eitt gangi yfir alla.

Þegar hermennskuhugsjón gengur lengst

er stutt í að það verði hreinlega æskilegt,

jafnvel næstum trúaratriði, að hugprúði for-

inginn falli í bardaga og menn hans með

honum.

Þessi kappahugsjón er ef til vill fáránleg

af sjónarhóli friðsamra nútíma íslendinga.

Okkur herþjálfunarlausum mönnum þykir

það undarlegt að nokkur skuli geta bundist

foringja sínum svo traustum böndum að

vilja frekar deyja með honum en lifa eftir

hann. Því gengur okkur misjafnlega vel að

skilja bókmenntir okkar þegar þessi þáttur

fornmenningar kemur þar við sögu.

Bjarkamál eru sem fyrr- segir tengd

Skuldarbardaga, hinsta bardaga Hrólfs

kraka. Sú skýring er gefin á nafni bardag-

ans að Skuld hafi heitið systir Hrólfs sem

felldi hann og alla kappa hans með göldrum

í ógnarlegum bardaga.

Það er ósennilegt að Hrólfur konungur

hafi átt systur með þessu nafni. Skuld er í

Völuspá og Snorra-Eddu nafn örlaganornar

eða valkyrju en slík nöfn tíðkaðist ekki forð-

um að gefa mennskum konum.

Skuldarbardagi, kenndur við örlaganom-

ina eða valkyrjuna, sem kýs þá er deyja

skulu, er bardaginn sem enginn kemst lif-

andi úr. En dauði í„svo feiknlegum bardaga

getur orðið upphaf að orðstír sem aldrei

deyr.

Eðli Skuldarbardaga var auðvitað engum

ljósara en Þormóði sem því aðeins gat orðið

skáld að hann hefði mikla þekkingu á forn-

um sögnum. Og þegar rann upp örlaga-

stundin í lífi hans þá greip hann til Bjarka-

mála og tjáði með þeim hug sinn.

Bjarkamál glymja inn í frásögnina af að-

draganda orrustunnar á Stiklarstöðum. Þau

rjúfa morgunþögnina eins og kröftugt upp-

haf nýs kafla í sinfóníu. Sofandi menn

hrökkva upp, hlýða kvæðinu og hrífast af.

Það er eins og kvæðið fylli sögusviðið. Öllum

finnst mikið til um. Allir telja vel til fundið

að flytja þétta kvæði fyrir þennan bardaga.

Ólafur skilur kvæðið. í Fóstbræðra sögu

telur hann vel til fundið að flytja það „fyrir

sakar þeira hluta er hér munu að ber-

ast..." en ef til vill er hann þar að verjast

óhugnanlegri spá með því að lýsa yfir

ánægjusinni og kalla kvæðið „Húskarla- '

hvöt". í Heimskringlu eru það liðsmenn

Ólafs konungs sem „fannst mikið um og

þótti vel til fundið og kölluðu kvæðið Hús-

karlahvöt". Ef til vill býr sama undir hjá

þeim, viljinn til að tapa ekki hugrekkinu

heldur binda sig við vonina. Hugleiðingar

um vísan dauða styrkja víst lítt til dáða

enda flytur konungur fyrir orrustuna eld-

heita hvátningarræðu, jafnvel þótt hann

hafi sagt berum orðum rétt áður að hann

viti feigð sína.

Sá sem þetta skrifar hallast að því að í

Fóstbræðra sögu og Heimskringlu megi

skilja svo að sé það frekar boðskapur

Bjarkamála um sæmdarfullan dauða en

kristileg von um eilíft líf sem vakir fyrir

Þormóði þegar hann ber upp síðustu bón

sína við konung. Slíkt væri best í samræmi

við hugsjónir kappa eins og raktar voru hér

að framan — og nær ef til vill einnig betur

til tilfinninga nútímamanna en helgisögu-

blærinn í Flateyjarbók.

Fornkvæðið, sem Þormóður kaus að

flytja á Stiklarstöðum, verður enn átakan-

legri söguþáttur ef við lítum svo á að 01-

afi og Þormóði og jafnvel flestum í kring

sé fyllilega ljóst til hvers konar atburða

kvæðið vísar og hvers vegna Þormóður

velur það sem vakningarljóð eða „húskarla-

hvöt". Bjarkamál hin fornu eru forboði

þeirra tímamóta sem ef til vill hétu „Skuld-

ardagar".8 Konungs bíður það eitt að deyja

og Þormóður vill fylgja honum í dauðann

og að aðrir geri slíkt hið sama. Þá hvatn-

ingu ber Þormóður fram með því að vísa

til aldagamallar skáldhefðar og sameigin-

legs sagnaarfs sem höfðar til tilfinninga

qg viðkvæmni konungs og liðsmanna hans.

Áheyrendum hans „fannst mikið um".

Við þennan skilning hrífst nútímales-

andinn af einlægni Þormóðar þegar hann

spyr konung sinn hvort hann megi fylgja

honum „til einnar gistingar" og skilur von-

brigði eða örvæntingu kappans sem reikar

um eftir bardagann og hefur ekki hlotið

hinn þráða heiðursdauða að hníga vopnbit-

inn við fætur eða höfuð hins örláta kon-

ungs.

Höfundur er kennari og cand.mag. í íslensku.

1  Þegar hér á eftir verður vitnað til Fóstbræðra sögu

og texta Flateyjarbókar er það til útgáfu Guðna Jónsson-

ar í íslenskum fornritum VI. Reykjavík 1943, bls.

261-266. Til Ólafs sögu helga verður vitnað samkvæmt

þeirri gerð sem gefin er út í Heimskringlu II, útgáfu

Bjarna Aðalbjarnarsonar, íslenskum fornritum XXVII.

Reykjavík 1945, bls. 361-362. Stafsetning verður færð

til nútímahorfs en beygingarmyndum orða haldið. Utan

tilvitnunarmerkja verður valin orðmyndin Stiklarstaðir

en ritháttur nafnsins er annars á reiki.

2   Ekki þarf að skilja svo að konungur gefi kvæðinu

nýtt nafn. Þetta getur eins merkt að honum þyki felast

mikil hvatning í kvæðinu. Orðalagið væri þá samsvar-

andi því þegar sagt er t.d. „Hann var kallaður (= sagður

vera) tveggja manna maki". Hér er þó haldið því úr útgáf-

um að skrifa Húskarlahvöt með storum staf.

3  Okkur vísar til Þormóðar og konungs; við og þið með

beygingarmyndum sínum vísar í fornmáli aðeins til

tveggja. Þegar rætt er um fleiri en tvo, t.d. alla hirðina,

gildir vér og þér, sbr. svar konungs við beiðni Þormóðar

en þar beinir konungur til allra liðsmanna sinna.

4  Latínuþýðingu Saxa á Bjarkamálum hefur prófessor

Jón Helgason þýtt á íslensku undir sama bragarhætti.

Sjá Jón Helgason: Ritgerðakorn og ræðustúfar. Reykja-

vík, Félag ísjenzkra stúdenta í Kaupmannahöfn, 1959,

bls. 39-60. Áður prentað í Afmæliskveðju til Ragnars

Jónssonar, 1954.

5  „Voru margir sækonungar, þeir er réðu liði miklu og

áttu engi lönd. Þótti sá einn með fullu mega heita sækon-

ungur, er h'ann svaf aldri undir sótkum ási og drakk

aldri að arinshorni." Ynglinga saga, 30. kafli (Heims-

kringla I, íslensk fornrit XXVI, útg. Bjarni Aðalbjarnar-

son. Reykjavík 1941, bls. 60.)

6  „Drengir heita ungir menn búlausir, meðan þeir afla

sér fjár eða orðstírs, — þeir fardrengir er milli landa

fara, þeir konungs drengir, er höfðingjum þjóna, þeir og

drengir, er þjóna ríkum mönnum eða bóndum. Drengir

heita vaskir menn og batnandi." Edda Snorra Sturluson-

ar, útg. Magnús Finnbogason. Reykjavík 19B2, bls. 221.

(Skáldskaparmál, 81. kafli.)

7  Þannig talar Egill Skallagrímsson um skáldskap sinn

í síðustu vísum Sonatorreks.

8  Sá blær, sem felst í orðasambandinu „nú er komið að

skuldadögunum", bendir til að þar sé um þyngri skuld

að ræða en þá sem tryggð er með fasteignarveði eða

greidd með venjulegu lausafé.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12